پرش به محتوا

امام علی النقی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>علی نقی؛</big>''' علی بن‌ محمد و امام دهم شیعیان اثنی‌عشری.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =امام علی النقی0.jpg
| زیرنویس تصویر    =تایپوگرافی نام هادی بر روی ضریح امام حسین
|image_alt=تایپوگرافی نام هادی بر روی ضریح امام حسین
| فایل پادکست      =امام علی النقی.ogg
| حجم فایلپادکست    =3/25
| تاریخ پادکست      =4-12-1404
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|امام علی النقی}}'''؛ امام دهم شیعیان اثنی‌عشری.


علی بن‌ محمد بن‌ موسی(۲۱۲–۲۵۴ق)، دهمین امام شیعیان دوازده امامی، ملقب به هادی، نقی و  ابوالحسن الثالث، در مدینه به دنیا آمد. در هشت‌سالگی پس از شهادت پدرش امام جواد، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. دوران ۳۴ساله امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی از معتصم تا مُعْتَز بود و بیشتر آن از سال ۲۳۳ق به‌بعد در سامرا و تحت نظارت و حصر خلفای عباسی، به‌ویژه متوکل، سپری شد. در این دوره، وی با ایجاد و گسترش سازمان وکالت، شبکه‌ای منسجم از نمایندگان در سراسر جهان اسلام تشکیل داد تا از این طریق ارتباط خود با پیروان را حفظ کرده، وجوه شرعی را جمع‌آوری و بر آموزش‌های دینی نظارت کند. علاوه بر میراث حدیثی و فقهی، ادعیه و زیارت‌نامه‌های مهمی همچون زیارت جامعه کبیره که مشروح‌ترین بیان جایگاه ائمه است و زیارت غدیریه از او به یادگار مانده که بیان‌گر عمق معارف شیعی در عصر تقیه و فشار سیاسی است. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا و به دستور خلیفه عباسی مُعْتَز مسموم شده و به شهادت رسید و در خانه مسکونی خود به خاک سپرده شد. این مزار که به‌سبب دفن فرزندش امام حسن عسکری نیز، حرم عسکریین نامیده می‌شود، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان است و پس از تخریب در حملات تروریستی دهه ۱۳۸۰ش، بازسازی گسترده‌ای را طی کرد.
علی بن محمد بن علی بن موسی (۲۱۲–۲۵۴ق)، دهمین امام [[شیعیان دوازده‌امامی]]، ملقب به هادی، نقی و ابوالحسن الثالث، در [[مدینه]] به دنیا آمد و در هشت‌سالگی پس از [[شهادت]] پدرش، [[امامت]] شیعیان را بر عهده گرفت. ۳۴ سال دوران امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی از معتصم تا مُعْتَز بود و بیشتر آن از سال ۲۳۳ق به‌بعد در سامرا و تحت نظارت و حصر خلفای عباسی، به‌ویژه متوکل، سپری شد. در این دوره، وی با ایجاد و گسترش [[سازمان وکالت]]، شبکه‌ای منسجم از نمایندگان در سراسر جهان اسلام تشکیل داد تا از این طریق ارتباط خود با پیروان را حفظ کرده، [[وجوهات شرعی]] را جمع‌آوری و بر آموزش‌های دینی نظارت کند. علاوه بر میراث حدیثی و فقهی، [[دعا]]ها و [[زیارت‌نامه]]‌های مهمی همچون [[زیارت جامعه کبیره]] که مشروح‌ترین بیان جایگاه ائمه است و [[زیارت غدیریه]] از او به یادگار مانده که بیان‌گر عمق معارف شیعی در عصر [[تقیه]] و فشار سیاسی است. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در [[سامرا]] و به دستور خلیفه عباسی مُعْتَز مسموم شده و به شهادت رسید و در خانه مسکونی خود به خاک سپرده شد. حرم عسکریین که محل دفن او و [[امام حسن عسکری]] است، از [[زیارتگاه]]‌های مهم شیعیان به‌شمار می‌رود.


