|
|
| (۱۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| | {{جعبه اطلاعات مفهوم |
| | | تصویر =زیبا میرحسینی.jpg |
| | | زیرنویس تصویر =زیبا میرحسینی |
| | |image_alt=زیبا میرحسینی |
| | | فایل پادکست =زیبا میرحسینی.ogg |
| | | حجم فایلپادکست =3/43 |
| | | تاریخ پادکست =23-11-1404 |
| | | زیرنویس عنوان = |
| | | عنوان اصلی = |
| | | عنوان انگلیسی = |
| | | عنوان عربی = |
| | | عنوان علمی = |
| | | شاخه علمی = |
| | | نوع مفهوم = |
| | | معنای اصطلاحی = |
| | | حوزه کاربرد = |
| | | گستره جغرافیایی = |
| | | منشأ تاریخی = |
| | | نخستین کاربرد = |
| | | ریشه واژه = |
| | | مرتبط با = |
| | | اهمیت = |
| | | مبدع = |
| | | مروج = |
| | | مقدس برای = |
| | | مورد احترام = |
| | | آثار مرتبط = |
| | }} |
| | {{درشت|'''زیبا میرحسینی؛'''}} پژوهشگر، فیلمساز و استاد مردمشناسی. |
|
| |
|
| <big>'''زیبا میرحسینی؛'''</big> پژوهشگر، فیلمساز و استاد دانشگاه رشته مردمشناسی.
| | زیبا میرحسینی، پژوهشگر و [[فمینیسم اسلامی|فمینیست مسلمان]]، با مطالعهٔ قوانین اسلامی دربارهٔ [[خانواده]]، به نقد خوانشهای سنتی و [[مردسالاری|مردسالارانه]] از متون دینی پرداخت و از بنیانگذاران جنبشهایی برای برابری در [[خانواده مسلمان]] است. او بر بازتفسیر متون برای تحقق [[عدالت جنسیتی]] تأکید دارد، اما از سوی منتقدان بهدلیل تقابل با مبانی اسلامی و تفسیر گزینشی به چالش کشیده شده است. |
|
| |
|
| زیبا میرحسینی به خاطر فیلمهای «طلاق به سبک ایرانی» و فیلم «فراری» شهرت زیادی دارد. میرحسینی مردمشناسی است که مطالعات خود را بر حقوق اسلامی، [[جنسیت]] و توسعه متمرکز ساخته است. به دلیل اصالت مذهبی و تعلقات خانوادگیاش به اسلام به مسائل [[زنان]] از دیدگاه اسلام بسیار پرداخته است. خانم میرحسینی از طرفداران فمنیسم اسلامی است. او اغلب از فعالیت سیاسی سرباز میزند اما مانند بسیاری از دانشگاهیان دارای بینش سیاسی اصلاحطلبانه میباشد.
| | == زندگینامه == |
| ==زندگینامه==
| | میرحسینی در خانوادهای از سادات با باورهای شیعی متولد شد که در آن، بیش از ظواهر و مناسک، بر [[اصول اخلاقی]] تأکید میشد. آموزشهای اولیه او بر پایهٔ پرهیز از رذایل اخلاقی نظیر [[دروغ]]، [[ریا]] و آزار دیگران استوار بود و تکالیف مذهبی مانند [[نماز]] و [[روزه]] اموری شخصی و غیراجباری تلقی میشدند.<ref>میرحسینی، اسلام و جنسیت، زیبا میرحسینی، مقدمهٔ کتاب، 1999م.</ref> با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، وی شاهد تغییر در مناسبات عقیدتی و غلبهٔ رویکرد فقهی بر ایمان فردی بود. این دوران با الزامیشدن مظاهر مذهبی در فضای عمومی، از جمله [[حجاب]] برای زنان و انتقال نظارت بر قوانین شرعی از نهاد [[خانواده]] به دولت همراه شد. میرحسینی که در ۱۳۵۹ش با مدرک دکتری به کشور بازگشته بود، تحت تأثیر این تحولات قرار گرفت.<ref>میرحسینی، اسلام و جنسیت، زیبا میرحسینی، مقدمهٔ کتاب، 1999م.</ref> |
| میرحسینی در خانوادهای از سادات متولد شدهاست. خانوادهای که به اصول دین شیعه معتقد بود اما شکل ظاهری قواعد و مناسک برای آنها چندان مهم نبود. میرحسینی کودکی خویش را چنین روایت میکند: «به ما تعلیم داده شده بود که دروغگویی، ریا، تقلب، آزار و بیرحمی با دیگران گناه است. همچنین در مدرسه یاد گرفتیم که قرآن بخوانیم و کلاس درس عربی و تعلیمات دینی داشتیم. برای ما مذهب امری شخصی بود و به ما تحمیل نمیشد. نمازگزاردن، روزه گرفتن، زیارت رفتن و نذرکردن به عهده خودمان بود.»
