امام حسن مجتبی
 کتیبهای با نام «حسن السبط» در مسجدالنبی | |
پادکست مقاله | 🡇
|
امام حسن مجتبی؛ حسن بن علی و دومین امام شیعیان.
امام حسن مجتبی دومین امام شیعیان، نخستین فرزند امام علی و حضرت فاطمه و نوه پیامبر اکرم است که به القاب «مجتبی»، «کریم» و «سبط اکبر» شناخته میشود. او که به شباهت بسیار به پیامبر شهرت داشت، ۱۰ سال امامت شیعیان را پس از شهادت پدر بر عهده گرفت و در عرصههای سیاسی، اجتماعی و نظامی نقشی اثرگذار ایفا کرد. برجستهترین رخداد دوران امامت او، صلح با معاویه بود که بهسبب سستی کوفیان و خیانت برخی فرماندهان رقم خورد. امام حسن در عبادت، زهد، حلم و بخشش زبانزد عصر خویش بود و روایاتی در حوزههای مختلف بر جای گذاشت. او در سالهای پایانی عمر، بهدست همسرش جعده و به تحریک معاویه مسموم شد و در ۴۷ تا ۴۹ سالگی به شهادت رسید و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.
زندگینامه
تولد و نسب
امام حسن نخستین فرزند امام علی و فاطمهزهرا و نخستین نوه پیامبر بود.[۱] بنابر قول مشهور، وی در ۱۵ رمضان سال سوم هجری در مدینه به دنیا آمد.[۲] بنابر روایتی دیگر، سال دوم هجری را زمان ولادت او دانستهاند.[۳] رسول خدا در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت[۴] و در هفتمین روز ولادتش برای او عقیقه کرد.[۵] ۷ سال با پیامبر اکرم،[۶] ۳۰ سال همراه امام علی[۷] و ۱۰ سال پس از پدرش، عهدهدار امامت بود[۸] و ۷ ماه نیز بر مسند خلافت تکیه زد.
ازدواج و فرزندان
گزارشها درباره تعداد همسران و فرزندان حسن بن علی متفاوت است و حداکثر نام ۱۸ همسر را برای او ذکر کردهاند[۹] اما اعدادی مانند ۵۰[۱۰][۱۱] تا ۷۰۰ نفر نیز در برخی منابع آمده است.[۱۲] از اینرو، او را به دلیل تعدد ازدواج و طلاق، مِطْلاق بهمعنای بسیار طلاقدهنده نامیدهاند.[۱۳] با توجه به اینکه عباسیان برای مقابله با سادات حسنی، اتهام مِطْلاق بودن را به حسن بن علی نسبت دادهاند، اگر این گزارشها درست بود، اُمویان میتوانستند از آن برای تخریب جایگاه امام حسن استفاده کنند. همچنین تردید برخی رجالیان شیعه و اهلسنت درباره قابل اعتماد بودن راویان اصلی این گزارشها،[۱۴] ذکر نشدن نام بسیاری از همسران امام حسن در منابع تاریخی، تناسب نداشتن شمار همسران با تعداد فرزندان و دامادها و نیز اشتغال او به فعالیتهای اجتماعی-سیاسی و امور دینی، از دیگر دلایلی است که برای ناسازگاری این گزارشها با کثرت ازدواجهای منسوب به او مطرح شده است.[۱۵][۱۶]
در منابع شیعه و اهلسنت، خوله دختر منظور فزاری مادر حسن مثنّی، اماسحق دختر طلحه بن عبیدالله تیمی، امبشیر دختر عقبه بن عمرو مادر زید، جعده دختر اشعث و نفیله یا رمله مادر قاسم، عبدالله و عمر بهعنوان همسران امام حسن ذکر شده است.[۱۷] تعداد فرزندان امام بین ۱۵[۱۸] تا ۱۶ نفر[۱۹] ذکر شده است.[۲۰]
نام، کنیه و القاب
نام او، حسن به معنای نیکو است که رسول خدا این نام را برای او انتخاب کرد.[۲۱] از کنیههای مشهور او ابومحمد و ابوالقاسم است.[۲۲] در منابع شیعه و اهلسنت، حدود ۱۸ لقب برای او ذکر شده است که مجتبی، سیّد،[۲۳] زکی،[۲۴] تقی[۲۵][۲۶] و کریم اهلبیت[۲۷] از مشهورترین آنها است.[۲۸] برخی از القاب حسن بن علی مانند سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة؛ دو سرور جوانان اهل بهشت[۲۹] و سبط[۳۰] با القاب امام حسین مشترک است.
