امام حسن مجتبی

کتیبه‌ای با نام «حسن السبط» در مسجدالنبی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام حسن مجتبی؛ حسن بن علی و دومین امام شیعیان.

امام حسن مجتبی دومین امام شیعیان، نخستین فرزند امام علی و حضرت فاطمه و نوه پیامبر اکرم است که به القاب «مجتبی»، «کریم» و «سبط اکبر» شناخته می‌شود. او که به شباهت بسیار به پیامبر شهرت داشت، ۱۰ سال امامت شیعیان را پس از شهادت پدر بر عهده گرفت و در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و نظامی نقشی اثرگذار ایفا کرد. برجسته‌ترین رخداد دوران امامت او، صلح با معاویه بود که به‌سبب سستی کوفیان و خیانت برخی فرماندهان رقم خورد. امام حسن در عبادت، زهد، حلم و بخشش زبانزد عصر خویش بود و روایاتی در حوزه‌های مختلف بر جای گذاشت. او در سال‌های پایانی عمر، به‌دست همسرش جعده و به تحریک معاویه مسموم شد و در ۴۷ تا ۴۹ سالگی به شهادت رسید و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.

زندگی‌نامه

تولد و نسب

امام حسن نخستین فرزند امام علی و فاطمه‌زهرا و نخستین نوه پیامبر بود. بنابر قول مشهور، وی در ۱۵ رمضان سال سوم هجری در مدینه به دنیا آمد. بنابر روایتی دیگر، سال دوم هجری را زمان ولادت او دانسته‌اند. رسول خدا در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت و در هفتمین روز ولادتش برای او عقیقه کرد. ۷ سال با پیامبر اکرم، ۳۰ سال همراه امام علی و ۱۰ سال پس از پدرش، عهده‌دار امامت بود و ۷ ماه نیز بر مسند خلافت تکیه زد.

ازدواج و فرزندان

گزارش‌ها درباره تعداد همسران و فرزندان حسن بن علی متفاوت است و حداکثر نام ۱۸ همسر را برای او ذکر کرده‌اند اما اعدادی مانند ۵۰ تا ۷۰۰ نفر نیز در برخی منابع آمده است. از این‌رو، او را به دلیل تعدد ازدواج و طلاق، مِطْلاق به‌معنای بسیار طلاق‌دهنده نامیده‌اند. با توجه به اینکه عباسیان برای مقابله با سادات حسنی، اتهام مِطْلاق بودن را به حسن بن علی نسبت داده‌اند، اگر این گزارش‌ها درست بود، اُمویان می‌توانستند از آن برای تخریب جایگاه امام حسن استفاده کنند. همچنین تردید برخی رجالیان شیعه و اهل‌سنت درباره قابل اعتماد بودن راویان اصلی این گزارش‌ها، ذکر نشدن نام بسیاری از همسران امام حسن در منابع تاریخی، تناسب نداشتن شمار همسران با تعداد فرزندان و دامادها و نیز اشتغال او به فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی و امور دینی، از دیگر دلایلی است که برای ناسازگاری این گزارش‌ها با کثرت ازدواج‌های منسوب به او مطرح شده است.

در منابع شیعه و اهل‌سنت، خوله دختر منظور فزاری مادر حسن مثنّی، ام‌اسحق دختر طلحه بن عبیدالله تیمی، ام‌بشیر دختر عقبه بن عمرو مادر زید، جعده دختر اشعث و نفیله یا رمله مادر قاسم، عبدالله و عمر به‌عنوان همسران امام حسن ذکر شده است. تعداد فرزندان امام بین ۱۵ تا ۱۶ نفر ذکر شده است.

نام، کنیه و القاب

نام او، حسن به معنای نیکو است که رسول خدا این نام را برای او انتخاب کرد. از کنیه‌های مشهور او ابومحمد و ابوالقاسم است. در منابع شیعه و اهل‌سنت، حدود ۱۸ لقب برای او ذکر شده است که مجتبی، سیّد، زکی، تقی و کریم اهل‌بیت از مشهورترین آن‌ها است. برخی از القاب حسن بن علی مانند سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة؛ دو سرور جوانان اهل بهشت و سبط با القاب امام حسین مشترک است.

ادوار زندگی امام حسن

زندگی امام حسن از دوران حیات پیامبر تا شهادت را می‌توان در چند بخش تقسیم‌بندی کرد.

دوران پیامبر و خلفای راشدین

از دوره کودکی و نوجوانی حسن بن علی اطلاعات چندانی در دست نیست. او حدود ۷ سال از زندگی خود را در دوران پیامبر اسلام گذراند و در رویدادهایی مانند مباهله و بیعت رضوان شرکت کرد. پس از رحلت پیامبر، همراه با خانواده برای یاری امام علی و بازپس‌گیری خلافت او تلاش کرد و به خلافت ابوبکر نیز اعتراض کرد. در دوره عثمان بن عفان، در جریان جلوگیری از فتنه در محاصره عثمان به پیشنهاد امام علی حضور داشت. حسن بن علی در دوران خلافت خلفا، در فعالیت‌های سیاسی و نظامی شرکت نداشت.

دوران امامت و خلافت امام علی

امام حسن در دوره پنج‌ساله خلافت امام علی در مدینه و کوفه در کنار پدرش حضور داشت. مسئولیت‌های امام حسن در دوران خلافت امیرالمؤالمنین شامل نماینده امام علی به سوی عثمان، پاسخ به سؤالات مذهبی مردم، خواندن دعای باران، بسیج مردم کوفه در جنگ جمل، تبیین سیاست امام علی درباره حکمیت، عهده‌داری امامت جمعه موقت کوفه، دستیاری امام علی در امر قضاوت، سرپرستی موقوفات و صدقات، فرماندهی سپاهیان و سخنرانی‌های مهم به دستور امام علی بود. همچنین او در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان به حمایت از امام علی شرکت کرد.

دوران امامت و خلافت امام حسن

امام علی در حضور فرزندان و بزرگان شیعه، کتاب و سلاح را که از ادله اثبات امامت دانسته شده است، به فرزندش حسن سپرد و اعلام کرد که پیامبر او را به وصایت حسن فرمان داده است. بعد از شهادت امام علی، حسن بن علی به مدت ۱۰ سال این مقام را بر عهده داشت و در همان‌ روزهای نخست، تعداد زیادی از افراد از شهرهای مختلف با او برای خلافت بیعت کردند. اهالی شام به رهبری معاویه با خلافت امام حسن مخالفت کردند و معاویه با سپاهیانی از شام به جنگ با سپاه عراق آمد. این جنگ در نهایت به صلح و واگذاری خلافت به معاویه، نخستین خلیفه اموی، انجامید.

