امام علی النقی

امام علی النقی
تایپوگرافی نام هادی بر روی ضریح امام حسین
پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام علی النقی؛ امام دهم شیعیان اثنی‌عشری.

علی بن محمد بن علی بن موسی (۲۱۲–۲۵۴ق)، دهمین امام شیعیان دوازده‌امامی، ملقب به هادی، نقی و ابوالحسن الثالث، در مدینه به دنیا آمد و در هشت‌سالگی پس از شهادت پدرش، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. ۳۴ سال دوران امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی از معتصم تا مُعْتَز بود و بیشتر آن از سال ۲۳۳ق به‌بعد در سامرا و تحت نظارت و حصر خلفای عباسی، به‌ویژه متوکل، سپری شد. در این دوره، وی با ایجاد و گسترش سازمان وکالت، شبکه‌ای منسجم از نمایندگان در سراسر جهان اسلام تشکیل داد تا از این طریق ارتباط خود با پیروان را حفظ کرده، وجوهات شرعی را جمع‌آوری و بر آموزش‌های دینی نظارت کند. علاوه بر میراث حدیثی و فقهی، دعاها و زیارت‌نامه‌های مهمی همچون زیارت جامعه کبیره که مشروح‌ترین بیان جایگاه ائمه است و زیارت غدیریه از او به یادگار مانده که بیان‌گر عمق معارف شیعی در عصر تقیه و فشار سیاسی است. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا و به دستور خلیفه عباسی مُعْتَز مسموم شده و به شهادت رسید و در خانه مسکونی خود به خاک سپرده شد. حرم عسکریین که محل دفن او و امام حسن عسکری است، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان به‌شمار می‌رود.

تولد و خانواده

علی بن محمد در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ق در منطقه‌ای به نام صَریا در اطراف مدینه به دنیا آمد. همچنین، تاریخ‌های متفاوتی مانند ۲ یا ۵ رجب سال ۲۱۲ق، ۲۷ ذی‌الحجه یا اوایل ماه رجب سال ۲۱۴ق برای تولد او بیان شده است. پدرش محمد بن علی ملقب به امام جواد است. مادرش، زنی به نام سَمانه یا سوسَن، از اهالی مغرب بوده است. نقش انگشتری علی بن محمد که بر دست داشت، در برخی منابع «الله ربّی و هو عصمتی من خلقه» نقل شده است.

علی نقی در دوران کودکی و همزمان با سفر حج پدرش، به مدینه آمد و تا سال ۲۳۳ق در آن شهر سکونت داشت. وی در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل عباسی به سامرا آمد و در محله‌ای نظامی به نام عسکر تا هنگام شهادت به مدت ۲۱ سال، تحت نظارت مستقیم خلافت عباسی قرار گرفت.

نسب و کنیه و القاب

علی بن محمد از نوادگان حضرت محمد، با هفت واسطه از نسل علی بن‌ابی‌طالب و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام وی، علی و کنیه‌اش ابوالحسن ثالث است. مشهورترین القاب او، هادی و نَقی است. در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله مرتضی، عالم، فقیه، امین، نجیب، ناصح، فتاح، خالص و طَیّب، راشد، سدید، صاحِبُ الْعَسکَر، صادق، ماضی، وفی برای او ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد. به دلیل سکونت وی در منطقه‌ای به نام عسکر در شهر سامرا، محل استقرار نظامیان حکومت عباسی، به عسکری نیز معروف شد.

همسر و فرزندان

نام همسر امام هادی در منابع با عنوان‌هایی چون حُدَیث، سُوسَن، عَسفان و سَلیل ذکر شده است. محمدتقی مجلسی در بحارالانوار نام سلیل را برای همسر وی ستوده و او را عارف و صالح معرفی کرده است. علی نقی، دارای چهار پسر به نام‌های حسن، محمد، حسین و جعفر و نیز دست‌کم یک دختر به نام فاطمه بود که با لقب‌های عایشه، عِلِّیّه یا عَلیِّه یا دَلاله در متون مختلف ذکر شده است.

امامت

امامت امام هادی، در سال ۲۲۰ق و در سن هشت‌سالگی آغاز شد. در برخی منابع، آغاز امامت وی در سن کمتر از هفت‌سالگی و حتی شش سال و پنج ماه نیز نقل شده است. بر اساس برخی نصوص و روایات، علی نقی به‌عنوان جانشین پدرش شناخته شد. سن کم وی، برخلاف پدرش، باعث تردید گسترده در جامعه شیعه نشد و به استثنای گروه اندکی که به موسویه، طرفداران موسی مبرقع معروف شدند و پس از مدت کوتاهی بازگشتند، عموم شیعیان امامت وی را با استناد به نصوص امامان پیشین پذیرفتند. دوره امامت وی با خلفای عباسی متعددی هم‌زمان بود.