| |
|
| |
|
| میرحسینی وقوع انقلاب اسلامی را علت تغییر مناسبات فکری و عقیدتی خویش میداند و در اینباره میگوید: «بعد از انقلاب اسلامی همه اینها تغییر کرد و ما با چهرهای متفاوت از اسلام رو به رو شدیم: چهرهای برگرفته از احکام فقهی. دیگر کافی نبود که ایمان داشته باشیم، بلکه میبایست ایمان خود را بر تن میکردیم: [[حجاب]] برای [[زنان]] (و ریش برای [[مردان]]). حکومت، الزام به رعایت قوانین مذهبی را که قبلاً در حوزه خانوادهها بود به عهده گرفت.» خانم میرحسینی در سال 1359 به ایران باز میگردد. «28 ساله، تازه [[ازدواج]] کرده و با مدرک دکتری در دست به آیندهای روشن امیدوار بودم.»<ref>میرحسینی، زیبا، دیباچه کتاب اسلام و جنسیت، زیبا میرحسینی، ترجمه نعمت الله فاضلی و اکرم حلاجی،1999م </ref>
| | در پی [[انقلاب فرهنگی]] و بازگشایی دانشگاهها پس از یک دورهٔ تعطیلی، وی بهدلیل عدم پایبندی به [[حجاب]]، نتوانست در دانشگاه تدریس کند. همزمان، زندگی مشترک او نیز با بحران مواجه شد. مواجهه با محدودیتهای قانونی در زمینه [[طلاق]] و خروج از کشور، او را به مطالعه متون و قوانین اسلامی خانواده واداشت. وی پس از پیگیری پروندهٔ خود در دادگاههای مدنی خاص، در ۱۳۶۲ش از همسر خود جدا شد و برای ادامهٔ فعالیتهای آکادمیک به دانشگاه کمبریج بازگشت.<ref>میرحسینی، اسلام و جنسیت، زیبا میرحسینی، مقدمهٔ کتاب، 1999م.</ref> |
|
| |
|
| پس از وقوع انقلاب فرهنگی در سال 1359، تعطیلی و بسته شدن دانشگاهها دو سال بعد که دانشگاهها بازگشایی شدند به دلیل عدم اعتقاد به [[حجاب]] اسلامی از تدریس محروم شدند. از طرفی زندگی شخصی و خصوصی خانم میرحسینی نیز با مشکلات و موانعی مواجه میشود. وی چنین تعریف میکند: «[[ازدواج]]م شروع به از هم پاشیدن کرد و آموختم قراردادی که امضاء کرده بودم مرا تحت سلطه مطلق [[همسر]] قرار میدهد. او نه حاضر بود با [[طلاق]] موافقت کند نه اینکه به من اجازه خروج از کشور را بدهد. تنها راه چاره من مذاکره برای رهایی از طریق دادگاههای مدنی خاص بود. از اینرو شروع به مطالعه قوانین اسلامی [[خانواده]] نمودم تا بتوانم [[طلاق]] شرعی بگیرم. و بالاخره در سال 1362 توانستم از [[همسر]]م جدا شوم و به کمبریج و دنیای آکادمیک بازگردم.» <ref>میرحسینی، زیبا، دیباچه کتاب اسلام و جنسیت، زیبا میرحسینی، ترجمه نعمت الله فاضلی و اکرم حلاجی،1999م </ref>
| | === تحصیلات و فعالیتها === |
| | میرحسینی لیسانس خود را در ۱۳۵۳ش از [[دانشگاه تهران]] و دکترایش در مردمشناسی اجتماعی را در ۱۳۵۹ش از دانشگاه کمبریج گرفت. او استاد محقق در دانشگاه لندن است. زیبا میرحسینی مطالعهای مقایسهای در قانون خانواده میان مراکش و ایران انجام داده است.<ref>[https://asre-nou.net/php/view.php?objnr=22135 «تحلیلی مقایسهای بین روند اصلاحات در قانون خانواده ایران و مراکش»، وبسایت عصر نو.]</ref> از دستآوردهای مطالعات وی بر روی قوانین خانواده در [[ایران]]، فیلمهای طلاق به سبک ایرانی و فراری است. میرحسینی از بنیانگذاران جنبش جهانی مساوات؛ برای عدالت و برابری در خانواده مسلمان است و به واسطه فعالیتهای خود در این جنبش، یافتههای تحقیقاتی فمینیستهای مسلمان را به برنامههای عملی پیوند میزند.<ref>[https://zananemrooz.com/article/سنت-حقوقی-مسلمانان-و-چالش-برابری-جنسیت/ میرحسینی، «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وبسایت زنان امروز]</ref> |
|
| |
|
| ==تحصیلات== | | == دیدگاههای زیبا میرحسینی == |
| وی لیسانس خود را از دانشگاه تهران (در سال ۱۳۵۳) گرفت و دکترایش در مردمشناسی اجتماعی را در سال ۱۳۵۹ از دانشگاه کمبریج اخذ کرد. او هم اکنون استاد محقق در دانشگاه لندن است. زیبا میرحسینی مطالعهای مقایسهای میان مراکش و ایران انجام داده است. از دستآوردهای مطالعات وی بر روی قوانین [[خانواده]] در ایران، فیلم “طلاق به سبک ایرانی”(۱۳۷۷) و “فراری”(۱۳۷۹) است؛ فیلمهای که جایزههایی را از آن خود ساختهاند. خانم میرحسینی از بنیانگذاران جنبش جهانی مساوات؛ برای عدالت و برابری در [[خانواده]] مسلمان است و به واسطه فعالیتهای خود در این جنبش یافتههای تحقیقاتی فمینیستهای مسلمان را به برنامههای عملی پیوند میزند.<ref>[https://zananemrooz.com/article/%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA/ میرحسینی، «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وبسایت زنان امروز]</ref>
| | === فمینیسم اسلامی === |