• سیاست خارجی: پذیرش صلح به منظور جلوگیری از تضعیف جبهه اسلام در مقابل جبهه کفر که در رأس آن امپراطوری روم شرقی قرار داشت.
• سیاست داخلی: امام حسن در برابر گروه‌های مختلف حاضر در سپاه خود، ازجمله شیعیان و خوارج که خواهان جنگ با معاویه بودند، رویکردهای متفاوتی داشت. در این میان، برخی افراد با هدف دستیابی به غنایم و برخی دیگر به سبب فتنه‌گری و طمع در سپاه حضور داشتند. گروهی نیز در تصمیم‌گیری‌ها دچار تردید بودند و برخی به انگیزه عصبیت قبیله‌ای و حمایت از رؤسای قبایل در سپاه امام حسن حضور یافته بودند. یکی از اقدامات او در دورهٔ کوتاه زمامداری خود، افزایش صددرصدی حقوق سربازان بود.

• اصحاب، کارگزاران و فرماندهان: آمار دقیقی از تعداد اصحاب امام حسن مجتبی در منابع گزارش نشده است. در رجال بَرْقی تنها به برخی از افراد شاخص در میان اصحاب او اشاره شده است. شیخ طوسی نیز در کتاب رجال، حدود ۴۰ نفر را از یاران امام حسن و کسانی که از او روایت کرده‌اند، نام برده است که در میان آنها یک زن نیز هست. برخی از آنان در زمره اصحاب رسول خدا و پدر او بوده‌اند. در کتاب اصحاب امام حسن نیز شرح‌حال ۳۱ تن از آنان آمده است. عزیزالله عطاردی در مسند الامام المجتبی نام ۱۳۸ نفر از راویان احادیث امام حسن را گردآوری کرده است. اصحاب امام حسن را می‌توان در سه گروه جای داد: صحابه پیامبر، یاران و اصحاب امام علی و تابعینی که پس از امام علی با امام حسن همراه بودند. حسن بن علی پس از بر عهده گرفتن حکومت، کارگزاران پیشین را در یمن، حجاز، آذربایجان، خراسان، کرمان و فارس در سمت خود ابقا کرد و کارگزاران و فرمانداران دیگری نیز برای مناطق مختلف منصوب کرد و عبداللّه بن عباس را به بصره فرستاد. از فرماندهان سپاه او در جنگ با معاویه، عبیدالله بن عباس و قیس بن سعد بن عباده بودند.

صلح امام حسن

صلح امام حسن و معاویه در سال ۴۱ق، پس از درگیری میان دو طرف، به کناره‌گیری امام حسن از خلافت انجامید. این درگیری پس از آن شکل گرفت که معاویه از بیعت با حسن بن علی خودداری کرد. حفظ دین، حفظ جان شیعیان، سستی برخی یاران، خیانت شماری از فرماندهان و خطر خوارج از جمله عواملی دانسته شده است که در پذیرش صلح از سوی امام نقش داشت. به گزارش برخی منابع شیعه، امام حسین نیز با پیروی از امام حسن، مردم را به پذیرش صلح دعوت کرد و آن را بر ادامه جنگ ترجیح داد. روایات و سخنان اهل‌بیت در مورد صلح امام حسن را می‌توان در سه دسته دسته ‌بندی کرد: روایات مروبوط به دوره پیش از صلح، هنگام صلح و روایاتی که مربوط به پس از صلح امام حسن است. روایاتی که در موضوعات پیش از صلح بیان شده، به وقوع این رخداد اشاره دارد که می‌تواند افکار مخاطبان را برای مواجهه با آن مهیا کند. روایات هنگام صلح، شرایط، زمینه‌ها و علل صلح را با رویکردی اثباتی تبیین نموده در جامعه مخاطب نوعی آگاهی و شناخت نسبی از این اقدام امام حسن ایجاد نموده است. روایات بعد از صلح نیز نشان می‌دهد امام حسن به دلیل شرایط سیاسی و اجتماعی زمان خود و برای جلوگیری از آسیب بیشتر به شیعیان، صلح را پذیرفت. همچنین در این روایات، برخورداری امامان از توانایی‌های فرامادی برای دستیابی به قدرت سیاسی نفی شده و رفتار آنان تابع شرایط تاریخی هر دوره دانسته شده است. همچنین از دوران امام کاظم تا امام مهدی روایت و سخنی ناظر به صلح امام حسن یافت نشد که می‌تواند گویای این باشد که در این دوران افکار عموم مخاطبان و شیعیان درباره صلح امام حسن به آگاهی و اقناع رسیده است.

• کنش‌گری امام حسن: کنشگری امام در بستر شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی زمان او نتایجی را به دنبال داشت. در این اقدام، امام بدون آنکه به منافع شخصی و اقتدارجویانه یا دغدغه‌های خانوادگی یا سودجویانه یا جناحی و قدرت‌طلبانه بیندیشد، با نگاهی تمدنی معطوف به امری انسانی و در راستای زیست‌برین نظر کرد و تلاش کرد تا فضای زیست اجتماعی را به‌سوی تلائم و همزیستی سوق دهد. امام به مصالح جامعه و امنیت اجتماعی می‌اندیشید و این مسئله، مانع نهادینگی ظلم و ناامنی و فروپاشی جامعه مسلمانان شد. صلح حسن بن علی در جهان معاصر امروز مرجعی برای مذاکرات سیاسی و اجتماعی است.
• نظر خاورشناسان: دیدگاه‌های مثبت و منفی خاورشناسان با استناد به منابع تاریخی و حدیثی گزارش و دیدگاه‌های انتقادی آنان ارزیابی شده است. خاورشناسان درباره این موضوع دیدگاه‌های متفاوتی دارند؛ برخی از آنان از موضع سیاسی امام انتقاد کرده‌اند و برخی دیگر با توجه به شرایط اجتماعی آن دوره، این موضع را منطقی دانسته‌اند.