نام خلیفه	نام کامل و نسبت	دوره خلافت	هم‌زمانی با امامت	ویژگی‌های مهم دوره / رابطه با امام
المعتصم بالله	ابواسحاق محمد بن هارون الرشید	۲۱۸–۲۲۷ق	۲۲۰–۲۲۷ق (حدود ۷ سال)	در دوران او، علی نقی در مدینه به سر می‌برد و فشار مستقیم کمتری احساس می‌شد.
الواثق بالله	هارون بن محمد المعتصم	۲۲۷–۲۳۲ق	۲۲۷–۲۳۲ق (حدود ۵ سال)	دورانی نسبتاً آرام؛ اگرچه سیاست محدودکننده عباسیان ادامه داشت، اما فشار آشکاری مانند دوران پس از آن گزارش نشده است.
المتوکل علی الله	جعفر بن محمد المعتصم	۲۳۲–۲۴۷ق	۲۳۲–۲۴۷ق (حدود ۱۵ سال)	سخت‌گیرترین دوره برای علی نقی بوده است. متوکل دشمنی آشکار با شیعیان و اهل‌بیت داشت و علی نقی را در سال ۲۳۳ق به اجبار به سامرا آورد و تحت نظارت و حصر خانگی قرار داد.
المنتصر بالله	محمد بن جعفر المتوکل	۲۴۷–۲۴۸ق	ذی‌الحجه ۲۴۷ تا ربیع‌الثانی ۲۴۸ق (حدود ۶ ماه)	سیاست ملایم‌تری در پیش گرفت و محدودیت‌های علی نقی را کاهش داد.
المستعین بالله	احمد بن محمد بن المعتصم	۲۴۸–۲۵۱ق	۲۴۸–۲۵۲ق (حدود ۴ سال)	درگیری‌های داخلی عباسیان و شورش‌ها مانند شورش «زنگیان» قدرت مرکزی را تضعیف کرد. علی نقی همچنان در سامرا تحت مراقبت بود.
المعتز بالله	محمد بن جعفر المتوکل	۲۵۱–۲۵۵ق	۲۵۲–۲۵۴ق (حدود ۲ سال)	به گزارش منابع تاریخی، وی دستور شهادت علی نقی را با سم در سال ۲۵۴ق صادر کرد.

سیرهٔ سیاسی امام هادی

در اندیشه سیاسی منسوب به علی النقی، سیاست و دیانت مفاهیمی به‌هم‌پیوسته تلقی می‌شوند. برخی محققان معاصر بر این باورند که رجوع به این منظومه فکری و متونی چون زیارت جامعه کبیره می‌تواند چارچوبی برای مواجهه با جریان‌های فکری مسلط و حفظ هویت اسلامی فراهم آورد. اندیشه سیاسی امام علی نقی در سه محور اصلی بررسی شده است.

1. اصل حکومت و نگاه به دنیا و قدرت: در نگاه منسوب به این شخصیت، حکومت ابزاری برای تحقق عدالت و احقاق حق است و نه هدفی برای تأمین منافع فردی یا گروهی. در متونی مانند زیارت جامعه کبیره، بر مشروعیت ولایت مبتنی بر آگاهی به سیاست الهی تأکید شده و اعتقاد بر این است که اعتبار حکومت در گرو ترجیح آخرت بر دنیا و پایبندی به ارزش‌های الهی است.
2. ویژگی‌های نخبگان و کنشگران سیاسی: از این منظر، حاکمان و نخبگان سیاسی باید به تقوا، صداقت در گفتار و رفتار، بردباری، رعایت شایسته‌سالاری و پذیرش نصیحت پایبند باشند. این ویژگی‌ها عوامل پیشگیری از خودکامگی و تضمین سلامت نظام سیاسی هستند.
3. جایگاه مردم و وظایف آنان در قبال حکومت: در این اندیشه، مردم موظف به اطاعت آگاهانه از حاکمانی هستند که در مسیر حق حرکت می‌کنند، اما این اطاعت نباید به تبعیت کورکورانه بینجامد. نصیحت، خیرخواهی و نظارت اخلاقی بر عملکرد حاکمان، بخشی از مسئولیت اجتماعی مردم در قبال حکومت تلقی می‌شود.

نقش سیاسی علی بن محمد در دوران مرجعیتش، عمدتاً در حفظ هویت، انسجام و هدایت جامعه شیعه در شرایط فشار و نظارت سیاسی نمود یافت. وی با اتخاذ رویکردی غیرتقابلی و حساب‌شده، ضمن پرهیز از درگیری مستقیم با حکومت، به تداوم رهبری دینی و اجتماعی شیعیان پرداخت.

از مهم‌ترین اقدامات سیاسی این دوره، ایجاد و گسترش سازمان وکالت بود؛ شبکه‌ای منظم از نمایندگان مورد اعتماد که در مناطق مختلف جهان اسلام فعالیت می‌کردند و وظایفی چون جمع‌آوری وجوه شرعی، انتقال پیام‌ها و پاسخ‌گویی به سوالات فقهی و اعتقادی شیعیان را بر عهده داشتند. از سمت امام، در تعامل با دستگاه خلافت، به‌ویژه در دوران متوکل، سیاست تقیه به‌منظور جلوگیری از سرکوب گسترده دنبال شد، اما در عین حال، در مواجهه‌های رسمی، به‌گونه‌ای غیرمستقیم مشروعیت اخلاقی و دینی حاکمیت را به چالش می‌کشید. این شیوه به حفظ امنیت نسبی جامعه پیروان و استمرار نقش رهبری در عرصه دینی و اجتماعی کمک کرد.