ادوار زندگی امام حسن
زندگی امام حسن از دوران حیات پیامبر تا شهادت را میتوان در چند بخش تقسیمبندی کرد.[۳۱]
دوران پیامبر و خلفای راشدین
از دوره کودکی و نوجوانی حسن بن علی اطلاعات چندانی در دست نیست.[۳۲] او حدود ۷ سال از زندگی خود را در دوران پیامبر اسلام گذراند و در رویدادهایی مانند مباهله[۳۳] و بیعت رضوان شرکت کرد.[۳۴] پس از رحلت پیامبر، همراه با خانواده برای یاری امام علی و بازپسگیری خلافت او تلاش کرد[۳۵] و به خلافت ابوبکر نیز اعتراض کرد.[۳۶] در دوره عثمان بن عفان، در جریان جلوگیری از فتنه در محاصره عثمان به پیشنهاد امام علی حضور داشت.[۳۷] حسن بن علی در دوران خلافت خلفا، در فعالیتهای سیاسی و نظامی شرکت نداشت.[۳۸]
دوران امامت و خلافت امام علی
امام حسن در دوره پنجساله خلافت امام علی در مدینه و کوفه در کنار پدرش حضور داشت.[۳۹] مسئولیتهای امام حسن در دوران خلافت امیرالمؤالمنین شامل نماینده امام علی به سوی عثمان، پاسخ به سؤالات مذهبی مردم، خواندن دعای باران، بسیج مردم کوفه در جنگ جمل، تبیین سیاست امام علی درباره حکمیت، عهدهداری امامت جمعه، دستیاری امام علی در امر قضاوت، سرپرستی موقوفات و صدقات، فرماندهی سپاهیان و سخنرانیهای مهم به دستور امام علی بود.[۴۰] همچنین او در جنگهای جمل، صفین و نهروان به حمایت از امام علی شرکت کرد.[۴۱]
دوران امامت و خلافت امام حسن
امام علی در حضور فرزندان و بزرگان شیعه، کتاب و سلاح را که از ادله اثبات امامت دانسته شده است، به فرزندش حسن سپرد و اعلام کرد که پیامبر او را به وصایت حسن فرمان داده است.[۴۲] بعد از شهادت امام علی، حسن بن علی به مدت ۱۰ سال این مقام را بر عهده داشت[۴۳] و در همان روزهای نخست، تعداد زیادی از افراد از شهرهای مختلف با او برای خلافت بیعت کردند.[۴۴] اهالی شام به رهبری معاویه با خلافت امام حسن مخالفت کردند[۴۵] و معاویه با سپاهیانی از شام به جنگ با سپاه عراق آمد.[۴۶] این جنگ در نهایت به صلح و واگذاری خلافت به معاویه، نخستین خلیفه اموی، انجامید.[۴۷]
یکی از اقدامات امام حسن در دورهٔ کوتاه زمامداری خود، افزایش صددرصدی حقوق سربازان بود.[۴۸]
صلح امام حسن
صلح امام حسن و معاویه در سال ۴۱ق،[۴۹] پس از درگیری میان دو طرف، به کنارهگیری امام حسن از خلافت انجامید.[۵۰] این درگیری پس از آن شکل گرفت که معاویه از بیعت با حسن بن علی خودداری کرد. حفظ دین،[۵۱] حفظ جان شیعیان،[۵۲] سستی برخی یاران،[۵۳] خیانت شماری از فرماندهان و خطر خوارج[۵۴] از جمله عواملی دانسته شده است که در پذیرش صلح از سوی امام نقش داشت. به گزارش برخی منابع شیعه، امام حسین نیز با پیروی از امام حسن، مردم را به پذیرش صلح دعوت کرد و آن را بر ادامه جنگ ترجیح داد.[۵۵] روایات و سخنان اهلبیت در مورد صلح امام حسن را میتوان در سه دسته دسته بندی کرد: روایات مروبوط به دوره پیش از صلح، هنگام صلح و روایاتی که مربوط به پس از صلح امام حسن است. روایاتی که در موضوعات پیش از صلح بیان شده، به وقوع این رخداد اشاره دارد که میتواند افکار مخاطبان را برای مواجهه با آن مهیا کند. روایات هنگام صلح، شرایط، زمینهها و علل صلح را با رویکردی اثباتی تبیین نموده در جامعه مخاطب نوعی آگاهی و شناخت نسبی از این اقدام امام حسن ایجاد نموده است. روایات بعد از صلح نیز نشان میدهد امام حسن به دلیل شرایط سیاسی و اجتماعی زمان خود و برای جلوگیری از آسیب بیشتر به شیعیان، صلح را پذیرفت. همچنین در این روایات، برخورداری امامان از تواناییهای فرامادی برای دستیابی به قدرت سیاسی نفی شده و رفتار آنان تابع شرایط تاریخی هر دوره دانسته شده است. همچنین از دوران امام کاظم تا امام مهدی روایت و سخنی ناظر به صلح امام حسن یافت نشد که میتواند گویای این باشد که در این دوران افکار عموم مخاطبان و شیعیان درباره صلح امام حسن به آگاهی و اقناع رسیده است.[۵۶]