شهادت و محل دفن

در بسیاری از منابع شیعه و اهل‌سنت، مسمومیت علت درگذشت امام حسن دانسته شده است. معاویه عامل مسمومیت نهایی و جعده، همسر امام حسن، عامل اجرای آن بوده است. سال درگذشت او بین سال‌های ۴۹ق، ۵۰ق یا ۵۱ق گزارش شده است. درباره ماه درگذشت نیز منابع شیعه در هفتم یا بیست و هشتم یا آخر ماه صفر و منابع اهل‌سنت بیشتر ۲۵ ربیع الاول را ذکر کرده‌اند. سن امام حسن هنگام درگذشت ۴۷، ۴۸ یا ۴۹ سال ثبت شده است.

بنابر وصیت، امام حسن در قبرستان بقیع در نزدیکی قبر مادربزرگش فاطمه بنت اسد دفن شده است. در دوره عباسیان به ویژه دوره هارون‌الرشید، به سبب دفن امام حسن و برخی از ائمه در این محل، بنایی بر قبور آنان ساخته و به زیارتگاه تبدیل شد. در سال ۵۸۰ق و ابتدای قرن هفتم هجری از بارگاه امام حسن با گنبدی برآمده و تزئینات داخلی آن یاد شده است. همزمان با دوره ایلخانان و در سال ۷۲۵ق، مرقد امام حسن با گنبدی استوار و صندوقی چوبین با صفحات برنجین و مرصع توصیف شدده است. در سال ۱۲۲۰ق وهابیان، بارگاه امامان چهارگانه و خصوصاْ بارگاه امام حسن به دستور سعود بن عبدالعزیز، تخریب شد. در دوره عثمانی نیز گزارش‌هایی از تعمیر و نگهداری بنای مزار امام حسن وجود دارد. در دوره قاجار نیز از تعمیرات این بارگاه‌ها گزارش شده است ازجمله فرهاد میرزا در سال ۱۲۹۲ق و حسام‌السلطنه در سال ۱۲۹۷ق از بقعه و ضریح ائمه بقیع یاد کرده‌اند. میرزا محمدحسین فراهانی نیز در سال ۱۳۰۲ق، بقعه ائمه بقیع را هشت‌ضلعی و دارای صندوقی بزرگ توصیف کرده و از تعمیر آن در سال ۱۲۳۴ق به دستور سلطان محمود عثمانی خبر داده است. بقعه‌های بقیع در جریان تخریب بقیع در یَومُ الهَدم برابر با روز ۸ شوال سال ۱۳۴۴ق از میان رفت. امروزه محل قبر امام حسن در بقیع با دیوار و نرده مشخص شده است و برای هر قبر تنها یک قطعه سنگ قرار داده شده است. این محل بنا یا نشانه مشخص دیگری ندارد. در راستای توسل و زیارت امام حسن، بسیاری از علمای شیعه و اهل‌سنت به استحباب زیارت قبرستان بقیع و خصوصاْ ائمه فتوا داده‌اند.

فضایل و جایگاه دینی امام حسن

فضائل در قرآن و روایات

فضایل فردی و اجتماعی بسیاری از امام حسن گزارش شده است. در منابع شیعه و اهل‌سنت، نزدیک به ۳۰ آیه قرآن با فضائل امام مرتبط دانسته شده است. این آیات را می‌توان در سه دسته قرار داد: دسته نخست، آیاتی مانند آیات سوره تین، آیه ۲۸ سوره حدید و برخی آیات دیگر است که در برخی منابع به‌طور خاص با فضائل امام حسن مرتبط دانسته شده‌اند. دسته دوم، آیاتی مانند آیه تطهیر، آیه ایتاء ذی‌القربی و بخش‌هایی از سوره انسان است که در برخی منابع با اهل کساء مرتبط دانسته شده‌اند. دسته سوم، آیاتی مانند آیه مباهله، مودت، اولی‌الامر، فتلقی آدم و آیات ابرار است که در برخی منابع با امام حسن و امام حسین مرتبط دانسته شده‌اند. در برخی گزارش‌های تفسیری و روایی، شأن نزول یا تفسیر شماری از این آیات با فضائل هر دو امام ارتباط داده شده است.

روایات متعددی نیز درباره فضائل و جایگاه امام حسن نقل شده است. در برخی روایات ثقلین حسن بن علی در شمار مصادیق ثقل دوم، یعنی اهل‌بیت، دانسته شده است. در منابع شیعه، از امام حسن به‌عنوان امام مفترض‌الطاعه یاد شده و صفاتی مانند زهد، تقوا، علم، صبر، حلم، حکمت، شجاعت، عبادت، بخشش و عزت به او نسبت داده شده است. حدیث الْحَسَنُ وَالْحُسَینُ إِمَامَانِ قَاما أَوْ قَعَدا به نقل از پیامبر بر امامت امام حسن و امام حسین در شرایط مختلف دلالت داده شده است. در منابع اهل‌سنت نیز روایاتی درباره جایگاه، مدارا و بخشندگی اموال و کنیزان نقل شده است. همچنین در منابع شیعه و اهل‌سنت، حدیث اَلْحَسَنُ وَالْحُسَینُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّة از پیامبر نقل شده است که امام حسن و امام حسین را سرور جوانان اهل بهشت معرفی می‌کند. برخی عالمان شیعه از این حدیث بر برتری و لزوم اطاعت از آن دو امام در دنیا استدلال کرده‌اند، در حالیکه برخی عالمان اهل‌سنت با توجه به روایاتی که اهل بهشت را جوان توصیف می‌کنند، آن را به معنای سروری امام حسن و امام حسین بر اهل بهشت دانسته و پیامبر و امام علی را از شمول این تعبیر مستثنا کرده‌اند. ازجمله موضوعات روایات مشترک درباره امام حسن و امام حسین، اهتمام دادن پیامبر به آن دو امام، شیوه رفتار پیامبر با امام حسن و امام حسین، دستور به دوست داشتن آن دو امام و اینکه شرط وارد شدن بر حوض کوثر محبت این دو امام است.

ویژگی‌های جسمانی و اخلاقی

از نظر خَلق و خُلق، او را شبیه‌ترین مردم به پیامر دانسته‌اند. میانه‌قد، چهارشانه و دارای موی پرچین، رنگ چهره او سفید مایل به سرخ، چشمانش سیاه، درشت و گشاده، گونه‌هایش هموار، ریشش انبوه و گردنش کشیده و براق توصیف شده است. همچنین ریش خود را با رنگ سیاه خضاب می‌کرد و سیمای او شبیه پیامبران و هیئت او شبیه ملوک و امرا دانسته شده است. حسن بن علی خود را شبیه‌ترین فرد به خدیجه کبری نیز معرفی کرده است.