| | میرحسینی با استناد به اصل عدل ذاتی در اسلام، این پرسش را مطرح میکند که چرا قوانین فقهی تنظیمکنندهٔ [[روابط زن و مرد]] اغلب ناعادلانه هستند. به باور او، تحقق [[عدالت اسلامی]] در جهان مدرن مستلزم مدرنسازی خوانش حقوقی از متون دینی و گشودن فضایی دموکراتیک برای بازتفسیر است.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7rSix9lsIK0 «زیبا میرحسینی: فمینیسم اسلامی چیست؟»، وبسایت یوتویوب.]</ref> وی ظهور فمینیسم اسلامی را پاسخی درونی به [[اسلامگرایی سیاسی]] میداند که با استفاده از زبان و منابع خود [[اسلام]]، به نقد قوانین تبعیضآمیز میپردازد. این جنبش بهاستناد بازخوانی زمینهمند متون و افشای تاریخ ناگفته، معتقد است نابرابریهای کنونی برساختههایی انسانی و متأثر از فرهنگهای مردسالارانه تاریخی هستند، نه تجلی [[عدل الهی]]. هدف نهایی آن، توانمندسازی زنان مسلمان برای طلب برابری، بدون رویگرداندن از ایمانشان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/زیبا_میر_حسینی میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص417-420.]</ref> |
|
| |
|
| == دیدگاه زیبا میرحسینی == | | === نشوز زن === |
| | میرحسینی با واکاوی [[آیه ۳۴ سورۀ نساء]]، تفسیر سنتی از مفهوم [[نشوز]] و مجازات مرتبط با آن را به چالش میکشد. از نظر او، مفسران سنتی بهطور عمده خوف از نشوز (ترس مرد از ناسازگاری زن) را معادل وقوع نشوز گرفتهاند تا اقدامات تنبیهی علیه زن را توجیه کنند. او با خوانشی سیاقمحور استدلال میکند که هدف آیه، مدیریت تعارض و تعدیل ترس مرد از ناسازگاری است، نه مجازات زن به صرف احتمال نافرمانی. این بازخوانی، بار منفی و یکجانبهای را که در طول تاریخ بر دوش مفهوم نشوز گذاشته شده، برمیدارد.<ref>[https://zananemrooz.com/article/سنت-حقوقی-مسلمانان-و-چالش-برابری-جنسیت/ میرحسینی، «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وبسایت زنان امروز.]</ref> |
|
| |
|
| === دیدگاه دربارۀ فمینیسم اسلامی === | | === قوامیت مرد === |
| میرحسینی با استناد به اصل عدل ذاتی در اسلام، این پرسش را مطرح میکند که چرا قوانین فقهی تنظیمکننده روابط زن و مرد اغلب ناعادلانه هستند. به باور او، تحقق عدالت اسلامی در جهان مدرن مستلزم مدرنسازی خوانش حقوقی از متون دینی و گشودن فضایی دموکراتیک برای بازتفسیر است. وی ظهور «فمینیسم اسلامی» را پاسخی درونی به اسلامگرایی سیاسی میداند که با استفاده از زبان و منابع خود اسلام، به نقد قوانین تبعیضآمیز میپردازد. این جنبش از طریق بازخوانی زمینهمند متون و افشای تاریخ ناگفته، نشان میدهد نابرابریهای کنونی برساختههایی انسانی و متأثر از فرهنگهای مردسالارانه تاریخی هستند، نه تجلی عدل الهی. هدف نهایی آن، توانمندسازی زنان مسلمان برای طلب برابری، بدون روی گرداندن از ایمانشان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص2.]</ref> | | میرحسینی اصل قوامیت مردان را سنگ بنای توجیه نابرابریهای گستردهتر حقوقی در سنت فقهی میداند. به نظر وی، تفسیر رایج از قوامیت بهعنوان تفویض اقتدار و سلطهٔ ذاتی مرد بر زن، مبنای منطقی برای احکامی چون [[تعدد زوجات]]، [[حق طلاق]] یکطرفه برای مرد و [[ارث|سهم الارث]] کمتر زنان شده است. او این برداشت را نیز برساختهای تاریخی و متأثر از پیشفرضهای مردسالارانه دنیای قدیم میداند که به متن دینی تحمیل شده است. میرحسینی با اشاره به تفاوتهای تکوینی زن و مرد، بر این باور است که این تفاوتها لزوماً بهمعنای برتری ذاتی یک [[جنس]] نیست و نباید منجر به نادیدهگرفتن عدالت و شرافت انسانی زن شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/زیبا_میر_حسینی میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص417-420.]</ref> |
|
| |
|
| === دیدگاه دربارۀ نشوز زن === | | == انتقادها به زیبا میرحسینی == |
| میرحسینی با واکاوی آیه ۳۴ سوره نساء، تفسیر سنتی از مفهوم «نشوز» و مجازات مرتبط با آن را به چالش میکشد. از نظر او، مفسران سنتی عمدتاً «خوف از نشوز» (ترس مرد از ناسازگاری زن) را معادل «وقوع نشوز» گرفتهاند تا اقدامات تنبیهی علیه زن را توجیه کنند. او با خوانشی سیاقمحور استدلال میکند که هدف آیه، مدیریت تعارض و تعدیل ترس مرد از ناسازگاری است، نه مجازات زن به صرف احتمال نافرمانی. این بازخوانی، بار منفی و یکجانبهای را که در طول تاریخ بر دوش مفهوم نشوز گذاشته شده، برمیدارد. | | محققان دیدگاههای زیبا میرحسینی را از چند منظر مورد انتقاد قرار دادهاند: |
|
| |
|
| === دیدگاه دربارۀ قوامیت مرد ===