کنشگری امام حسن در بستر شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی زمان او نتایجی را به دنبال داشت. در این اقدام، امام بدون آنکه به منافع شخصی و اقتدارجویانه یا دغدغههای خانوادگی یا سودجویانه یا جناحی و قدرتطلبانه بیندیشد، با نگاهی تمدنی معطوف به امری انسانی و در راستای زیستبرین نظر کرد و تلاش کرد تا فضای زیست اجتماعی را بهسوی تلائم و همزیستی سوق دهد. امام به مصالح جامعه و امنیت اجتماعی میاندیشید و این مسئله، مانع نهادینگی ظلم و ناامنی و فروپاشی جامعه مسلمانان شد.[۵۷] صلح حسن بن علی در جهان معاصر امروز مرجعی برای مذاکرات سیاسی و اجتماعی است.[۵۸]
شهادت و محل دفن
در بسیاری از منابع شیعه و اهلسنت، مسمومیت علت درگذشت امام حسن دانسته شده است.[۵۹] معاویه عامل مسمومیت نهایی[۶۰] و جعده، همسر امام حسن، عامل اجرای آن بوده است.[۶۱] سال درگذشت او بین سالهای ۴۹ق،[۶۲] ۵۰ق[۶۳] یا ۵۱ق[۶۴] گزارش شده است. درباره ماه درگذشت نیز منابع شیعه در هفتم[۶۵] یا بیست و هشتم[۶۶] یا آخر ماه صفر[۶۷] و منابع اهلسنت بیشتر ۲۵ ربیع الاول[۶۸] را ذکر کردهاند. سن امام حسن هنگام درگذشت ۴۷،[۶۹] ۴۸[۷۰] یا ۴۹ سال[۷۱] ثبت شده است.
بنابر وصیت، امام حسن در قبرستان بقیع در نزدیکی قبر مادربزرگش فاطمه بنت اسد دفن شده است.[۷۲] در دوره عباسیان به ویژه دوره هارونالرشید، به سبب دفن امام حسن و برخی از ائمه در این محل، بنایی بر قبور آنان ساخته و به زیارتگاه تبدیل شد.[۷۳] در سال ۵۸۰ق و ابتدای قرن هفتم هجری از بارگاه امام حسن با گنبدی برآمده و تزئینات داخلی آن یاد شده است.[۷۴] همزمان با دوره ایلخانان و در سال ۷۲۵ق، مرقد امام حسن با گنبدی استوار و صندوقی چوبین با صفحات برنجین و مرصع توصیف شدده است.[۷۵] در سال ۱۲۲۰ق وهابیان، بارگاه امامان چهارگانه و خصوصاْ بارگاه امام حسن به دستور سعود بن عبدالعزیز، تخریب شد. در دوره عثمانی نیز گزارشهایی از تعمیر و نگهداری بنای مزار امام حسن وجود دارد.[۷۶] در دوره قاجار نیز از تعمیرات این بارگاهها گزارش شده است ازجمله فرهاد میرزا در سال ۱۲۹۲ق و حسامالسلطنه در سال ۱۲۹۷ق از بقعه و ضریح ائمه بقیع یاد کردهاند.[۷۷] میرزا محمدحسین فراهانی نیز در سال ۱۳۰۲ق، بقعه ائمه بقیع را هشتضلعی و دارای صندوقی بزرگ توصیف کرده و از تعمیر آن در سال ۱۲۳۴ق به دستور سلطان محمود عثمانی خبر داده است.[۷۸] بقعههای بقیع در جریان تخریب بقیع در یَومُ الهَدم برابر با روز ۸ شوال سال ۱۳۴۴ق از میان رفت.[۷۹] امروزه محل قبر امام حسن در بقیع با دیوار و نرده مشخص شده است و برای هر قبر تنها یک قطعه سنگ قرار داده شده است. این محل بنا یا نشانه مشخص دیگری ندارد.[۸۰]
فضایل و جایگاه دینی امام حسن
فضائل در قرآن و روایات