سیره امام حسن

• سیره سیاسی: سیره سیاسی امام حسن شامل شیوه تعامل او با مخالفان و حاکمان اموی، مذاکرات و نامه‌نگاری‌های سیاسی، صلح‌گرایی، وفای به عهد، بصیرت‌افزایی، قاطعیت، احتجاج و نصیحت، تأکید بر جهاد، وحدت، عدالت، ظلم‌ستیزی و امر به معروف و نهی از منکر است.
• سیره اجتماعی: زمینه‌هایی مانند حفظ کرامت انسانی، رسیدگی به امور مردم، رعایت آداب معاشرت و نشست‌وبرخاست، توجه به حقوق حیوانات گزارش شده است. در یک پژوهش معاصر نیز بر پایه سخنان و روایات منسوب به امام حسن، ۴۰ عنوان از حقوق انسان‌ها استخراج شده است.
• سیره اقتصادی و مالی: بخشش مالی، انفاق و جود و روزی حلال از مصادیق گزارش‌شده در این زمینه است.
• سیره اخلاقی: زمینه‌هایی چون تفکر و تقوا، کظم غیظ، حسن خلق، تواضع و فروتنی، عفو و گذشت، سعه‌صدر و صبر و مقاومت، حلم و بردباری، موعظه و هدایت، زهد و وارستگی و شجاعت و دلاوری گزارش شده است.
• سیره عبادی: سیره عبادی او به نماز، خشوع و خضوع در نماز و وضو، نماز شب و تهجد، قرائت قرآن، دعا و مناجات، نماز عید، نماز جمعه و حج مربوط است.
• سیره تربیتی: سیره تربیتی امام حسن را می‌توان در دو بخش عوامل و شیوه‌های تربیت دسته‌بندی کرد. عوامل تربیت شامل نقش پدر صالح، تأثیر مادر شایسته، دوستان و تشکل‌ها و محافل اجتماعی است. شیوه‌های تربیت نیز شامل استفاده از حس کمال‌جویی، معرفی اسوه‌های تربیتی، ایجاد خودباوری و عزت‌نفس در کودکان از طریق احترام به کودک، هم‌بازی شدن با او، انتخاب نام زیبا، مشورت با فرزندان و سلام کردن به کودکان و مطابقت رفتار با گفتار است.

آثار

امام حسن در دوره امامت خود برای گسترش آگاهی دینی و حفظ و ترویج معارف اسلامی فعالیت‌هایی مانند آموزش و تربیت عالمان، محدثان و شاگردان، پاسخگویی به پرسش‌های دینی و معرفتی، تشکیل جلسات علمی، سخنرانی، مناظره و گفتگو و مکاتبه با افراد و گروه‌های مختلف انجام داد.

آثار مکتوب و منسوب

مصحف امام حسن: قرآنی منسوب به امام حسن با خط کوفی بر پوست آهو و در قطع بیاضی به ابعاد ۱۶٫۵ × ۱۱٫۷ سانتی‌متر گزارش شده است. این نسخه که تحریر آن به قرن سوم هجری نسبت داده شده، شامل جزوهای بیست‌وسوم تا بیست‌وپنجم قرآن است و در پایان آن رقم، حسن بن ابی‌طالب و تاریخ احدی اربعین آمده است. این اثر در سال ۱۰۰۸ق به وسیله شاه‌عباس اول صفوی وقف شده و وقف‌نامه آن با خط و امضای شیخ بهایی در صفحه نخست نسخه قرار دارد؛ تاریخ وقف‌نامه که در گوشه صفحه بوده، هنگام صحافی بریده شده است. آغاز نسخه آیه ۲۷ سوره یس و پایان آن آیه ۴۵ سوره فصلت است.

سخنان، نامه‌ها و وصایا: در مسند الامام المجتبی سخنان و نامه‌های منسوب به امام حسن در قالب خطبه، موعظه، گفتگو، دعا، مناظره و مباحث اعتقادی و فقهی ازجمله اصول و فروع دین و اخلاق، همراه با سند گردآوری شده است. در بلاغه الامام الحسن نیز ۸۲ خطبه و کلمه، ۲۲ نامه، ۲۰۹ کلمه قصار و ۵۴ کلمه در موضوعات دیگر و اشعار منسوب به امام حسن گردآوری شده است. در مکاتیب الأئمه، علی احمدی میانجی ۱۵ نامه از امام حسن گردآوری کرده است که ۶ نامه خطاب به معاویه، ۳ نامه خطاب به زیاد بن ابیه، یک نامه خطاب به مردم کوفه و یک نامه خطاب به حسن بصری است. او همچنین ۷ وصیت منسوب به امام حسن خطاب به امام حسین، محمد حنفیه، قاسم بن حسن و جنادة بن ابی‌امیه را گردآوری کرده است.

مناظرات: چند مناظره و احتجاج از حسن بن علی گزارش شده است که موضوع آنها تبیین معارف اسلامی، احکام دینی، اثبات حقانیت و امامت اهل‌بیت و فضائل آنان، به‌ویژه سیره پیامبر و فضائل امام علی و نیز تبیین دلایل صلح امام حسن با معاویه و بیان نقدهای او بر معاویه و همدستانش بوده است. در بیشتر این مناظرات، معاویه یا یک یا چند تن از اُمویان طرف گفت‌وگو با امام حسن بوده‌اند.

دعا و روایات

دعا و مناجات: در منابع دعایی، دعاها و مناجات‌هایی ازجمله؛ دعای استسقا، دعای هنگام طلوع خورشید، دعای قنوت وتر و دعای افطار به حسن بن علی نسبت داده شده است که در آثاری مانند مهج الدعوات و منهج العبادات، جمال الأسبوع و بحارالانوار نقل شده‌اند. ازجمله آنها می‌توان به دعای امام حسن هنگام رویارویی با معاویه، دعای رفع اندوه و دعایی با مضمون پناه بردن به خدا و طلب گشایش اشاره کرد. همچنین برخی دعاهای منسوب به امام حسن در مجموعه‌های حدیثی و دعایی متأخر گردآوری شده‌اند.

حرز: حرزهایی نیز از امام حسن موجود است.