| | نخست آنکه در تعریف مفهوم عدالت، دیدگاه وی عدل را بهمعنای برابری مطلق تفسیر کرده و هرگونه تفاوت حقوقی را نافی عدالت دانسته است. در حالیکه از منظر منتقدان، عدالت بهمعنای قراردادن هر چیز در جایگاه متناسب خود است و رویکرد صحیح، تناسبمحوری است که بسته به موضوع، گاه اقتضای تساوی و گاه اقتضای تفاوت دارد. تفاوتهای حقوقی شرعی، اگر مبتنی بر مصالح و حکمت باشد، عین عدالت تلقی میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/زیبا_میر_حسینی میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص421-422]</ref> |
| میرحسینی اصل قوامیت مردان را سنگ بنای توجیه نابرابریهای گستردهتر حقوقی در سنت فقهی میداند. به نظر وی، تفسیر رایج از قوامیت به عنوان تفویض اقتدار و سلطه ذاتی مرد بر زن، مبنای منطقی برای احکامی چون تعدد زوجات، حق طلاق یکطرفه برای مرد و سهم الارث کمتر زنان شده است. او این برداشت را نیز برساختهای تاریخی و متأثر از پیشفرضهای مردسالارانه دنیای قدیم میداند که به متن دینی تحمیل شده است. میرحسینی با اشاره به تفاوتهای تکوینی زن و مرد، بر این باور است که این تفاوتها لزوماً به معنای برتری ذاتی یک جنس نیست و نباید منجر به نادیده گرفتن عدالت و شرافت انسانی زن گردد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص6-7]</ref>
| |
|
| |
|
| ===فمنیست اسلامی===
| | از طرف دیگر ادعای عدم تعارض بین اسلام و فمینیسم و امکان تشکیل فمینیسم اسلامی مورد مناقشه جدی قرار گرفته است. این نقد بر تقابل مبانی فلسفی فمینیسم، مانند [[اومانیسم]]، [[سکولاریسم]]، [[نسبیتگرایی]] و [[فردگرایی]] افراطی، با مبانی اسلامی تأکید دارد. از اینرو، ترکیب این دو گفتمان، از سوی بسیاری از اندیشمندان مسلمان و نیز فمینیستهای سکولار، ناممکن تلقی شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/زیبا_میر_حسینی میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص421-422]</ref> |
| خانم میرحسینی در مقاله «آواهای تازه فمنیسم در جهان اسلام»<ref>میرحسینی، زیبا،آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام،خرداد 1385ش</ref> در باب عدالت و برابری در دیدگاه اسلام با این پرسش آغاز به نوشتن میکند «وقتی عدل و برابری ركن ذاتی اسلام است_ همانگونه كه اكثر فقهای معاصر گفتهاند و مسلمانان باور دارند_ آیا این ركن ذاتی نباید در قوانین و مقرراتی كه رابطه بین [[زن]] و [[مرد]] و حقوق مربوط به آن را تنظیم میكند نیز منعكس شود؟ چرا در متون فقهی، كه در واقع چارچوب شریعت را مشخص میكنند، [[زنان]] گاه از جایگاه مناسبی برخوردار نیستند؟»
| |
|
| |
|
| در پاسخ به این پرسش، خانم میرحسینی تحقق عدل الهی و برابری در جامعه اسلامی را مستلزم مدرنسازی و دموکراتیک کردن دیدگاه اسلام میداند و در این باره میگوید: «تحقق عدل اسلامی در دنیای مدرن بدون مدرنسازی و دموكراتیك كردن دیدگاه حقوقی آن امكانپذیر نیست. برای رسیدن به این هدف، گفتمانهای اسلامی و اسلامگرا باید مسئله حقوق، خصوصاً حقوق [[زنان]]، را درك كنند و دریابند در برخی از قوانینی كه امروز عدهای از اسلامگرایان قصدِ اعمال آن را به نام شریعت دارند عدل اسلامی انعكاسی ندارد.»
| | همچنین فمینیسم اسلامی، حداقل چهار پیامد منفی به همراه دارد: عملکرد گزینشی نسبت به گزارههای دینی، انکار یا تأویل افراطی نصوص شرعی، اتهامزدن به سنت تفسیری فقها و مفسران و ایجاد دوگانگی در [[هویت زن مسلمان]]. این پیامدها موجب میشود که این پروژه در نهایت به تحمیل خوانشی ایدئولوژیک و خارج از چارچوب مسلم اجتهاد دینی تبدیل شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/زیبا_میر_حسینی میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص421-422]</ref> |
|
| |
|
| زیبا میرحسینی چگونگی شکلگیری خواسته عدالت، برابری و پیدایش «فمنیسم اسلامی» را چنین بیان میکند: «هرچه به سالهای پایانی قرن بیستم نزدیك میشویم این سرگشتگی كمرنگتر میشود. یكی از پیامدهای معقول و به ظاهر تناقضآمیز ظهور و غلبه اسلام سیاسی در نیمه دوم قرن بیستم به وجود آمدن عرصه و فضایی بود كه در آن [[زنان]] مسلمان قادر بودند ایمان و هویت دینیشان را با مبارزه برای دستیابی به برابری جنسیتی آشتی دهند. باید تأكید كنم كه این مسئله به آن دلیل نبود كه اسلامگرایان چشماندازی مساواتطلبانه در مورد روابط جنسیتی عرضه میكردند. آنها چنین نكردند، بلكه برنامه آنها برای پیاده كردن ایدههای جنسیتی مردسالارانه از طریق یك سیستم حقوقی موجب برانگیخته شدن انتقادات روزافزون زنان نسبت به این ایدههای مردسالارانه و فعال شدن آنان شد.