فضایل فردی و اجتماعی بسیاری از امام حسن گزارش شده است. در منابع شیعه و اهلسنت، نزدیک به ۳۰ آیه قرآن با فضائل امام مرتبط دانسته شده است. این آیات را میتوان در سه دسته قرار داد: دسته نخست، آیاتی مانند آیات سوره تین، آیه ۲۸ سوره حدید و برخی آیات دیگر است که در برخی منابع بهطور خاص با فضائل امام حسن مرتبط دانسته شدهاند. دسته دوم، آیاتی مانند آیه تطهیر، آیه ایتاء ذیالقربی و بخشهایی از سوره انسان است که در برخی منابع با اهل کساء مرتبط دانسته شدهاند. دسته سوم، آیاتی مانند آیه مباهله، مودت، اولیالامر، فتلقی آدم و آیات ابرار است که در برخی منابع با امام حسن و امام حسین مرتبط دانسته شدهاند. در برخی گزارشهای تفسیری و روایی، شأن نزول یا تفسیر شماری از این آیات با فضائل هر دو امام ارتباط داده شده است.[۸۱]
روایات متعددی نیز درباره فضائل و جایگاه امام حسن نقل شده است. در برخی روایات ثقلین حسن بن علی در شمار مصادیق ثقل دوم، یعنی اهلبیت، دانسته شده است.[۸۲] در منابع شیعه، از امام حسن بهعنوان امام مفترضالطاعه یاد شده و صفاتی مانند زهد، تقوا، علم، صبر، حلم، حکمت، شجاعت، عبادت، بخشش و عزت به او نسبت داده شده است.[۸۳] حدیث الْحَسَنُ وَالْحُسَینُ إِمَامَانِ قَاما أَوْ قَعَدا به نقل از پیامبر بر امامت امام حسن و امام حسین در شرایط مختلف دلالت داده شده است.[۸۴] در منابع اهلسنت نیز روایاتی درباره جایگاه، مدارا و بخشندگی اموال و کنیزان نقل شده است.[۸۵] همچنین در منابع شیعه و اهلسنت، حدیث اَلْحَسَنُ وَالْحُسَینُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة از پیامبر نقل شده است که امام حسن و امام حسین را سرور جوانان اهل بهشت معرفی میکند.[۸۶] برخی عالمان شیعه از این حدیث بر برتری و لزوم اطاعت از آن دو امام در دنیا استدلال کردهاند، در حالیکه برخی عالمان اهلسنت با توجه به روایاتی که اهل بهشت را جوان توصیف میکنند،[۸۷] آن را به معنای سروری امام حسن و امام حسین بر اهل بهشت دانسته[۸۸] و پیامبر و امام علی را از شمول این تعبیر مستثنا کردهاند.[۸۹] ازجمله موضوعات روایات مشترک درباره امام حسن و امام حسین، اهتمام دادن پیامبر به آن دو امام، شیوه رفتار پیامبر با امام حسن و امام حسین، دستور به دوست داشتن آن دو امام و اینکه شرط وارد شدن بر حوض کوثر محبت این دو امام است.[۹۰]
ویژگیهای جسمانی و اخلاقی
از نظر خَلق و خُلق، او را شبیهترین مردم به پیامر دانستهاند.[۹۱] میانهقد، چهارشانه و دارای موی پرچین، رنگ چهره او سفید مایل به سرخ، چشمانش سیاه، درشت و گشاده، گونههایش هموار، ریشش انبوه و گردنش کشیده و براق توصیف شده است. همچنین ریش خود را با رنگ سیاه خضاب میکرد[۹۲] و سیمای او شبیه پیامبران و هیئت او شبیه ملوک و امرا دانسته شده است.[۹۳] حسن بن علی خود را شبیهترین فرد به خدیجه کبری نیز معرفی کرده است.[۹۴]
میراث فکری
از امام حسن ۲۵۰ روایت در زمینههای مختلف بر جای مانده که در مجامع روایی و حدیثی، در دسترس است.[۹۵]
امام حسن در فرهنگ مردم ایران
امام حسن بهعنوان یکی از اهلکساء و ۱۴ معصوم در باور شیعیان، در فرهنگ، باور و اعتقادات ایرانیان از جایگاه ویژهای برخوردار است، به گونهای که باعث شده است تا او در بسیاری از جنبههای فرهنگ مردم ایران حضوری روشن داشته باشد.[۹۶] در برخی منابع، کراماتی به امام حسن نسبت داده شده است؛ از جمله آگاهی و سخن گفتن در کودکی، میوه دادن درخت خشکیده، آگاهی از امور غیبی و پیشگویی شهادت خود، اثرگذاری دعا و نفرین، کراماتی در مواجهه با معاویه و شفای بیماری با عنایت او گزارش شده است.[۹۷]
آیین توسل و زیارت
بسیاری از علمای شیعه[۹۸] و اهلسنت[۹۹] به استحباب زیارت قبرستان بقیع و خصوصاْ ائمه فتوا دادهاند.