فعالیت‌های فکری-فرهنگی امام هادی

در این دوره، چندین جریان فکری و کلامی همانند فطحیه، واقفیه، زیدیه، غلات، مفوضه، جبریه، صوفیه، مجسمیه، اشاعره و معتزله، فضای فکری جامعه را با چالش‌های عقیدتی مواجه کرده بودند.

مناظرات

علی نقی در مواجهه با جریان‌های فکری عصر خود، از مناظرات اعتقادی به‌عنوان ابزاری برای تبیین آموزه‌ها و هدایت جامعه بهره گرفت. با توجه به شرایط زمانه، ابتدا شیوه‌های سنجیده مواجهه با دیدگاه‌های مختلف تبیین و سپس با اتخاذ رویکردی استدلالی، به نقد و رد آموزه‌های فرقه‌های انحرافی پرداخته شد. این اقدامات در راستای افزایش آگاهی دینی و حفظ انسجام فکری پیروان انجام گرفت.

مکاتبات

در منابع تاریخی در حدود ۲۶۲ نامه از این دوره نقل شده که می‌توان آنها را به دو دسته نامه‌های خطاب به افراد خاص و نامه‌های عمومی تقسیم کرد. محتوای نامه‌ها در برگیرنده دو محور اصلی است:

1. تبیین جایگاه امامت و ولایت و ویژگی‌های امام در جامعه اسلامی. هدف افزایش آگاهی و بصیرت جامعه برای پرهیز از پیروی فرقه‌های انحرافی و معرفی جانشینان حتی در عصر غیبت بوده است.
2. پاسخگویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان و تبیین مبانی احکام اسلامی.

مکاتبات ایرانیان با امام هادی

بررسی محتوای نامه‌های باقی‌مانده از این دوره، در مناطق مرکزی ایران مانند قم، ری، کاشان و قزوین نشان می‌دهد که مسائل فقهی، مهم‌ترین و پرتکرارترین محور گفت‌وگو در این نواحی بوده است. از میان ۱۸ نامه بررسی‌شده از این مناطق، ۱۵ نامه (بیش از ۸۳٪) به پرسش‌ها و موضوعات فقهی اختصاص داشته و تنها ۳ نامه (بیش از ۱۶٫۷٪) به مباحث کلامی پرداخته‌اند.

این غلبه موضوعات فقهی تنها محدود به مناطق مرکزی نبوده، بلکه در نامه‌های مناطق شرقی و جنوبی ایران نیز سؤالات فقهی برتری داشته است. بر پایه تحقیقات، اکثر این مکاتبات به دورانی پس از روی کار آمدن متوکل عباسی و دوره افول معتزله و کم‌رنگ شدن مجادلات کلامی مربوط می‌شود.

اصحاب

بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد شاگردان، راویان و وکلای علی بن محمد بن موسی بین ۱۷۹ تا ۳۹۵ نفر ذکر شده است. جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.

اصحاب ایرانی

بر اساس گزارش رجال طوسی، ۶۵ نفر از شاگردان امام هادی ایرانی‌تبار بوده‌اند، اما در منابع رجالی، شمار این افراد به بیش از ۸۰ نفر رسیده ست. از میان آنان، ۴۳ نفر در حوزه حدیث و ۲۱ نفر در حوزه کلام فعالیت چشمگیری داشته و برخی با تألیف آثار و مشارکت در مناظرات کلامی، نقش مؤثری در انتقال و تبیین آموزه‌های این دوره، ایفا کرده‌اند. همچنین با توجه به پسوندهای جغرافیایی در نام برخی از اصحاب، محل سکونت آنان در شهرهایی چون قم، ری، همدان، اهواز، نیشابور، مرو، کاشان، گرگان، اصفهان و قزوین گزارش شده است.

آثار علمی علی بن محمد

میراث علمی علی النقی در چهار بخش قابل دسته‌بندی است.