روایات و احادیث: از امام حسن ۲۵۰ روایت در زمینه‌های مختلف بر جای مانده است. بخشی از این روایات، مربوط به سخنان خود امام حسن و بخشی را امام حسن از پیامبر، امام علی و فاطمه‌زهرا روایت کرده است. احادیث اعتقادی و معرفتی منقول از او شامل موضوعاتی از این قبیل عقل، علم، توحید، استطاعت و امامت است. احادیث منقول از امام حسن در ابواب فقهی شامل موضوعاتی ازجمله طهارت، نماز، روزه، زکات و حج است. برخی مواعظ و سخنان حکمت‌آمیز نیز از امام حسن روایت شده است. در موضوعات اخلاقی نیز احادیثی از امام نقل شده و این سخنان به کتاب‌های ادبی مهمی چون الکامل نوشته مبرّد، العقدالفرید نوشته ابن عبدربّه و و التذکرة الحمدونیة نوشته ابن حمدون نیز راه یافته است. درون مایه این احادیث موضوعاتی مانند مروّت، حزم، سَماحَت، شحّ (بخل)، جهل، ترس، زهد، غنا، فقر، جود، کرم و شرف است. برخی احادیث تفسیری نیز از قول امام حسن در تفسیر آیات قرآن کریم گزارش شده است. با توجه به دوره‌های مختلف زندگی حسن بن علی، می‌توان احادیث منقول از او را نیز دسته‌بندی کرد:

• دوره پس از رحلت پیامبر: تبیین ویژگی‌های شخصیتی پیامبر، تبیین فضایل اهل‌بیت از زبان پیامبر.
• دوره حاکمیت امام علی: بصیرت‌افزایی در جامعه نسبت به تحولات و اتفاقات آن دوره.
• دوره حاکمیت امام حسن: تبیین وظایف حکومت نسبت به جامعه و بالعکس، تبیین دلایل پذیرش صلح و پاسخ به شبهات مطرح درباره اتخاذ این تصمیم.
• دوره پس از حاکمیت: تکیه بر مباحث و مراقبت اخلاقی از شیعیان با توجه به روند رو به انحطاط جامعه اسلامی و تلاش بر ترسیم هویت مستقل شیعی.

امام حسن در فرهنگ مردم ایران

امام حسن در باور شیعیان از اهل‌کساء و چهارده معصوم است و در فرهنگ و باورهای مردم ایران بازتاب یافته است. در باور عمومی مردم ایران، حسن بن علی بیشتر با ویژگی‌هایی مانند نرم‌خویی، بردباری، مدارا، متانت و خوش‌زبانی شناخته می‌شود. در برخی روایات نیز حلم و حیا به او و مهابت و جود به امام حسین نسبت داده شده است. این ویژگی‌ها در برداشت عمومی از سادات حسنی نیز بازتاب یافته و آنان گاه افرادی مردم‌دار و اهل مدارا دانسته شده‌اند. تواضع، بخشندگی، سخاوت و کرم نیز از ویژگی‌هایی است که در منابع تاریخی به حسن بن علی نسبت داده شده و در فرهنگ شیعی ایران، عنوان کریم اهل‌بیت برای او به کار می‌رود. در برخی منابع نیز کراماتی ازجمله آگاهی و سخن گفتن در کودکی، میوه دادن درخت خشکیده، آگاهی از امور غیبی، پیشگویی شهادت خود، اثرگذاری دعا و نفرین، کراماتی در مواجهه با معاویه و شفای بیماری با عنایت او، به امام حسن نسبت داده شده است.

بزرگداشت و آیین‌های مردمی

آیین‌های ولادت

آیین‌های جشن و مولودی‌خوانی، برنامه‌های فرهنگی و هنری، سخنرانی، شعرخوانی و دکلمه‌خوانی، سخنرانی، قرائت دعای افتتاح، محافل قرآنی، جزءخوانی قرآن، سفره‌های افطار و توزیع نذورات از برنامه‌های این مناسبت در مساجد، حسینیه‌ها و بقاع متبرکه استان است که با چراغانی و آذین‌بندی این اماکن، معابر و سردر منازل و ادارات همراه می‌شود. ازجمله این برنامه‌ها می‌توان به مهمانی ملکوت در حرم فاطمه معصومه، جشن ولادت در حرم شاهچراغ، محفل شعر امین در مسجد جمکران، برنامه‌های افطار و قرآنی حرم امام رضا و پخت و توزیع نان نذری، برپایی غرفه‌های فرهنگی و نورافشانی شهرها اشاره کرد. همچنین آیین گَرگیعان از سنت‌های جنوب ایران است که هر سال در شب ۱۵ رمضان، هم‌زمان با ولادت امام حسن، برگزار می‌شود.[۳۰] این آیین در سال ۱۳۹۵ش به‌وسیله مجموعه فرهنگی گرگیعان خوزستان به‌عنوان میراث معنوی ناملموس در ایران به ثبت ملی رسید.[۲] بنا بر باور مردم محلی جنوب ایران، برگزاری آن با افزایش رزق و روزی و برکت خانه‌ها ارتباط دارد.[۵] امروزه این آیین به‌صورت مجازی نیز برگزار می‌شود و جوانان با ارسال پیام به بزرگان، این مناسبت را تبریک می‌گویند.[۱۳] این آیین در مناطق مختلف با نام‌های دیگری نیز شناخته می‌شود؛ در بغداد «ماجینه»، در جنوب بغداد «کرکیعان»، در بحرین «قرقاعون»، در قطر «قرنقعوه»، در کویت و عربستان «قریقعان»، در عمان «قرنقشوه» و در امارات متحده عربی «حق اللیله» نامیده می‌شود.[۷] مردم بوشهر و هرمزگان نیز آن را با نام «گِرگِشو» برگزار می‌کنند.[۸]

آیین‌های شهادت

سوگواری برای امام حسن با برگزاری هیئت‌های مذهبی و عزاداری، نوحه و مداحی، سینه‌زنی و زنجیرزنی، حضور در مساجد، حسینیه‌ها و تکایا، برگزاری دسته‌های عزاداری، راه‌اندازی موکب‌های مذهبی، سیاه‌پوش کردن شهرها، سخنرانی، قرائت زیارت رسول خدا، پخت و توزیع نذری و پخت آش نذری همراه است. از آیین‌های مرتبط با سالگرد شهادت، روشن کردن شمع و نذر آن، شبیه‌خوانی و تعزیه است که معمولاً در شب ۲۸ صفر در برخی مناطق ایران برگزار می‌شود. یکی از آیین‌های مذهبی در ایران، سفره امام حسن است که در آن برای گرفتن حاجت، نذری داده می‌شود. پیشینه این آیین را به پیش از دوره صفویه نسبت داده‌اند. این سفره که بیشتر در میان بانوان رواج دارد، معمولاً شامل خوراکی‌های ساده و متنوع، قرآن، شمع، جانماز و تسبیح است و اشیای آن به رنگ سبز قرار داده می‌شوند. خواندن روضه امام حسن نیز از بخش‌های این آیین است که توسط روحانی یا در مجالس زنانه، توسط روضه‌خوان زن یا خانم جلسه‌ای انجام می‌شود. حضور مردان نیز در این آیین منع نشده است.