| | از دیگر سو، به نظر نویسندگان اشتراک سه دین بزرگ آسمانی بر وجود تمایزات بین زن و مرد، نشاندهندهٔ امری فراتاریخی و مبتنی بر حکمت الهی در آفرینش است. این اتفاق نظر گسترده، که با وجود اختلافات فراوان در دیگر عقاید و فرهنگها پابرجا است، نمیتواند تنها برساخته شرایط تاریخی خاصی تلقی شود، بلکه بیانگر واقعیتی تکوینی است که شرایع الهی احکام خود را با توجه به آن و در چارچوب مصالح و حکمت تشریع کردهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/creator/29640/زیبا_میر_حسینی میرحسینی، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش، ص421-422]</ref> |
|
| |
|
| [[زنان]] بسیاری به این ادراك رسیدند كه هیچ رابطه نهادینی بین آرمانهای اسلامی و مردسالاری وجود ندارد و هیچگونه تضادی بین ایمان اسلامی و فمینیسم نیز نیست و این موجب شد كه بتوانند خود را از قید گفتمانهای ملیگرا و ضداستعماری پیشین رها كنند. آنها با استفاده از زبان اسلام سیاسی توانستند انتقادی منسجم از تبعیضات جنسیتی موجود در برخی از قوانین ارائه كنند؛ انتقادی از درون كه تا آن زمان ممكن نبود. | | == آثار == |
| | === کتاب === |
| | زیبا میرحسینی در قالب آثار پژوهشی متعددی به بازخوانی انتقادی [[فقه اسلامی]] و نسبت آن با مسائل جنسیتی، خانواده و [[دموکراسی]] پرداخته است. وی سعی در ارائهٔ تفسیری معطوف به عدالت و برابری جنسیتی از درون سنت اسلامی داشته است. از مهمترین کتابهای او میتوان به موارد زیر اشاره کرد: |
| | * اسلام و جنسیت: مباحثات مذهبی در ایران معاصر؛ |
| | * ازدواج در محکمه: مطالعهای بر قانون خانوادهٔ اسلامی در ایران و مراکش(۲۰۰۱م)؛ |
| | * اسلام و دموکراسی در ایران؛ |
| | * جنسیت و برابری در قانون خانوادهٔ مسلمان: عدالت و اخلاق در سنت حقوقی اسلامی(۲۰۰۶م)؛ |
| | * کنترل و تمایلات جنسی (۲۰۱۰م)؛ |
| | * آیا مردان قیم زناناند؟ بازاندیشی اقتدار در سنت حقوقی مسلمانان (۲۰۱۵م).<ref>[https://zananemrooz.com/article/سنت-حقوقی-مسلمانان-و-چالش-برابری-جنسیت/ میرحسینی، «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وبسایت زنان امروز.]</ref> |
|
| |
|
| در اواخر دهه 1980، علائم روشنی از ظهور آگاهی جدیدی بروز كرد؛ یك شیوه جدید تفكر و یك گفتمان جنسیتی كه مطالباتش فمینیستی و درعین حال زبان و منبع مشروعیتش اسلامی بود. برخی از انواع این گفتمان جدید نام «فمینیسم اسلامی» را گرفت، هرچند اكثر اسلامگراها و برخی از فمینیستهای سكولار ایده «فمینیسم اسلامی» را باایدئولوژیها و جهتگیریهای خود مغایر میدانند و در واقع آن را مفهومی متضاد میپندارند.»<ref>میرحسینی، زیبا،آواهای تازة فمینیستی در جهان اسلام،1385ش، ص 2</ref>
| | === فیلم === |
| | * طلاق به سبک ایرانی: (با همکاری کیم لانجینو، فیلمساز مستقل بریتانیایی) این فیلم و کتاب Marriage on trial بر اساس مطالعهٔ تطبیقی دعاوی خانوادگی دادگاههای ایران و مراکش ساخته شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/7902-02033/مستند-طلاق-به-سبك-ايراني-بهترين-فيلم-جشنواره-تلويزيوني-بريتانيا «مستند طلاق به سبک ایرانی بهترین فیلم جشنواره تلویزیونی بریتانیا»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> |
| | * فراری: (با همکاری کیم لانجینو) دربارهٔ فرار دختران از خانه، در ۲۰۰۰م ساخته شده است.<ref>[https://peykmagazine.com/3023/بررسی-فیلم-فراری/ «بررسی فیلم فراری»، وبسایت نشریۀ پیک.]</ref> |
|
| |
|
| خانم میرحسینی در دفاع از فمنیست اسلامی بیان میکند که «برخی از قوانین و مفاهیم جنسیتی در اسلام_ مانند هر مذهب دیگری_ برساختهای اجتماعی هستند. بنابراین در طول تاریخ تابع تغییرات بودهاند و امكان گفتوگو در مورد آنها وجود دارد»
| | == افتخارات == |
| | زیبا میرحسینی در ۲۰۱۵م جایزهٔ مارتین ای مارتین را در زمینهٔ درک عمومی از دین دریافت کرد. این جایزه به پاس تحقیقات و مطالعات مؤثر او در غنیسازی گفتمان آکادمیک دربارهٔ مذهب و نیز ترویج فهم دین در عرصه عمومی به وی اهدا شد.<ref>[https://zananemrooz.com/article/سنت-حقوقی-مسلمانان-و-چالش-برابری-جنسیت/ میرحسینی، «سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی»، وبسایت زنان امروز.]</ref> |
|
| |
|
| خانم میرحسینی معتقد است که نص قرآن و روایات باید در بستر متنی، تاریخی و زمانی خود دیده شود و نباید برای برداشت قانونی یا تشریعی از نص آن را از بستر زمانی، مکانی و تاریخی خود جداکرد. لذا تلاشهای فمنیستهای مسلمان را باید این چنین بررسی کرد. فمنیستهای مسلمان از طریق افشای تاریخ ناگفته و بازخوانی متون ثابت میكنند كه نابرابریهای موجود نه تجلی اراده الهیاند و نه سنگ بنای نظام اجتماعی و حقوقیای عقب مانده و چاره ناپذیر محسوب میشوند، بلكه برساختههایی انسانیاند. آنها همچنین نشان میدهند كه گاه این برساختهها در تضاد با جوهر عدل الهی هستند، آنگونه كه در قرآن آمده است.