پانویس
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۱۱؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹ و ۱۶۵؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۹۹.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱، ج۱، ص۴۶۱؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۳۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۲۴۱؛ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۳۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۶، ص۳۲-۳۳؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۳۷.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، 1389ش، ج1، ص514 و 516.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، 1362ش، ص286 و 296.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، 1362ش، ص296؛ قمی، منتهی الآمال، 1371ش، ج1، ص433؛ عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، ص290.
- ↑ قرشی، حیاه الإمام الحسن بن على،۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۵۵-۴۶۰؛ ایمانی، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۶، ص۵۶؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۱ق، ج۴۴، ص۱۳۴ و ۱۷۳.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۰.
- ↑ مرادینسب، «بررسی تحلیلی در آمار همسران امام حسن مجتبی(ع)»، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۷.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۲۹۰ و ۳۰۲.
- ↑ محمدجعفری و لزگی، «واکاوی و بازپژوهی نقادانهی روایات جعلی مطلاقیت امام حسن علیهالسلام»، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۰.
- ↑ ایمانی، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۸-۱۱۰.
- ↑ قاضوی، حسینی سمنانی و جلودار، «بررسی تاريخی روايی مسئله طلاق های مكرر منسوب به امام حسن(ع)»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۵.
- ↑ ایمانی، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۹-۱۱۸.
- ↑ المفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۱۶.
- ↑ ایمانی، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۸.
- ↑ کلینی، الکافی، بیروت ۱۴۰۱ق، ج۶، ص۳۳ـ۳۴.
- ↑ مفید؛ الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵.
- ↑ ابنجوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۱۷۶.
- ↑ حموی، انیس المؤمنین، ۱۳۶۳ش، ص۸۵.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ۵۶۲.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۰
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۲۶؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۶؛ ابنأثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۹۰؛ قرشی، زندگانی حسن بن علی(ع)، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۱۷۵.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۹.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷.
- ↑ قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۱۴۸.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۱۲۱-۱۰۷.
- ↑ مهدوی دامغانی و باغستانی، «حسن بن علی، امام»، ۱۳۸۸ش، ص۳۰۴.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۸-۱۰۷.
- ↑ عاملی، الصحیح من السیرة النبی الأعظم، ۱۴۲۶ق، ج۲۱، ص۱۱۶.
- ↑ هلالی، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ص۶۶۵ و ۹۱۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۳۰۰.
- ↑ محمدی، «فرازهایی از زندگی امام حسن مجتبی(ع)»، ۱۳۸۴ش، ص۱۸۷.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۸.
- ↑ مهدوی دامغانی و باغستانی، «حسن بن علی، امام»، ۱۳۸۸ش، ص۳۰۴.
- ↑ طبسی، «مسؤولیت های امام حسن(ع): در دوران پدر»، ۱۳۷۹ش، ص۶۶-۶۳.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۲۹۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۰ش، ص۱۶۱-۱۵۸.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۱.
- ↑ ابناعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۲۸۶.
- ↑ جعفریان، حیات فکرى و سیاسى ائمه، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۸-۱۴۷.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۴۰۸ق، ص۶۴.
- ↑ قرشی، حياة الإمام الحسن بن على(ع)، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۳۱.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۶.
- ↑ ابنعساکر، تاريخ مدينة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۱۳، ص۲۸۰.
- ↑ ابنبابويه، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۱۱.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۲۲۰.
- ↑ ابنعربی، احکام القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۷۱۹.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۷؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی ائمه(ع)، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۷؛ واسعی، «جستاری در رویارویی امام حسین(ع) با صلح امام حسن(ع)؛ رویکرد و کنش»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ آذر، محمدجعفری؛ منتظریمقدم، حامد؛ پرهیزکاری، سیدروحالله، «تحلیل تاریخی روایات اهلبیت(ع) درباره صلح امام حسن(ع) بر پایه گزارشهای متون کهن (تا قرن پنجم هجری)»، ۱۴۰۳ش، ص۳۲ و ۴۹-۴۸.
- ↑ واسعی، «صلح امام حسن(ع) در سنجه تمدن اندیشی؛ امنیت و همگرایی اجتماعی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۸۰-۱۷۹.