نامگذاری فرزندان

در سال ۱۳۹۳ش، به نقل روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان ثبت احوال کشور بیش از ۲ میلیون و ۴۵ هزار مرد ایرانی به نام، القاب و کنیه‌های امام حسن نامگذاری شده‌اند. همچنین در سال ۱۴۰۵ش نام حسن در کنار نام‌های محمد، علی، حسین، مهدی و رضا بیشترین فراوانی را در پایگاه سازمان ثبت احوال کشور به خود اختصاص داده است.

پژوهش‌ها و آثار دربارهٔ امام حسن

نسخه خطی

بیش از ۷۰ نسخه خطی و بالغ بر ۸۰ کتاب چاپ‌ سنگی و ۵۶۵ کتاب چاپی با موضوع امام حسن مجتبی در کتابخانه‌‌های آستان قدس رضوی وجود دارد. از این مجموعه، مصحفی منسوب به دستخط امام حسن وجود دارد که شاه‌عباس صفوی آن را در سال ۱۰۰۸ق وقف کرده است؛ در صفحه نخست آن وقف‌نامه شاه‌عباس به خط و امضای شیخ بهایی و در صفحه پایانی ترقیمه، کتبه حسن بن علی ابن ابیطالب فی سنه احدی اربعین دیده می‌شود. این مصحف شامل جزوه‌های پنجم و ششم قرآن است و اکنون در موزه قرآن و نفایس حرم رضوی نگهداری می‌شود. از دیگر نسخه‌های این مجموعه می‌توان به کشف الغمه فی معرفه الائمه اثر علی بن عیسی اربلی با نسخه‌ای به تاریخ ۷۰۹ق، مطالب السؤول فی مناقب آل‌الرسول اثر محمد بن طلحه نصیبی شافعی با نسخه‌ای به تاریخ ۷۲۵ق، تنزیه الانبیاء و الائمه اثر سیدمرتضی با نسخه‌ای به تاریخ ۷۸۷ق و الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف اثر سیدعلی بن طاووس با نسخه‌ای به تاریخ ۹۸۷ق اشاره کرد. روضه الواعظین، الخرایج و الجرایح، احتجاج، جلاء العیون و مُحرِق القلوب نیز از دیگر آثار این مجموعه‌ هستند.

پژوهش‌های معاصر

درباره امام حسن مجتبی کتاب‌ها و مقالات متعددی به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی و اردو منتشر شده است. در برخی کتاب‌شناسی‌های مربوط به او، حدود ۱۳۰ عنوان کتاب چاپی و خطی معرفی شده است. سخنان امام حسن در دوره معاصر در چند مجموعه ازجمله؛ الروائع المختارة من خطب الامام الحسن السبط و کتبه و رسائله و کلماته القصار و مسند الامام المجتبی گردآوری و منتشر شده است.