| | == پانویس == |
| | | {{پانویس}} |
| آنها مشخص میكنند كه چگونه متون مقدس اسلام رنگ و بوی جهانبینی مفسران را به خود گرفته است. مثلاً، این فمینیستها نشان میدهند كه نظریات مربوط به [[حق طلاق]] و [[چندهمسری]]، كه در جوامع اسلامی حاكم است، از دیدگاه فقهای سدههای اولیه تأثیر پذیرفته و در واقع تمامی آنها از برداشت و تعریف آنان از [[ازدواج]] در آن جوامع متأثر است. این فمینیستهای مسلمان تمام انرژی خود را صرف تفسیر قرآن كرده و لذا توانستهاند مفهوم برابریخواهانه قرآن را آشكار كنند. برخی از نابرابریهای جنسیتی در سنت حقوقی موجود، به گفته این محققان، در هنجارهای فرهنگی جوامع اولیه اسلامی ریشه دارد.<ref>میرحسینی، زیبا،آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام،1385ش، ص 4</ref>
| |
| | |
| در پایان خانم میرحسینی فمنیسم اسلامی راه رهایی [[زن]] میداند و چنین میگوید: «زندگی روزمره بسیاری از [[زنان]] مسلمان و فرصتهای آنان برای انتخاب در زندگی_ صرف نظر از آنكه تحت لوای یك دولت اسلامی به سر برند یا آنكه بخشی از جامعه مهاجران مسلمان باشند كه در یك دولت لیبرال غربی زندگی میكنند_ از طریق باورها و قوانین پدرسالاری شكل میگیرد كه مدعی داشتن ریشههای الهی و مشروعیت مذهبیاند. فقط معدودی از نخبگان و گروه كوچكی از زنان تحصیلكرده این انتخاب را دارند كه این باورها و قوانین را به چالش بكشند یا خود را از سلطه آن رها كنند. جنبشی كه پدرسالاری را از آرمانها و متون مقدس اسلامی جدا و ارزشهای مساواتطلبانه اسلام را ترویج میكند زنان مسلمان همه قشرها را توانمند میكنند و این امكان را میدهند كه به گزینشی شرافتمندانه در زندگی دست بزنند. این چیزی است كه «فمینیسم اسلامی» به دنبال آن است.<ref>میرحسینی، زیبا، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، 1385ش ،ص 5</ref>
| |
| | |
| ===نشوز [[زن]]=== | |
| زیبا میرحسینی، در مقالهای ذیل عنوان "رام کردن [[زنان]] سرکش»" مینویسد: "این خوف شوهر از نشوز است که باعث میشود گوینده قرآن راهکار سه مرحلهی را پیشنهاد دهد. با اینحال، این کلمه که با ظرافت تمام داخل آیه شده اکثراً با بیدقتی تفسیر شده است." اکثر مفسرین سنتی مجبور شدند که، خوف [[نشوز]] را علم به [[نشوز]]، نه ترس وقوع آن معنا کنند تا بتوانند دلیل شرعی بر راهکار سه مرحله بعنوان تنبیه [[زن]] ارائه بدارند. زیرا معنی نداشت که، به صرف خوف از وقوع امری به اصطلاح_ قصاص قبل از جنایت_ کرد و عکسالعمل تنبیهی نشان داد. به طور مثال شافعی و به تبع او سید قطب، خوف نشوز را به مرحله اول از راهکار (موعظه) و ضرب فزیکی را به زمان واقع شدن نشوز مربوط دانستند.
| |
| | |
| مفسرین معاصر، خوف [[نشوز]] را همان احساس خطر از ناسازگاری [[زن]] معنا کردهاند. فمینستها با استناد به اینکه خوف نشوز با وقوع نشوز فرق دارد٬ راهکار سه مرحله تنبیه زن را مورد چالش قرار دادند، بدین ترتیب که این تفسیر از آیه به معنای قصاص قبل از جنایت است، و نشان دادهاند که چگونه کلمات و معنی عبارات آیه تحت تاثیر شرایط اجتماعی-فرهنگی مفسران قرار گرفته است. میرحسینی، میافزاید: «نشوز، همان احساس شوهر است. در واقع همین ترس از نشوز است که٬ برای زن عواقب دارد. و راهکار سه مرحله برای جلوگیری از عواقب این ترس برای زن طراحی شده است. به عبارت دیگر، مقصود آیه تعدیل ترس شوهر و عواقب آن برای زن ناشزه است، نه نشوز زن». مفسران نیمه سنتی و فمینستها، عموماً نشوز را <ref>سوره نساء ۳۴ و نساء۱۲۸</ref> چه از جانب زن یا چه از جانب مرد- ناسازگاری در قرار [[ازدواج]] معنی کردهاند. ولی اکثر٬ متعرضِ بار منفی نشوز که مفسرین سنتی برای نشوز در نساء ۳۴ قایل شده بودند، نشدند.<ref>[https://www.bbc.com/persian/iran-50112483 میرحسینی، «زن در قرآن»، وبسایت بی بی سی.]</ref>
| |
| | |
| ===قوامیت مرد===
| |
| در قلب برساخته نابرابر حقوق جنسیتی در سنت حقوقی اسلام این ایده قرار دارد که خداوند به [[مردان]] اقتدار و سلطه بر [[زنان]] را تفویض کرده است. مدافعان اقتدار مردانه متناوباً به عنوان توجیه اصل [[قوامیت]] اغلب آیه ۳۴ سوره نساء را مورد استناد قرار میدهند، آیهای که فقهای پیشامدرن از آن مفهوم قوامیت را بیرون میکشند و آن را قطب نمای تعریف و تنظیم روابط جنسیتی قرار میدهند. بنابراین ما باید از این آیه شروع کنیم و چگونگی تفسیر و ترجمه آن به احکام شرعی را مورد بررسی قرار دهیم.