- ↑ خامنهای، انسان ۲۵۰ ساله، ۱۳۹۶ش، ص۱۱۷-۱۱۳.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۵؛ ابنسعد، الطبقات الکبرى، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۳۳۵ و ۳۵۲.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۴۳.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۸-۱۶۷؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۲.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹ و ۱۶۹.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳ و ۴۳۵؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۴.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۳۶۲ش، ص۲۹۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹؛ مقدسی، «بررسی و نقد گزارشهای تاریخ شهادت امام حسن مجتبی علیهالسلام»، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۰.
- ↑ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۹.
- ↑ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۴.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۳۶۲ش، ص۲۹۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۳.
- ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۵؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۶۱۳.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱۳۹۹ق، ص۱۹۲؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۸.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیه، ۱۳۶۲ش، ص۲۹۷-۲۹۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳۵؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳، ج۲، ص۱۹-۱۷.
- ↑ نجمی، تاریخ حرم ائمه، ۱۳۸۰ش، ص۸۶ و ۸۸.
- ↑ ابنجبیر، سفرنامه ابنجبیر، ۱۳۷۰ش، ص۲۴۵؛ ابننجار، اخبار المدینه، ۱۹۹۸م، ص۱۶۶.
- ↑ ابنبطوطه، سفرنامه ابنبطوطه، ۱۹۹۷م، ج۱، ص۱۰۷.
- ↑ میراث اسلامی ما، مجمع جهانی اهلبیت علیهمالسلام، ۱۳۹۳ش، ص۱۸۵.
- ↑ فرهاد میرزا معتمدالدوله، سفرنامه فرهاد میرزا، ۱۳۶۶ش، ص۱۴۱؛ حسامالسلطنه، دلیل الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام و القدس الشریف و مدینة السلام، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۲.
- ↑ فراهانی، سفرنامه میرزا محمدحسین فراهانی، ۱۳۶۲ش، ص۲۲۸.
- ↑ مکی، مدرس قهرمان آزادی، ۱۳۵۹ش، ج۲ ص۶۸۲؛ ماجری، البقیع قصه التدمیر، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۹-۱۱۳.
- ↑ «همه آنچه که درباره قبرستان بقیع نمیدانید/ چرا در قبرستان بقیع گنبد وجود ندارد؟»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ رضائی زارچ، «جایگاه امام حسن مجتبی (علیهالسلام) در منابع زیدیه»، ۱۳۹۸ش، ص۶۳-۵۰.
- ↑ رسولی، «حدیث ثقلین، حدیثی صحیح و متواتر»، ۱۳۸۶ش، ص۹۴.
- ↑ محمدزاده، «شخصیت قرآنی امام حسن(ع)»، ۱۳۸۷ش، ص۲۳-۲۱.
- ↑ بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۱.
- ↑ محمدزاده، «شخصیت قرآنی امام حسن(ع)»، ۱۳۸۷ش، ص۲۳-۲۱.
- ↑ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۱۷۹؛ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۶۵۶.
- ↑ مناوی، فیض القدیر، ۱۳۵۶ق، ج۶، ص۱۵۱.
- ↑ سِندی، حاشیة السِندی، بیتا، ج۱، ص۵۷.
- ↑ مظفر، دلائل الصدق، ۱۴۲۲ق، ج۶، ص۴۶۳.
- ↑ رضائی زارچ، «جایگاه امام حسن مجتبی (علیهالسلام) در منابع زیدیه»، ۱۳۹۸ش، ص۵۸.
- ↑ مفید، الإرشاد، ۱۳۹۹ق، ص۱۸۷؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۲۶؛ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۱۲؛ جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۵؛ معروف حسنی، زندگی دوازده امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۱.
- ↑ امین عاملی، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ش، ج۱، ص۵۵۸؛ اربلی، کشف الغمه عن معرفه الائمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص ۱۴۸ و ۱۷۱.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۱۷۶؛ امین عاملی، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ش، ج۱، ص۵۵۸.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۱۷۰.
- ↑ پیشوایی، تاریخ اسلام، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۴۴۰.
- ↑ «حسن(ع)، امام»، وبسایت مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ تقوی و صادقی، «اشارهای به کرامات امام حسن(ع)»، ۱۳۸۲ش، ص۵۲-۴۴؛ حسینی، «معجزات و کراماتی از امام حسن مجتبی(ع)»، ۱۳۸۳ش، ص۵۰-۴۴.
- ↑ ابنبراج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۸۳؛ محقق حلی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۱۰.
- ↑ شربینی، مغنی المحتاج، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۵۱۳؛ بهوتی، کشاف القناع، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۶۰۱؛ ابنالحاج، المدخل، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۲۶۵
منابع
- قرآن
- ابناثیر، علی بن محمد، اُسدُ الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابناعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابنبابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، مؤمنین، ۱۳۸۵ش.