1. احادیث و روایات: در منابع روایی شیعه، شمار احادیث منقول از این دوره در مقایسه با برخی دوره‌های دیگر کمتر است که این امر عمدتاً به اقامت اجباری در سامرا و محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی حکومت عباسی نسبت داده می‌شود. مجموع روایات منسوب به امام هادی حدود ۴۳۰ روایت گزارش شده است که از این میان، نزدیک به ۷۰ روایت ماهیت تفسیری دارد. روایات تفسیری امام هادی به دو دسته تقسیم شده است: نخست، مباحث مرتبط با علوم اسلامی، شامل موضوعات اعتقادی (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد)، اخلاقی (فردی و اجتماعی) و فقهی (عبادات، عقود و معاملات، حدود و قضا)؛ و دوم، موضوعات مربوط به حوزه‌های طبیعی و انسانی، از جمله مباحث تاریخی مانند قصص پیامبران اولوالعزم و غیر اولوالعزم، اولیای الهی و صالحان.
2. پاسخنامه‌ها به سؤالات فقهی-کلامی و شبهات: در پاسخ به پرسش‌ها و شبهات فقهی و کلامی، با استناد به آیات قرآن، روایات پیامبر و امامان پیشین و استدلال‌های عقلی، به تبیین مسائلی همچون علم الهی، امکان یا امتناع رؤیت خداوند، پدیده غلو، مسئله جبر و تفویض و اثبات اصل عدل الهی پرداخته است.
3. رساله‌ها: رساله‌ای از علی نقی در موضوع جبر و اختیار برجای مانده که در آن، با اتکا به آموزه‌های قرآنی و حدیث مشهور «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین»، دیدگاه کلامی شیعه در این مسئله و مبانی نظری آن تبیین شده است.
4. زیارت جامعه کبیره: زیارت جامعه کبیره از معتبرترین زیارات شیعه به‌شمار می‌رود و در نگاه بسیاری از پژوهشگران، مجموعه‌ای جامع از معارف امام‌شناسی را دربردارد. این زیارت از سوی امام هادی به موسی بن‌عبدالله تعلیم داده شده است. شماری از عالمان و فقیهان شیعه، از جمله عبدالله جوادی آملی، مرتضی انصاری، علی قاضی طباطبایی، شهاب‌الدین مرعشی نجفی، محمدتقی بهجت فومنی و روح‌الله خمینی، بر قرائت مستمر این زیارت تأکید داشته و آن را به شاگردان خود توصیه کرده‌اند.
5. زیارت غدیریه: زیارت غدیریه زیارتی جامع است که محور اصلی آن بیان فضائل علی بن ابی‌طالب، تأکید بر تولّی و تبرّی و استناد به بیش از هفتاد آیه قرآنی مرتبط با ولایت است. در این زیارت همچنین به رخدادهایی چون جنگ‌های امام علی، روایات امامت، ماجرای فدک، شهادت امام علی، عمّار بن یاسر و امام حسین اشاره شده است.

اخلاق و سبک زندگی

سیره اخلاقی و تربیتی منسوب به علی نقی، بر پایه فضایلی چون اخلاق نیکو، تقوا، ایمان، صبر، بصیرت و علم‌اندوزی استوار است که در شرایط خفقان سیاسی، موضع‌گیری آگاهانه و فعالیت فرهنگی را ممکن می‌سازد. از جمله توصیه‌های اخلاقی او، پرهیز از چاپلوسی و حفظ سلامت روابط اجتماعی به‌منظور جلوگیری از بدگمانی و تزلزل در مناسبات انسانی است. در این چارچوب، تأکید بر مشورت به‌عنوان ابزاری برای تقویت مهارت‌های تصمیم‌گیری، حل مسئله و ایجاد ارتباطات مؤثر اجتماعی است.

علی نقی، با تمرکز بر هدایت جامعه و سامان‌دهی زندگی اجتماعی، در برابر نابسامانی‌ها، انحرافات فکری و فشارهای سیاسی ایستادگی کرده و از طریق مدیریت صحیح، بهره‌گیری بهینه از فرصت‌ها، تشکیل نهادهای منسجم، ارشاد اخلاقی و ترویج آموزه‌های دینی در خدمت مردم قرار گرفته است. در عرصه تحکیم روابط خویشاوندی نیز، با تأکید بر اخلاق نیکو، مساعدت مالی به نیازمندان و راهنمایی اعتقادی، بر استحکام نهاد خانواده و پیوندهای فامیلی به‌عنوان اساس جامعه اهتمام شده است. همچنین از دیدگاه وی، با اندیشه‌ای صحیح و به دور از اشتباه، دوراندیشی، آینده‌نگری، انتخاب دوستان نیکو، خوش‌رفتاری و خوش‌رویی می‌توان به درجه والای انسانیت رسید.

کرامات

حرم امام هادی

در منابع تاریخی، کرامات متعددی برای علی نقی منسوب شده است. این کرامات، که در متون روایی و تاریخی شیعه گزارش شده، شامل نمونه‌هایی چون آگاهی از امور غیبی، از جمله خبر دادن از نیت و ضمیر افراد، پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و نامه‌های ناگفته، آگاهی از رخدادهای آینده، علم به امور غائب، آگاهی از آنچه در ارحام است، علم به زمان مرگ‌ها (آجال)، آگاهی از نزول باران و پدیده‌های طبیعی، ارائه آموزه‌های طبی، و اطلاع از خواب و حالات درونی افراد می‌شود. همچنین به آگاهی از زبان‌های گوناگون، استجابت دعا، شفابخشی بیماران، طی‌الارض، معرفت حیوانات نسبت به امام و پرهیز آنان از آسیب رساندن به او، دسترسی به خزائن و گنج‌های زمین، اشاره شده است.

شهادت و حرم

علی بن محمد در ۳ ماه رجب سال ۲۵۴ق، پس از ۲۰ سال و ۹ ماه اقامت در سامرا، در ۴۱ سالگی و در ایام خلافت معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید. در برخی منابع، تاریخ ۲۵ یا ۲۶ جمادی‌الثانی نیز ذکر شده است. در مراسم تشییع، دیوان‌های دولتی و مراکز تجاری سامرا تعطیل شد و جمعیت زیادی از مردم و بزرگان کشوری و لشکری خلافت عباسی حضور داشتند. امام حسن عسکری، بر پیکر پدر نماز خواند و پیکر در خانه‌ای که امام در سامرا در آن ساکن بود، دفن شد.

خانه امام هادی در حلقه پادگان نظامی قرار داشت و از یک مسیحی خریداری شده بود. خسن بن علی بن محمد برای مقبره پدرش، خادمی را تعیین کرد تا به آن رسیدگی کند.