| |
| | |
| به نظر من برساخت حقوقی [[قوامیت]]، که در متن قرارداد [[ازدواج]] جای گرفته، منطقی برای سایر نابرابریهای حقوقی را نیز فراهم میکرده، نابرابریهایی چون حق مردان برای [[چندهمسری]] و [[حق طلاق]] یک طرفه، سهم کمتر [[زنان]] در [[ارث]]، و ممنوعیت قضاوت یا رهبری سیاسی برای زنان. این بدان معناست که، زنان برای برخورداری از موقعیتهایی که با قدرت گره خوردهاند صلاحیت نداشتند چرا که آنان تحت اقتدار شوهران خود بودند و افرادی آزاد محسوب نمیشدند، و بنابراین قادر نبودند عدالت منصفانهای را برقرار سازند. همچنین، از آنجا که مردان تامین کننده زنان بودند، سهم کمتر زنان از ارث عادلانه به نظر میرسید.
| |
| | |
| این نابرابریها در حقوق به واسطه سایر استدلالها نیز منطقی و موجه جلوه میکرد، استدلالهایی مبتنی بر پیش فرضهایی درباره تفاوتهای ذاتی و طبیعی میان دو جنس، پیش فرضهایی که [[زنان]] را طبیعتاً ضعیفتر و احساساتیتر میدانست، صفاتی که شایسته یک رهبر نیستند؛ و اینکه زنان برای به دنیا آوردن بچه خلق شدهاند، کارکردی که آنان را به خانه محدود میکند، این بدان معناست که [[مردان]] باید زنان را حمایت و تامین کنند.<ref>[https://www.bbc.com/persian/iran-50112483 میرحسینی، زیبا، سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی، ترجمه: هدا مبصری، 25 بهمن 1394]</ref>
| |
| | |
| خانم میرحسینی عدل را به معنای برابری دانسته و از آنجا که به تصریح خود او عدل از ارکان اسلام است، لذابر فقیه و فقها و تفاوتهای حقوقی [[زنان]]، زبان به اعتراض گشوده است و هرگونه نابرابری را خلاف عدالت دانسته است. درحالیکه مفهوم عدالت قراردادن هر شی در جایگاه مناسب است. لذا تناسبمحوری به جای تساوی محوری و تفاوت محوری تنها راه رسیدن به عدالت است . و از آنجا که تناسب با تساوی رابطه عموم خصوص منوجه دارد، لذا گاه اقتضای تساوی دارد، کما اینکه زن و مرد در بسیاری از شاخصههای شخصیتی و بسیاری از حقوق مساویاند و گاه متناسب با تفاوتهای تکوینی، مقتضی تفاوت در حقوق است کما اینکه در برخی از حقوق متفاوت هستند. باید توجه داشت که هیچ انسان عاقلی تفاوتهای متناسب را ظلم نمیپندارد از طرفی تفاوتهای حکمی شریعت نیز ریشه در تناسبات حکیمانه دارد، که توسط خداوند حکیم جعل و تشریع شده است.
| |
| | |
| اما در باب فمنیسم اسلامی نویسنده به شدت از فمنیسم اسلامی دفاع، تعریف و تمجید میکند و به تصریح گفته است میان «فمنیسم و اسلام هیچ تفاوتی نیست». چنین اعتقادی ناصواب است زیرا ناسازگاری احکام اسلامی حتی در ادیان دیگر، بااکثر مطالبات فمنیستی از روشنترین مسائل است، که نظر هر آشنا به شریعت اسلامی را بهخود جلب میکند. و به همین دلیل است که اکثر اسلامگراها و بسیاری از فمنیستها ایده فمنیسم اسلامی را نمیپذیرند. با اندکی تامل در مبانی فکری اسلام و فمنیست، وجه ناهمخوانی این دو روشن میشود؛ اومانیسم، سکولاریسم، نسبیتگرایی و فردگرایی از جمله مبانی فمنیسم هستند در حالیکه هیچ کدام از این مبانی در اسلام پذیرفتنی نیست.
| |
| | |
| فمنیسم اسلامی به تصریح ایشان «یک شیوه جدید تفکر و یگ گفتمان جنسیتی است که مطالباتش فمنیستی و در عین حال زبان و منبع مشروعیتش اسلامی است» بطلان این عقیده نیز مشخص است زیرا وقتی عقیدهای مبانی وماهیتش ناصواب باشد، به هر زبان گفته شود، ناصواب خواهد بود. مشروعیت بخشیدن به مطالبات فمنیستی چهار تالی فاسد عمده به دنبال دارد که عبارتند از: عملکرد گزینشی در گزارههای دینی متناسب با مطالبات فمنیستی، انکار معظم گزارههای دینی که بیانگر تفاوتها هستند.اتهام اکثر قریب به اتفاق فقها و مفسران به فهمیدن متون و عملکرد مردسالارانه و تاویل گزارههای دینی بر خواستههای فمنیستی،
| |
| | |
| نویسنده در بحث [[قوامیت]] تصریح کرده که نابرابری جنسیتی پیش فرض دنیای قدیم بوده و متون دینی به آن تصریحی ندارند. وی معتقد است که این پیشفرض از طرف فقها و مفسران به متن دین تحمیل شدهاست. این در حالی ایست که بحث تفاوتهای [[زن]] و [[مرد]] مختص به دین اسلام نبوده و در ادیان مسیحیت و یهودیت نیز به این تفاوتها اشاره شده است. اگرچه این ادیان در بسیاری از عقاید و سلایق، فرهنگها شرایط زمانی و مکانی بایکدیگر تفاوت دارند ولی بر وجود اصل تفاوت بین زن و مرد اتفاق نظر دارند.
| |
| | |
| چنین پدیدهای قطعاً کاشف از این حقیقت است، و آن وجود یکسری تفاوتها بین [[زن]] و [[مرد]]، اگر چه در اثبات موارد میان این ادیان یقیناً اختلافاتی وجود دارد.این در حالی است که فمنیسم پیش فرض برابری را اصل اساسی خود قرار داده است و هرآنچه با این اصل ناسازگار باشد، به انکار و مخالفت با آن بر میخیزند.