- ابنبراج، عبدالعزیز بن احمد، المهذب، قم، مؤسسه النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین، ۱۴۰۶ق.
- ابنبطوطه، محمد بن عبدالله اللواتی الطنجی، تحفة النظار فی غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (رحلة ابن بطوطة)، تحقیق عبد الهادی التازی، الرباط، أکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۹۹۷م.
- ابنجبیر، محمد بن احمد، سفرنامه ابنجبیر، ترجمه پرویز اتابکی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۰ش.
- ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکره خواص الائمه فی خصائص الائمه علیهمالسلام، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، تهران، مکتبه نينوی الحديثه، ۱۴۱۸ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابنعربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۰۸ق.
- ابنعساکر، ابوالقاسم على بن حسن، تاريخ مدينة دمشق، محقق عمرو بن غرامة العمروی، بیروت، دارالفکر للطباعة والنشر والتوزيع، ۱۴۱۵ق.
- ابنكثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفكر، ۱۴۰۷ق.
- ابنالحاج، محمد بن محمد بن محمد العبدری الفاسی، المدخل، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق.
- ابننجار البغدادی، محمد بن محمود، الدرة الثمينة فی أخبار المدینة، تحقیق حسین محمد علی شکری، بیروت، دار الأرقم بن أبی الأرقم، ۱۹۹۸م.
- اربلی، علی بن عیسی، كشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
- اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، بیروت، احمد صقر، ۱۴۰۸ق.
- امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- ایمانی، حسین، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، فرهنگ کوثر، سال۶، شماره۵۵، ۱۳۸۲ش.
- بحرانی اصفهانی، عبد الله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال- الإمام علی بن أبی طالب علیهالسلام، قم، مؤسسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، ۱۳۸۲ش.
- بلاذری، أنساب الأشراف، بیروت، دارالتعارف، ۱۳۹۷ق.
- بهوتی، منصور بن یونس، کشاف القناع عن متن الإقناع، تحقیق محمد حسن محمد حسن اسماعیل شافعی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
- پیشوایی، مهدی، تاریخ اسلام از سقیفه تا کربلا، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق و تصحیح عبدالوهاب عبد اللطیف، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۳ق.
- تقوی، علی؛ صادقی، حسین؛ «اشارهای به کرامات امام حسن(ع)»، مبلغان، سال۵، شماره۴۷، ۱۳۸۲ش.
- جعفری، سیدحسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه محمدتقى آیتاللهى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۸۰ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۱ش.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق یوسف عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.
- حسامالسلطنه، سلطان مراد، دلیل الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام و القدس الشریف و مدینة السلام، تصحیح رسول جعفریان، قم، نشر مشعر، ۱۳۷۴ش.
- «حسن(ع)، امام»، وبسایت مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۴۰۰ش.
- حسینی، سیدجواد، «معجزات و کراماتی از امام حسن مجتبی(ع)»، مبلغان، سال۶، شماره۵۲، ۱۳۸۳ش.
- حموی، محمد بن اسحاق، أنیس المؤمنین، تحقیق میرهاشم محدث، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۶۳ش.
- خامنهای حسینی، سیدعلی، انسان ۲۵۰ ساله، تهران، مؤسسه ایمان جهادی، ۱۳۹۳ش.
- دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقيق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدين شيال، قم، منشورات الرضى، ۱۳۶۸ش.
- رسولی، دادکریم، «حدیث ثقلین، حدیثی صحیح و متواتر»، اندیشه تقریب، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
- رضائی زارچ، حمیدرضا، «جایگاه امام حسن مجتبی (علیهالسلام) در منابع زیدیه»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعهشناسی، ۱۳۹۸ش.
- سِندی، نورالدین، حاشیة السندی علی سنن ابنماجه، بیروت، دار الجیل، بیتا.
- سیدرضی، نهجالبلاغة، ترجمه سید جعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۸ش.
- شربینی، محمد بن احمد خطیب، مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج، تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه آلالبیت (علیهمالسلام) لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- طبسی، محمدجواد، «مسؤولیتهای امام حسن(ع): در دوران پدر»، فرهنگ کوثر، سال۴، شماره۳۹، ۱۳۷۹ش.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۹۰ق.
- عاملی، جعفرمرتضی، الصحیح من السیرة النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
- فراهانی، میرزا محمد حسین حسینی، سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، به کوشش مسعود گلزاری، تهران، انتشارات فردوس، ۱۳۶۲ش.