حرم امام هادی در بستر تاریخ

ردیف	سال	شخص	توضیحات	ردیف	سال	شخص	توضیحات
۱	۲۶۰ تا ۳۱۸ق	-	عمارت اولیه مرقد عسکریین به صورت خانه مسکونی امام هادی بود.	۱۰	۱۱۰۶ق	شاه‌سلطان حسین صفوی	ساخت ضریح از فولاد، سنگ‌فرش حرم و رواق
۲	۳۲۸ق	ناصر الدوله از آل‌حمدان	ساخت قبه‌ای برای حرم و مهمانسرایی برای زائران	۱۱	۱۲۰۰ق	احمدخان دّنبّلِی	تعمیرات کامل حرم، مجزاکردن سرداب
۳	۳۳۷–۳۳۵ق	معز الدوله	ساخت عمارات و تأسیساتی برای حرم، بازسازی گنبد و ضریح مرقد	۱۲	۱۲۲۵ق	حسین‌قلی خان دنبلی	مزین‌کردن گنبد با کاشی، ساخت مسجد و حمام و کاروانسرا
۴	۳۶۸ق	عضد الدوله دیلمی	تعمیر روضه مطهر، ساخت درهای آن از چوب ساج، توسعه صحن	۱۳	۱۲۸۲ق	ناصر الدین شاه قاجار و با نظارت شیخ عبدالحسین تهرانی	طلاکاری قبه، تعمیر صحن و ایوان، به‌کاربردن سنگ‌های مرمری سبز در اطراف مرقد، ترمیم قسمتی از دیوارهای صحن و کاشی‌کردن آنها
۵	۴۴۵ق	امیر ارسلان بساسیری	ساختن عمارت و دو ضریح از جوب ساج و نصب آن بر قبور امامین.	۱۴	۱۲۸۸ق	آیه‌الله العظمی میرزای بزرگ شیرازی	سنگ‌فرش‌کردن صحن، آیینه‌کاری رواق‌ها و حرم، نصب ساعت، تهیه پرده، ساخت مدرسه علمیه، ساخت پل روی دجله جهت عبور زائران، ساخت بازار و دو باب حمام
۶	۴۹۵ق	مجد الدوله قمی	مفروش‌کردن حرم، تعمیر رواق‌ها، ساختن حجراتی در صحن و …	۱۵	۱۳۱۲ق	علامه میرزا محمد تقی شیرازی	تعمیر حرم، آیینه‌کاری و تزیینات حرم و رواق‌ها
۷	۶۰۶ق	ابوالعباس احمد الناصر لدین الله	تعمیر سرداب	۱۶	-	علامه میرزا محمد عسکری تهرانی	نقره‌کردن درهای حرم و رواق، تهیه ۲۴زوج در از چوب ساج، دوازده باب جهت تهویه و روشنایی حرم
۸	۶۴۰ق	المستنصر بالله عباسی	تعمیر و ترمیم حرم و ساخت دو ضریح	۱۷	-	آیه‌الله حاج آقا حسین بروجردی	ساخت دو باب حمام و حسینیه (در دوران صدام تخریب شد)
۹	۷۵۰ق	سلطان شیخ حسن کبیر جلایری	زینت‌کردن ضریح و ساخت قبه و مأذنه	۱۸	۱۳۳۵ش	هنرمندان اصفهانی	نصب ضریح از طلا و نقره بر قبور[۱]

تخریب حرمین عسکریین در سال ۱۳۸۶

حرم امام هادی طی دو انفجار در عملیات‌های تروریستی گروه‌های تکفیری در ۳ اسفند سال ۱۳۸۴ش و ۲۳ خرداد سال ۱۳۸۶ش آسیب دید و بخش‌هایی از آن تخریب شد. انگیزه گروه‌های تکفیری از تخریب حرم او دارای دو بُعد سیاسی و مذهبی است. بُعد سیاسی با هدف ایجاد تفرقه میان شیعیان و اهل‌سنت و در راستای منافع برخی اهداف کشورهای آمریکا، انگلیس و اسرائیل و بُعد مذهبی آن به تفکر وهابی و اعتقاد به حرمت ساختن بنا بر قبور و وجوب تخریب آنها گزارش شده است. به‌دنبال این حادثه، مراجع تقلید و علمای حوزه‌های علمیه ایران و عراق دروس خود را تعطیل و با صدور بیانیه‌هایی این اقدام را محکوم کردند.

توسل و زیارت

زیارت، توسل و خواندن ادعیه منسوب و نماز امام هادی در تمام ایام و به‌ویژه در ماه رجب برای برآورده شدن حاجات مهم مانند ازدواج، خانه‌دار شدن، رفع مشکلات مالی، عاطفی و رفع گرفتاری زندگی توصیه شده است. علی نقی با وجود مقام مستجاب‌الدعوه بودن، مردم را به دعا در کنار مرقد حسین بن علی تشویق می‌کرد تا اهمیت توسل و زیارت این مکان را به همگان آموزش دهد.