== تولد و خانواده ==
== تولد و خانواده ==
امام هادی در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ق در منطقه‌ای به نام صَریا در اطراف مدینه به دنیا آمد.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.</ref> در برخی منابع تاریخی دیگر، تاریخ‌های متفاوتی مانند ۲ یا ۵ رجب سال ۲۱۲ق<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.</ref>، ۲۷ ذی‌الحجه یا اوایل ماه رجب سال ۲۱۴ق<ref>حسینی، تاریخ اهل‌البیت، ۱۴۱۰ق، ص۷۶؛ بغدادی، تاریخ بغداد، بی‌تا، ج۲، ص۵۷.</ref> برای تولد او بیان شده ‌است. پدرش محمد بن‌علی ملقب به امام جواد است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.</ref> مادرش، زنی به نام سَمانه یا سوسَن، از اهالی مغرب بوده است.<ref>مولوی‌نیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.</ref> نقش انگشتری امام که بر دست داشت، در برخی منابع «الله ربّی و هو عصمتی من خلقه» نقل شده ‌است.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۴۰.</ref>
علی بن محمد در ۱۵ [[ذی‌الحجه]] سال ۲۱۲ق در منطقه‌ای به نام صَریا در اطراف مدینه به دنیا آمد.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.</ref> همچنین، تاریخ‌های متفاوتی مانند ۲ یا ۵ رجب سال ۲۱۲ق،<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.</ref> ۲۷ ذی‌الحجه یا اوایل [[ماه رجب]] سال ۲۱۴ق<ref>حسینی، تاریخ اهل‌البیت، ۱۴۱۰ق، ص۷۶؛ بغدادی، تاریخ بغداد، بی‌تا، ج۲، ص۵۷.</ref> برای تولد او بیان شده است. پدرش [[محمد بن‌علی|محمد بن علی]] ملقب به [[مام جواد|امام جواد]] است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.</ref> مادرش، زنی به نام سَمانه یا سوسَن، از اهالی مغرب بوده است.<ref>مولوی‌نیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.</ref> نقش [[انگشتر|انگشتری]] علی بن محمد که بر دست داشت، در برخی منابع «الله ربّی و هو عصمتی من خلقه» نقل شده است.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۴۰.</ref>


امام هادی در دوران کودکی و همزمان با سفر حج پدرش امام جواد، به مدینه آمدند و تا سال ۲۳۳ق در آن شهر سکونت داشت.<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.</ref> او در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل عباسی به سامرا آمد و در محله‌ای نظامی به نام عسکر تا هنگام شهادت به مدت ۲۱ سال، تحت نظارت مستقیم خلافت عباسی قرار داشت.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۹۳.</ref>
علی نقی در دوران کودکی و همزمان با [[سفر حج]] پدرش، به مدینه آمد و تا سال ۲۳۳ق در آن شهر سکونت داشت.<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.</ref> وی در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل عباسی به سامرا آمد و در محله‌ای نظامی به نام عسکر تا هنگام شهادت به مدت ۲۱ سال، تحت نظارت مستقیم خلافت عباسی قرار گرفت.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۹۳.</ref>


== نسب و کنیه و القاب ==
== نسب و کنیه و القاب ==
امام هادی از نوادگان رسول خدا، با هفت واسطه از نسل امام علی و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام، علی<ref>شافعی، مطالب السئول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۷.</ref> و کنیه‌ ابوالحسن ثالث است.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹.</ref>
علی بن محمد از نوادگان [[حضرت محمد]]، با هفت واسطه از نسل [[علی بن‌ابی‌طالب]] و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام وی، علی<ref>شافعی، مطالب السئول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۷.</ref> و کنیه‌اش ابوالحسن ثالث است.<ref>طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹.</ref> مشهورترین القاب او، هادی و نَقی است.<ref>قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۸۳۶.</ref> در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله مرتضی، عالم، فقیه، امین، نجیب، ناصح، فتاح، خالص و طَیّب،<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.</ref> راشد، سدید، صاحِبُ الْعَسکَر، صادق، ماضی، وفی<ref>خزعلی، موسوعه الامام الهادی (ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۵–۳۴ و ۴۱.</ref> برای او ذکر شده که میان شیعیان و [[اهل‌سنت]] شهرت دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/فهرست_کنیه‌ها_و_لقب‌های_امام_هادی(ع) «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی(ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> به دلیل سکونت وی در منطقه‌ای به نام عسکر در شهر سامرا، محل استقرار نظامیان حکومت عباسی، به عسکری نیز معروف شد.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵؛ ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۹۲.</ref>
 
مشهورترین القاب امام هادی و نَقی است.<ref>قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۸۳۶.</ref> در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله مرتضی، عالم، فقیه، امین، نجیب، ناصح، فتاح، خالص و طَیّب<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.</ref>، راشد، سدید، صاحِبُ الْعَسکَر، صادق، ماضی، وفی<ref>خزعلی، موسوعه الامام الهادی(ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۵-۳۴ و ۴۱.</ref> برای او ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D9%84%D9%82%D8%A8%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C(%D8%B9) «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی(ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> به دلیل اینکه امام در منطقه‌ای به‌ نام عسکر در شهر سامرا، محل استقرار نظامیان حکومت عباسی زندگی می‌کردند به نام عسکر یا عسکری، لقب داده شدند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵؛ ابن‌جوزی، تذکره ‌الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۹۲.</ref>