- فرهاد میرزا معتمدالدوله، سفرنامه فرهاد میرزا، تصحیح و تحشیه غلامرضا طباطبایی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش.
- قاضوی، سیدحسن؛ حسینی سمنانی، زهراسادات؛ جلودار، فریده؛ «بررسی تاريخی روايی مسئله طلاق های مكرر منسوب به امام حسن(ع)»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۷، شماره۲۴، ۱۳۹۵ش.
- قرشی، باقر شریف، زندگانی حسن بن علی(ع)، مترجم: فخرالدین حجازی، قم، بنیاد بعثت، ۱۳۵۲ش.
- قرشی، باقر شریف، حیاة الامام الحسن بن على، بیروت، دار البلاغة، ۱۴۱۳ق.
- قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
- قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة، قم، اسوه، ۱۴۲۲ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علیاکبر غفاری، بیروت، دار صعب و دارالتعارف، ۱۴۰۱ق.
- ماجری، یوسف، البقیع قصة التدمیر، بیروت، مؤسسة بقیع لاحیاء التراث، ۱۴۱۱ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الـجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار، تحقیق ابراهیم میانجی و محمدباقر بهبودی، بیروت، مؤسسة الوفاء ۱۴۰۳ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران، انتشارات استقلال، ۱۴۰۹ق.
- محمدجعفری، رسول؛ لزگی، علی نقی؛ «واکاوی و بازپژوهی نقادانهی روایات جعلی مطلاقیت امام حسن علیهالسلام»، حدیثپژوهی، سال۸، شماره۱۵، ۱۳۹۵ش.
- محمدجعفری، آذر؛ منتظری مقدم، حامد؛ سیدروحالله، پرهیزکاری، «تحلیل تاریخی روایات اهلبیت(ع) درباره صلح امام حسن(ع) بر پایه گزارشهای متون کهن (تا قرن پنجم هجری)»، ۱۴۰۳ش، سال۱۵، شماره۵۵، ۱۴۰۳ش.
- محمدزاده، مرضیه، «شخصیت قرآنی امام حسن(ع)»، بینات، سال۱۵، شماره۴، شماره پیاپی۶۰، ۱۳۸۷ش.
- محمدی، رمضان، «فرازهایی از زندگی امام حسن مجتبی(ع)»، ره توشه، سال۱۰، شماره۶۱، ۱۳۸۴ش.
- مرادینسب، حسین، «بررسی تحلیلی در آمار همسران امام حسن مجتبی(ع)»، تاریخ اهلبیت علیهمالسلام، سال۴، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
- مسعودی، حسین، إثبات الوصیه، ترجمه محمد جواد نجفی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۲ش.
- معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
- مفید، محمد بن نعمان، الإرشاد، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۹ق.
- مقدسی، یدالله، «بررسی و نقد گزارشهای تاریخ شهادت امام حسن مجتبی علیهالسلام»، تاریخ اسلام، سال۱۱، شماره۳ و ۴، ۱۳۸۹ش.
- مظفر، محمدحسن، دلائل الصدق، قم، مؤسسة آلالبیت(ع)، ۱۴۲۲ق.
- مکی، حسین، مدرس قهرمان آزادی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۹ش.
- مناوی، عبدالرؤوف، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، مصر، المکتبة التجاریة الکبری، ۱۳۵۶ق.
- منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
- موجانی، سید علی؛ چینار، علی ارغون؛ و بااین، دغان، میراث اسلامی ما: گزارشی تصویری از میراث مشترک حافظه تاریخی مسلمانان در حرمین شریفین، تهران، مجمع جهانی اهلبیت(ع)، ۱۳۹۳ش.
- نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع(ع) و آثار دیگر در مدینه منوره، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۰ش.
- هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالي، تهران، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، ۱۴۰۵ق.
- واسعی، سیدعلیرضا، «جستاری در رویارویی امام حسین(ع) با صلح امام حسن(ع)؛ رویکرد و کنش »، شیعهپژوهی، سال۳، شماره۶، ۱۳۹۵ش.
- واسعی، سیدعلیرضا، «صلح امام حسن(ع) در سنجه تمدن اندیشی؛ امنیت و همگرایی اجتماعی»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره۴۴، ۱۳۹۹ش.
- «همه آنچه که درباره قبرستان بقیع نمیدانید/ چرا در قبرستان بقیع گنبد وجود ندارد؟»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۷ش.
- یعقوبی، احمد بن أبییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
| شاخهها | |
|---|---|
| باورها و آموزهها | |
| شخصیتهای محوری | |
| رویدادها و مناسبتها | |
| متون و احادیث | |
| آیینها | |
| موضوعات مرتبط | |