برخی از عالمان، روز چهارشنبه را مرتبط با این شخصیت دانسته و معتقدند درخواست از وی پس از نماز صبح، به ویژه در روز چهارشنبه، برای در امان ماندن از وسوسه‌های شیطان و نفس امّاره مفید است. همچنین بر این باورند که توسل به علی نقی می‌تواند زمینه‌ساز شفاعت و قبولی عبادات ناقص باشد.

اعمال و اذکاری نیز برای رفع مشکلات و گرفتاری‌های سخت زندگی و به‌ویژه هدایت افراد گمراه با توسل به امام هادی ذکر شده است. این دستورالعمل کلی شامل صلوات در اوقات مشخص و نیز خواندن دعا و ذکر ویژه پس از نماز شب و با آدابی خاص است.

ارتباط امام هادی با ایرانیان

در دوره امامت علی النقی، شهر قم به‌عنوان مهم‌ترین پایگاه تشیع در ایران شناخته می‌شد و ارتباطی مستحکم و سازمان‌یافته میان شیعیان این منطقه و وی برقرار بود. این ارتباط عمدتاً از طریق نمایندگان و وکلای ویژه، مانند ابوالحسن محمد بن‌احمد بن‌داوود معروف به اِبْنِ‌داوودِ قُمی و محمد طلحی، صورت می‌گرفت. وظیفه این وکلا، جمع‌آوری وجوه شرعی مانند خمس، هدایا و نیز پرسش‌های فقهی و اعتقادی مردم از قم و دیگر شهرهای شیعه‌نشین پیرامون آن مانند کاشان، آوه، ری و تفرش و رساندن آنها به امام در سامرا بود. اصحاب و عالمان قمی همچنین با تألیف آثار علمی، ترویج معارف شیعی و مقابله با انحرافات فکری، در شکل‌گیری و تثبیت مکتب حدیثی و کلامی قم در آن دوره نقش ایفا کردند.

جایگاه امام هادی در فرهنگ ایرانیان

آیین‌های ولادت و شهادت

جشن میلاد امام هادی در حسینیه شهدای بسیج افسریه  سال ۱۳۹۲ش

ولادت امام هادی هر سال با برگزاری برنامه‌هایی مانند آذین‌بندی و نصب کتیبه‌های مذهبی و بنرهای تبریک، پرچم‌های رنگین مزیین شده در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی، سخنرانی دربارهٔ ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهل‌بیت، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه و نذورات مردمی، اجرا می‌شود. همچنین عقد و ازدواج جوانان از برنامه‌های ولادت علی نقی است.

سالروز شهادت وی نیز با برگزاری مراسم سوگواری شامل تلاوت آیات قرآن، سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، حرکت دسته‌های عزاداری، قرائت زیارت‌نامه‌هایی مانند زیارت جامعه کبیره و توزیع نذورات در اماکن مذهبی همراه است. همچنین شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی ویژه برنامه‌های متعددی را برای سالروز شهادت امام تهیه کردند که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های این امام می‌پردازد.

صفت امام در فرهنگ ایران

امام هادی در فرهنگ شیعی ایران، عمدتاً با زیارت جامعه کبیره شناخته می‌شود. این زیارت که از سوی وی نقل شده، نقش پیونددهنده میان باورهای اعتقادی و مناسک عبادی را ایفا می‌کند. این متن از سویی، به‌مثابه بیانی ساختاریافته و عمیق، مبانی کلامی مقام امامت را تبیین می‌کند و الگویی برای درک جایگاه ائمه در منظومه دینی به‌شمار می‌رود. از سوی دیگر، به زبانی مشترک و آیینی ثابت در مناسک گوناگون بدل شده است. زائران در حرم امامان، این زیارت را به‌عنوان اصلی‌ترین زیارتنامه قرائت می‌کنند. همچنین، در مجالس عزاداری، جشن‌های مذهبی و نیز به‌عنوان دعایی برای توسل و قضای حاجات، کارکردی به‌عنوان تکیه‌گاه معنوی مؤمنان دارد.

الگوی اخلاقی

ایرانیان در بستر فرهنگ شیعی، با الگوبرداری از صفات امام هادی مانند حلم، صبر و بخشش، این ویژگی‌ها را در زندگی اجتماعی خود عمل می‌کنند. این پیروی تنها محدود به باور نیست، بلکه در کنش‌های عملی همچون انس با معبود، بخشندگی و پارسایی، هدایت گمراهان جامعه، احترام به دانشمندان و فرهیختگان، حل مسالمت‌آمیز اختلافات مردم آشکار می‌شود و آن را به مناسکی جمعی و ماندگار تبدیل می‌کند.

نام‌گذاری فرزندان

بر اساس داده‌های جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۳۹۲ش، نام هادی حدود ۲۸۷ هزار بار، نام نقی ۲۶ هزار و ۷۵۳ بار و نام ابوالحسن نزدیک به ۳۰ هزار بار در میان نام‌های ثبت‌شده برای کودکان ایرانی مشاهده می‌شود. همچنین، نام‌های ترکیبی علی نقی و علی‌النقی نیز بیش از ۵ هزار و ۴۰۰ بار در این پایگاه به ثبت رسیده‌اند.

نام‌گذاری فضاهای شهری

بر پایه گزارشی مربوط به سال ۱۳۹۹ش، ۱۶ مسجد در شهر تهران، ۱۰ مسجد در استان فارس و ۳ مسجد در شیراز، به نام و القاب امام هادی ثبت شده است. صحن امام هادی یکی از قدیمی‌ترین صحن‌های حرم فاطمه معصومه است.