| |
| | |
| خلاصه آنکه اسلام دین حکمت است، نه دین تساوی یا تفاوت و خداوند حکیم، متناسب با مصالح واقعی و متناسب با استحقاقها، ظرفیتها و تفاوتهای تکوینی، احکام را تشریع کرده و به واسطه انبیای خود در زمین پیاده کردهاست.<ref>میرحسینی، زیبا،آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، ص6-7</ref>
| |
| | |
| ==فعالیتها==
| |
| خانم میرحسینی از بنیانگذاران جنبش جهانی مساوات؛ برای عدالت و برابری در خانوادههای مسلمان است و به واسطه فعالیتهای خود در جنبش مساوات یافتههای تحقیقاتی فمینیستهای مسلمان را به برنامههای عملی پیوند میزند. «مساواه» که در فوریه 2009 در کوالالامپور فعالیت خود را آغاز کرد تلاش میکند که با ترکیبی از چهارچوب موازین اسلامی و موازین حقوق بشر، آگاهی بین [[زنان]] از اقشار و گروههای مختلف اجتماعی را گسترش داده و هدف آن دستیابی به قوانین برابر در خانوادههای مسلمانان است. زنان در «مساواه» و بسیاری از زنان اصلاحطلب در جنبش سبز ایران بر این که شریعت، تجسمی ایدهآل از عدل در اسلام است، اصرار میورزند. عدلی که امروز باید برابری را در بر بگیرد و بنابراین تفسیرهای مردسالارانه از اسلام کاملاً غیرقابل پذیرش هستند.<ref>میرحسینی، زیبا، مترجم، رویا صحرایی، فمینیسم و اسلام: ایجاد دیالوگی جدید، مدرسه فمنیستی، شهرگان آگوست2011</ref>
| |
| او همچنین با مرکز مطالعات خاورمیانه، مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن و به عنوان کارشناس در زمینه توسعه مشارکتی با سازمان ملل متحد همکاری میکند.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C ویکی پدیا صفحه(زیبا میرحسینی)]</ref>
| |
| | |
| ==آثار==
| |
|
| |
|
| ===کتاب=== | | == منابع == |
| *اسلام و جنسیت: مباحثات مذهبی در ایران معاصر<ref>[https://ketabkoo.com/book/670199/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA سایت کتابکو، بازدید 8 دی 1401]</ref> | | {{آغاز منابع}} |
| *[[ازدواج]] در محکمه: مطالعهای بر قانون [[خانواده]] اسلامی در ایران و مراکش | | * «بررسی فیلم فراری»، وبسایت نشریهٔ پیک، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۴۰۰ش. |
| * کنترل و تمایلات [[جنسی]] | | * «تحلیلی مقایسهای بین روند اصلاحات در قانون خانواده ایران و مراکش»، وبسایت عصر نو، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۱ش. |
| *اسلام و دموکراسی در ایران
| | * «زیبا میرحسینی: فمینیسم اسلامی چیست؟»، وبسایت یوتویوب، تاریخ بازدید: ۱۳ بهمن ا۱۴۰۴ش. |
| *[[جنسیت]] و برابری در قانون [[خانواده]] مسلمان: عدالت و اخلاق در سنت حقوقی اسلامی
| | * «مستند طلاق به سبک ایرانی بهترین فیلم جشنواره تلویزیونی بریتانیا»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۷۹ش. |
| *آیا [[مردان]] مسئولند؟ بازاندیشی نسبت به اقتدار در سنت حقوقی مسلمانان | | * میرحسینی، زیبا، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، مجلهٔ بازتاب اندیشه، شمارهٔ ۱۳۲، ۱۳۸۵ش. |
| | | * میرحسینی، زیبا، اسلام و جنسیت، ترجمهٔ نعمتالله فاضلی و اکرم حلاجی، ۱۹۹۹م. |
| ===فیلم===
| | * میرحسینی، زیبا، سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی، وبسایت زنان امروز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۷ش. |
| *«[[طلاق]] به سبک ایرانی» (با همکاری کیم لانجینو، فیلمساز مستقل بریتانیایی) این فیلم و کتاب Marriage on trial بر اساس مطالعه تطبیقی دعاوی خانوادگی دادگاههای ایران و مراکش ساخته شدهاند و فیلم برنده ۱۶ جایزه بینالمللی و بهترین مستند ۱۹۹۹-۲۰۰۰ شناخته شدهاست. <ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82_%D8%A8%D9%87_%D8%B3%D8%A8%DA%A9_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C (( طلاق به سبک ایرانی))، ویکی پدیا، بازدید 6دی 1401]
| | {{پایان منابع}} |
| </ref>
| |
| *«فراری» (با همکاری کیم لانجینو) درباره فرار دختران از خانه، فیلمبرداری در خانه ریحانه تهران. سال2000<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C ((زیبا میرحسینی))، ویکی پدیا، بازدید 6 دی 1401]</ref> | |
| | |
| ==جستارهای وابسته==
| |
| *[[نیره توحیدی]]
| |
| *[[پروین پایدار (ناهید یگانه)]]
| |
| *[[افسانه نجمآبادی]]
| |
| *[[هاله افشار]]
| |
| | |
| ==پانویس==
| |
| {{پانویس}}
| |
| ==منابع==
| |
| *میرحسینی، زیبا، اسلام و جنسیت، ترجمه نعمتالله فاضلی و اکرم حلاجی، 1999م. | |
| *میرحسینی، زیبا، آواهای تازه فمینیستی در جهان اسلام، مجلل بازتاب اندیشه، شماره132، 1385ش.
| |
| *میرحسینی، زیبا، سنت حقوقی مسلمانان و چالش برابری جنسیتی، وبسایت زنان امروز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۷ | |
| *
| |