منابع

• قرآن
• آصف آگاه، سیدمحمدرضی، «نگاهی به سیره اجتماعی امام حسن مجتبی(ع)»، ره توشه، سال۲۴، شماره۱۳۷، ۱۴۰۱ش.
• ابن‌اثیر، علی بن محمد، اُسدُ الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
• ابن‌اعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، مؤمنین، ۱۳۸۵ش.
• ابن‌براج، عبدالعزیز بن احمد، المهذب، قم، مؤسسه النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین، ۱۴۰۶ق.
• ابن‌بطوطه، محمد بن عبدالله اللواتی الطنجی، تحفة النظار فی غرائب الأمصار وعجائب الأسفار (رحلة ابن بطوطة)، تحقیق عبد الهادی التازی، الرباط، أکادیمیة المملکة المغربیة، ۱۹۹۷م.
• ابن‌جبیر، محمد بن احمد، سفرنامه ابن‌جبیر، ترجمه پرویز اتابکی،‌ مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۰ش.
• ابن‌جوزی‌، یوسف‌ بن‌ قزاوغلی‌، تذکره خواص الائمه فی خصائص الائمه علیهم‌السلام، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، تهران، مکتبه نينوی الحديثه، ۱۴۱۸ق.
• ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
• ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه‏، ۱۳۷۹ق.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، قم، دارالذخائر، ۱۴۱۱ق.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی، جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه آفاق، ۱۳۷۱ش.
• ابن‌عربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۰۸ق.
• ابن‌عساکر، ابوالقاسم على بن حسن، تاريخ مدينة دمشق‏، محقق عمرو بن غرامة العمروی، بیروت، دارالفکر للطباعة والنشر والتوزيع، ۱۴۱۵ق.
• ابن‌كثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفكر، ۱۴۰۷ق.
• ابن‌الحاج، محمد بن محمد بن محمد العبدری الفاسی، المدخل، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق.
• احمد یوسف، رضوان، «مستندات قرآنی سیره فردی و اجتماعی امام حسن(ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی امام خمینی(ره)، مدرسه عالی قرآن و حدیث، ۱۴۰۱ش.
• احمدی میانجی، علی، مکاتیب الأئمه علیهم‌السلام، تحقیق مجتبی فرحی، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
• احمدی‌ندوشن، محمدرضا؛ زمانی، محمدحسن، «بررسی انتقادی دیدگاه خاورشناسان درباره سیره حکومتی امام حسن مجتبی(ع)»، تاریخ اسلام، سال۱۶، شماره۴، شماره پیاپی۶۴، ۱۳۹۴ش.
• ابن‌نجار البغدادی، محمد بن محمود، الدرة الثمينة فی أخبار المدینة، تحقیق حسین محمد علی شکری، بیروت، دار الأرقم بن أبی الأرقم، ۱۹۹۸م.
• اربلی، علی بن عیسی، كشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
• اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، بیروت، احمد صقر، ۱۴۰۸ق.
• امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
• انصاری قمی، ناصرالدین، «کتابشناسی امام مجتبی(ع)»، آینه پژوهش، سال۴، شماره۲۳، ۱۳۷۲ش.
• «ایران اسلامی غرق در ماتم رحلت پیامبر اکرم (ص)/عزاداران به سوگ امام حسن مجتبی(ع) نشستند»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۶ش.
• ایمانی، حسین، «پژوهشی پیرامون فرزندان و همسران امام حسن(ع)»، فرهنگ کوثر، سال۶، شماره۵۵، ۱۳۸۲ش.
• بحرانی اصفهانی، عبد الله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال- الإمام علی بن أبی طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، ۱۳۸۲ش.
• «برپایی سفره کرم امام حسن(ع) در اصفهان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردين ۱۴۰۳ش.
• برقی، احمد بن عبدالله، رجال البرقی، قم، کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۲۸ق.
• «برنامه‌های اداره فرهنگی خواهران حرم حضرت معصومه(س) در ماه رمضان اعلام شد»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «برنامه‌های حرم مطهر شاهچراغ به‌مناسبت ولادت امام حسن(ع)»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردين ۱۴۰۳ش.
• بلاذری، أنساب الأشراف، بیروت، دارالتعارف، ۱۳۹۷ق.
• بهوتی، منصور بن یونس، کشاف القناع عن متن الإقناع، تحقیق محمد حسن محمد حسن اسماعیل شافعی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
• «پرتکرارترین نام مردان در ایران/ محمد در صدر»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
• پیشوایی، مهدی، تاریخ اسلام از سقیفه تا کربلا، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
• تبریزی، عبدالکریم، «تربیت در سیره و سخن امام مجتبی(ع)»، مبلغان، سال۳، شماره۲۳، ۱۳۸۰ش.
• ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، تحقیق و تصحیح عبدالوهاب عبد اللطیف، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۳ق.
• تقوی، علی؛ صادقی، حسین؛ «اشاره‌ای به کرامات امام حسن(ع)»، مبلغان، سال۵، شماره۴۷، ۱۳۸۲ش.
• «جشن‌های میلاد کریم اهل‌بیت(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۶ش.
• جعفری، سیدحسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه محمدتقى آیت‌اللهى، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى‏، ۱۳۸۰ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۱ش.
• «چاپ سنگی و نسخه‌های خطي آستان قدس رضوی با موضوع امام حسن عليه‌السلام»، پایگاه خبری صاحب‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۳۹۵ش.
• حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق یوسف عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ق.
• «حرم مطهر امام رضا(ع) آماده برگزاری جشن میلاد امام حسن مجتبی(ع) می‌شود»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۳ش.
• حسام‌السلطنه، سلطان مراد، دلیل الانام فی سبیل زیارة بیت الله الحرام و القدس الشریف و مدینة السلام، تصحیح رسول جعفریان، قم، نشر مشعر، ۱۳۷۴ش.
• «حسن(ع)، امام»، وب‌سایت مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۴۰۰ش.
• «حسن نام بیش از دو میلیون و ۴۵۰ هزار ایرانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۳ش.
• حسینی، سیدجواد، «معجزات و کراماتی از امام حسن مجتبی(ع)»، مبلغان، سال۶، شماره۵۲، ۱۳۸۳ش.
• حموی، محمد بن اسحاق‏، أنیس المؤمنین‏، تحقیق میرهاشم محدث، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۶۳ش.
• خامنه‌ای حسینی، سیدعلی، انسان ۲۵۰ ساله، تهران، مؤسسه ایمان جهادی، ۱۳۹۳ش.
• مهدوی دامغانی، محمود؛ باغستانی، اسماعیل، «حسن بن علی، امام»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۳، تهران، بنیاد دائرة‌المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
• دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقيق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدين شيال، قم، منشورات الرضى، ۱۳۶۸ش.
• رحمانی تیرکلایی، حسین؛ ثمری، محمدرضا، «سیره سیاسی امام حسن(ع) در برخورد با سلاطین اموی»، پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، سال۱۳، شماره۴۶، ۱۴۰۲ش.
• رسولی، دادکریم، «حدیث ثقلین، حدیثی صحیح و متواتر»، اندیشه تقریب، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
• رضائی زارچ، حمیدرضا، «جایگاه امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) در منابع زیدیه»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعه‌شناسی، ۱۳۹۸ش.