بر اساس گزارش برخی رسانه‌ها، در سال ۱۳۹۷ش نام میدان امام هادی به شیخ صدوق در شهر ری تغییر یافت که این اقدام، با توجه به قداست نام و جایگاه امام هادی در میان مردم، با واکنش‌های گسترده اجتماعی همراه شد.

پویش و فعالیت‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام هادی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی-اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره، پویش سراسری جشن لبخند و کودکانه غدیر و اوّلین پویش مردمی ملی ماه مهربانی.

آثار هنری دربارهٔ امام هادی

در ایران از دورهٔ صفویه و بعد از آن، همزمان با درخشش سبک‌هندی در ادبیات فارسی، مدایح و مناقب منظوم اهل‌بیت پررنگ شد. پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهنده باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است. از جمله سروده مفتقر اصفهانی:

مقام باطنِ ذاتِ تو «قاب قوسین» است

به ظاهرار چه در این خاکدانِ اجسادی

کشیدی از متوکّل شدایدی که به دهر

ندیده دیدهٔ گردون زِ هیچ شدّادی

کتاب‌شناسی

۳۰ کتاب به زبان‌های فارسی و عربی در موضوعات مختلف نوشته شده است. همچنین ۸۶ پایان‌نامه، شامل ۲۳ عنوان پایان‌نامه حوزوی و ۶۳ عنوان نیز پایان‌نامه دانشگاهی، که ۵۹ عنوان داخلی و ۴ عنوان خارجی است، نوشته شده است.

همایش

در سال ۱۳۹۲ش، همایشی با عنوان «سیره‌پژوهی امام هادی» از طرف دبیرخانه سیره احیاء ابناء الرضا با همکاری سازمان بسیج شهرداری تهران، دانشگاه امام صادق و کانون اندیشه‌آفرینان جوان در شهر تهران زیر نظر سیدمصطفی میرلوحی برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۲۸ مقاله در موضوعات مرتبط با میراث علمی-فکری، جریان‌شناسی فکری-اجتماعی، سیره سیاسی-اجتماعی و دشمنی با امام هادی در دنیای معاصر گردید.

چالش‌های رسانه‌ای دربارهٔ امام هادی

در برخی تحلیل‌ها، اهانت‌های رسانه‌ای به امام هادی در چارچوب تقابل ایدئولوژیک با اسلام و تشیع تبیین شده است. این اقدامات از طریق انتشار اخبار و ادعاهای نادرست در مورد ظهور و نیز بهره‌گیری از طنز، کاریکاتور و برخی آثار هنری موهن صورت گرفته و واکنش‌های گسترده‌ای را در پی داشته است. ترانه «نقی» اثر شاهین نجفی از نمونه‌های شاخص این پدیده به‌شمار می‌رود که به دلیل محتوای توهین‌آمیز، بازتاب وسیعی در رسانه‌ها داشت.

دلایل طرح‌شده برای این تقابل‌ها معمولاً در سه محور خلاصه می‌شود:

• از نظر اعتقادی، تلاش برای تضعیف باورهای دینی از طریق شبهه‌افکنی، تقدس‌زدایی و بازنمایی انتقادی یا تمسخرآمیز نمادهای مذهبی؛
• از منظر سیاسی، تمرکز بر کمرنگ‌سازی یا به حاشیه راندن مسئله امام مهدی و مفهوم ظهور در عرصه‌های عمومی و بین‌المللی؛
• از حیث تاریخی، جایگاه امام هادی در تحولات فکری و سازمانی تشیع، به‌ویژه نقش ایشان در تبیین اعتقادات شیعی و شکل‌گیری سازوکارهای دوران غیبت، به‌عنوان زمینه‌های این رویکردها مورد اشاره قرار می‌گیرد.

در برخی برخی تحقیقات فرهنگی معاصر برای مواجهه با این چالش‌ها راهکارهای زیر پیشنهاد شده است:

• شناخت دقیق و همه‌جانبه جریان‌های معارض و اهداف آن‌ها؛
• تقویت بینش دینی و ارتقای سطح معارف اعتقادی در جامعه؛
• پاسخ‌گویی به نیازهای طبیعی انسان از مسیرهای مشروع و مورد تأیید دینی؛
• توجه به خودسازی اخلاقی و عملی متولیان و عالمان دینی و فرهنگی؛
• تلاش برای کاهش و رفع فقر اقتصادی به‌عنوان عامل زمینه‌ساز آسیب‌های اجتماعی؛
• تقویت اتحاد و همبستگی میان مسلمانان؛
• پرهیز از مشروعیت‌بخشی به جریان‌ها و چهره‌های اسلام‌ستیز.

منابع

• «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی (ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
• ابراهیمی، ناصر، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۷ق.
• ابن‌حجر هیثمی، احمد بن‌محمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض و الضلال و الزندقه، قاهره، مکتبه القاهره، بی‌تا.
• ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
• ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
• ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
• «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴
• اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
• اصغری‌نژاد، محمد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
• اکبری مقدم، لاله، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیه‌السلام و کارکردهای آن»، فرهنگ پژوهش، سال۶، شماره۱۹، ۱۳۹۳ش.
• اکبرنژاد، مهدی؛ رحیمی، معصومه، «بررسی سیره علمی و اخلاقی امام هادی (ع)»، قرآنی کوثر، سال۱۲، شماره۴۴، ۱۳۹۱ش.
• «المان‌های «دیار امام هادی (ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
• «ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_هادی».
• بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العربی، بی‌تا.
• «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ش.
• «بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ایرانی با نام «علی» نام‌گذاری شده‌اند»، وب‌سایت خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۴ش.
• «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
• «تغییر نام میدان امام هادی (ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
• جانی‌پور، محمد، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
• جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران‏، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
• «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• حسینی، سیدمحمدرضا، تاریخ اهل‌البیت، قم، مؤسسه آل‌البیت ۱۴۱۰ق.
• حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
• حسینی، سیدجواد، «نکاتی مهم از زیارت‌نامه غدیریه امام هادی علیه السّلام»، مبلغان، سال ۲۶، شماره۳۰۲، ۱۴۰۳ش.
• خامه‌یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌البیت، ۱۳۹۳ش.
• «ختم دعاهای مجرب امام هادی (ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام الهادی، قم، مؤسسه ولی‌عصر (عج)، ۱۴۲۴ق.
• خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
• «در سالروز شهادت امام هادی (ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
• دیمه کار گراب، محسن، «جایگاه معجزات امام هادی (ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
• رجبی دوانی، محمدحسین؛ عباس‌زاده، مهدی، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، پژوهش‌های حفاظتی امنیتی، دوره۳، شماره۱۰، ۱۳۹۳ش.
• روستا، محمدرضا، شفاخانهٔ امامان، تهران، مهتاب، ۱۳۸۴ش.
• سامانی، سیدمحمود، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی (ع)»، سخن تاریخ، دوره۱۱، شماره۲۶، ۱۳۹۶ش.
• شیخوند، زهرا، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی (ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
• طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
• «طرح سراسری جشن لبخند و کودکانه غدیر به مناسبت میلاد امام هادی (ع) اجرا شد»، وب‌سایت خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• طوسی، محمد بن حسن، رجال‌الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
• «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی (ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
• عربی، سجاد، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
• عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الهادی علیه‌السلام، قم، المؤتمر العالمی للامام الرضا (ع)، ۱۴۱۰ق.
• عمرانی، سیدمسعود، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
• علیخانی، علی اکبر؛ اصغری شورستانی، محمدرضا، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، حکومت اسلامی، سال۱۸، شماره۶۸، ۱۳۹۲ش.
• غروی اصفهانی، محمدحسین، دیوان مفتقر، به کوشش سعید هندی، تهران، آفاق، ۱۳۹۱ش.
• «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی (ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
• قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.
• قریشی کرین، سیدحسن؛ پهلوانی، خدیجه، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، تاریخ اسلام، سال۱۸، شماره۷۱، ۱۳۹۶ش.
• قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
• کرجی، علی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۲، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• محمدی، عباسعلی؛ سپهری، محمد، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد (ع) تا غیبت صغری(۲۲۱–۲۵۶)»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۳، شماره۴۸، ۱۴۰۰ش.
• محلاتی، ذبیح‌الله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۴ش.
• «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی (عج).
• «مساجد همنام با امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
• مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات‌الوصیه للامام علی بن‌ابی‌طالب، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
• مسعودی، علی بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
• مطهری، حمیدرضا؛ بختیاری، محمود، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی (ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، تاریخ اهل‌بیت (ع)، دوره۳، شماره۴، ۱۴۰۲ش.
• مطهری، حمیدرضا؛ یوسفیان، زهرا، «درآمدی بر سیره امام هادی (ع) در زمینه روابط خویشاوندی»، تاریخ اسلام، دوره۱۸، شماره۳، ۱۳۹۷ش.
• مطهری‌نیا، محمود، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی (ع) در چند سال اخیر»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
• مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی (ع)»، روزنامه جام جم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
• معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورهٔ صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
• «معنی اسم هادی»، وب‌سایت نی‌نی تینی، تاریخ درج مطلب: ۱۴۰۴ش.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی (ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
• مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر (عج)، ۱۳۸۵ش.
• مؤدب، سیدرضا؛ پورعابدین، روح‌الله، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تأکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، مطالعات معارف حدیثی، دوره۱، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
• میرلوحی، سیدمصطفی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، تهران، شهر، ۱۳۹۲ش.
• نظافت، محمدجواد، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
• نظری‌منفرد، علی، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
• نقشه و مسیریاب نشان.
• «نگاهی به صحن امام هادی (ع) حرم حضرت معصومه (س)»، وب‌سایت شهر۲۰، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
• نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، بیروت، دار الاضواء، بی‌تا.
• واسعی، سیدعلیرضا، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی (ع)»، شیعه‌پژوهی، سال۳، شماره۱۱، ۱۳۹۶ش.
• یزدان‌پناه، فاطمه؛ سلیمانی، راضیه، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، صحیفه اهل‌بیت (ع)، سال۲، شماره۲–۱، ۱۳۹۵ش.
• یعقوبی، ابن‌واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.