• «رهبر شهید شعر را ابزاری بی‌بدیل برای بیان محتواهای ارزشمند ادبی می‌دانست»، وب‌سایت حوزه هنری انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• ساداتی‌نژاد، سیدمحمد؛ ساداتی‌نژاد، سیدعلی، «بررسی چهل حق از حقوق بشر از نگاه امام حسن(ع)»، مطالعات علم حقوق، سال۲، شماره۸، ۱۴۰۱ش.
• سپهر، رسول، «گونه‌شناسی احادیث امام مجتبی علیه‌السلام»، همایش بین‌المللی سبط النبی امام حسن مجتبی(ع)، ۱۳۹۳ش.
• «سفره امام حسن(ع)»، وب‌سایت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، تاریخ بازدید از سایت: ۶ مهر ۱۴۰۵ش.
• سِندی، نورالدین، حاشیة السندی علی سنن ابن‌ماجه، بیروت، دار الجیل، بی‌تا.
• سیدرضی، نهج‌البلاغة، ترجمه سید جعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی‏، ۱۳۷۸ش.
• شربینی، محمد بن احمد خطیب، مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج، تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
• صافی، عبد‌الرضا، بلاغة الإمام الحسن(ع)، تصحیح جعفر عباس الحائری، قم، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، ۱۴۳۵ق.
• صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء التراث‏، ۱۴۱۷ق.
• طبسی، محمدجواد، «مسؤولیت‌های امام حسن(ع): در دوران پدر»، فرهنگ کوثر، سال۴، شماره۳۹، ۱۳۷۹ش.
• طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۹۰ق.
• طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق.
• عاملی، جعفرمرتضی، الصحیح من السیرة النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
• عطاردی، عزیزالله، مسند الامام المجتبی(ع)، تهران، عطارد، ۱۳۷۳ش.
• علی اصغری، فرزانه، «رابطه انفاق و روزی در سیره امام حسن مجتبی(ع)»، همایش بین‌المللی سبط النبی امام حسن مجتبی(ع)، ۱۳۹۳ش.
• غیاثی کرمانی، رضا، «سیره اخلاقی امام حسن مجتبی علیه‌السلام»، ره توشه، سال۱۱، شماره۶۳، ۱۳۸۵ش.
• فراهانی، میرزا محمد حسین حسینی، سفرنامه میرزا محمد حسین فراهانی، به کوشش مسعود گلزاری، تهران، انتشارات فردوس، ۱۳۶۲ش.
• فرقانی کوه‌بیرونی، رحمت‌الله، «زندگی و شرح حال امام حسن مجتبی علیه‌السلام»، همایش بین‌المللی سبط النبی امام حسن مجتبی(ع)، ۱۳۹۳ش.
• فرهاد میرزا معتمدالدوله، سفرنامه فرهاد میرزا، تصحیح و تحشیه غلامرضا طباطبایی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۳۶۶ش.
• قاضوی، سیدحسن؛ حسینی سمنانی، زهراسادات؛ جلودار، فریده؛ «بررسی تاريخی روايی مسئله طلاق های مكرر منسوب به امام حسن(ع)»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۷، شماره۲۴، ۱۳۹۵ش.
• «قرآن منسوب به دست‌خط مبارک حضرت امام حسن مجتبی(ع)»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۹۴ش.
• قرشی، باقر شریف، زندگانی حسن بن علی(ع)، مترجم: فخرالدین حجازی، قم، بنیاد بعثت، ۱۳۵۲ش.
• قرشی، باقر شریف، حیاة الامام الحسن بن على، بیروت، دار البلاغة، ۱۴۱۳ق.
• قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
• قندوزی، سلیمان بن ابراهیم‏، ینابیع المودة، قم، اسوه، ۱۴۲۲ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار صعب و دارالتعارف، ۱۴۰۱ق.
• «کوشش‌های فرهنگی امام حسن (علیه‌السلام) در احیایٍ اندیشۀ اسلامی»، وب‌سایت سخن تاریخ، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۳ش.
• ماجری، یوسف، البقیع قصة التدمیر، بیروت، مؤسسة بقیع لاحیاء التراث، ۱۴۱۱ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الـجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار، تحقیق ابراهیم میانجی و محمدباقر بهبودی، بیروت، مؤسسة الوفاء ۱۴۰۳ق.
• محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران، انتشارات استقلال، ۱۴۰۹ق.
• محمدجعفری، رسول؛ لزگی، علی نقی؛ «واکاوی و بازپژوهی نقادانه‌ی روایات جعلی مطلاقیت امام حسن علیه‌السلام»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۱۵، ۱۳۹۵ش.
• محمدجعفری، آذر؛ منتظری مقدم، حامد؛ سیدروح‌ا‌لله، پرهیزکاری، «تحلیل تاریخی روایات اهل‌بیت(ع) درباره صلح امام حسن(ع) بر پایه گزارش‌های متون کهن (تا قرن پنجم هجری)»، ۱۴۰۳ش، سال۱۵، شماره۵۵، ۱۴۰۳ش.
• محمدزاده، مرضیه، «شخصیت قرآنی امام حسن(ع)»، بینات، سال۱۵، شماره۴، شماره پیاپی۶۰، ۱۳۸۷ش.
• محمدی، رمضان، «فرازهایی از زندگی امام حسن مجتبی(ع)»، ره توشه، سال۱۰، شماره۶۱، ۱۳۸۴ش.
• محمدی ری‌شهری، محمد، کنز الدعاء، ج۱، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
• مرادی‌نسب، حسین، «بررسی تحلیلی در آمار همسران امام حسن مجتبی(ع)»، تاریخ اهل‌بیت علیهم‌السلام، سال۴، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
• مروجی طبسی، محمدجواد، «شخصیت علمی امام حسن مجتبی»، فرهنگ کوثر، سال۶، شماره۵۵، ۱۳۸۲ش.
• مسعودی، حسین، إثبات الوصیه، ترجمه محمد جواد نجفی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۲ش.
• معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
• مفید، محمد بن نعمان، الإرشاد، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۹ق.
• مقدسی، یدالله، «بررسی و نقد گزارش‌های تاریخ شهادت امام حسن مجتبی علیه‌السلام»، تاریخ اسلام، سال۱۱، شماره۳ و ۴، ۱۳۸۹ش.
• مظفر، محمدحسن‏، دلائل الصدق‏، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع)، ۱۴۲۲ق.
• مکی، حسین، مدرس قهرمان آزادی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۹ش.
• مناوی، عبدالرؤوف، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، مصر، المکتبة التجاریة الکبری، ۱۳۵۶ق.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• موجانی، سید علی؛ چینار، علی ارغون؛ و بااین، دغان، میراث اسلامی ما: گزارشی تصویری از میراث مشترک حافظه تاریخی مسلمانان در حرمین شریفین، تهران، مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)، ۱۳۹۳ش.
• نجمی، محمدصادق، تاریخ حرم ائمه بقیع(ع) و آثار دیگر در مدینه منوره، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۰ش.
• «نگهداری از ۱۵۰ اثر نفیس خطی با موضوع امام حسن مجتبی(ع) در گنجینه رضوی»، خبرگزاری بین‌المللی شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مهر ۱۳۹۹ش.
• هادی‌منش، ابوالفضل، «فعالیت‌های امام حسن مجتبی(ع) قبل از امامت»، مبلغان، سال۱۲، شماره۱۳۶، ۱۳۸۹ش.
• هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالي، تهران، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، ۱۴۰۵ق.
• واسعی، سیدعلیرضا، «جستاری در رویارویی امام حسین(ع) با صلح امام حسن(ع)؛ رویکرد و کنش »، شیعه‌پژوهی، سال۳، شماره۶، ۱۳۹۵ش.
• واسعی، سیدعلیرضا، «صلح امام حسن(ع) ‌در سنجه تمدن اندیشی؛‌ امنیت و همگرایی اجتماعی»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره۴۴، ۱۳۹۹ش.
• «همه آنچه که درباره قبرستان بقیع نمی‌دانید/ چرا در قبرستان بقیع گنبد وجود ندارد؟»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۷ش.
• یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
• یوسفی غروی، محمد هادی و جمعی از پژوهشگران، اصحاب امام حسن مجتبی علیه‌السلام، قم، پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام، ۱۳۹۶ش.