== همسر و فرزندان ==
== همسر و فرزندان ==
نام همسر امام در منابع با عنوان‌هایی چون حدیث، سوسن<ref>خزعلی، موسوعه الامام الهادی(ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۵۰.</ref>، عسفان و سلیل ذکر شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۱۱-۱۱۰.</ref> علامه مجلسی در بحارالانوار نام سلیل را برای همسر امام ستوده و او را عارف و صالح معرفی کرده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.</ref>  
نام همسر امام هادی در منابع با عنوان‌هایی چون حُدَیث، سُوسَن،<ref>خزعلی، موسوعه الامام الهادی (ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۵۰.</ref> عَسفان و سَلیل ذکر شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۰.</ref> [[محمدتقی مجلسی]] در [[بحارالانوار]] نام سلیل را برای همسر وی ستوده و او را عارف و صالح معرفی کرده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.</ref> علی نقی، دارای چهار پسر به نام‌های حسن، محمد، حسین و جعفر و نیز دست‌کم یک دختر به نام فاطمه بود که با لقب‌های عایشه، عِلِّیّه یا عَلیِّه یا دَلاله در متون مختلف ذکر شده است.<ref>ابن‌حجر هیثمی، الصواعق المحرقه، مکتبه القاهره، بی‌تا، ص۲۰۷.</ref>
 
امام هادی، دارای چهار پسر به نام‌های حسن، محمد، حسین و جعفر و نیز دست‌کم یک دختر بود که با نام‌های عایشه، عِلِّیّه یا عَلیِّه یا دَلاله در متون مختلف ذکر شده‌ است.<ref>ابن‌حجر هیثمی، الصواعق المحرقه، مکتبه القاهره، بی‌تا، ص۲۰۷.</ref>


== امامت ==
== امامت ==
امامت امام هادی، در سال ۲۲۰ق و در سن هشت‌ سالگی آغاز شد.<ref>قمی، منتهى الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص ۱۸۷۸.</ref> در برخی منابع، آغاز امامت امام در سن کمتر از هفت سالگی و حتی شش سال و پنج ماه نیز نقل شده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۳۳.</ref> امام علی‌نقی از دیدگاه شیعه براساس حدیث لوح و نصوصی که امام جواد درباره جانشینی وی بیان کردند و از طریق برخی روایان همچون اسماعیل بن‌مهران، محمد بن‌اسماعیل و ابوجعفر اشعری، نقل شد، به امامت رسید.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۹-۳۷۵.</ref>
امامت امام هادی، در سال ۲۲۰ق و در سن هشت‌سالگی آغاز شد.<ref>قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص ۱۸۷۸.</ref> در برخی منابع، آغاز امامت وی در سن کمتر از هفت‌سالگی و حتی شش سال و پنج ماه نیز نقل شده است.<ref>ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۳۳.</ref> بر اساس برخی نصوص و روایات، علی نقی به‌عنوان جانشین پدرش شناخته شد.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۹–۳۷۵.</ref> سن کم وی، برخلاف پدرش، باعث تردید گسترده در جامعه شیعه نشد و به استثنای گروه اندکی که به موسویه، طرفداران [[موسی مبرقع]] معروف شدند و پس از مدت کوتاهی بازگشتند، عموم شیعیان امامت وی را با استناد به نصوص امامان پیشین پذیرفتند.<ref>نوبختی، فرق‌الشیعه، بی‌تا، ص۹۲–۹۱.</ref> دوره امامت وی با خلفای عباسی متعددی هم‌زمان بود.<ref>طبرسی، اعلام‌الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹؛ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۱۵.</ref>
 
{| class="wikitable sortable"
سن کم امام همانند مورد پدرش امام جواد  باعث تردید گسترده در جامعه شیعه نشد و به استثنای گروه اندکی که به موسویه، طرفداران موسی مبرقع معروف شدند و پس از مدت کوتاهی بازگشتند، عموم شیعیان امامت وی را با استناد به نصوص امامان پیشین پذیرفتند.<ref>نوبختی، فرق‌الشیعه، بی‌تا، ص۹۲-۹۱.</ref>  
|'''نام خلیفه'''
{| class="wikitable"
|'''نام کامل و نسبت'''
|+خلفای هم‌عصر<ref>طبرسی، اعلام‌الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹؛ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۱۵.</ref>
|'''دوره خلافت'''
| valign="top" |'''نام خلیفه'''
|'''هم‌زمانی با امامت'''
| valign="top" |'''نام کامل و نسبت'''
|'''ویژگی‌های مهم دوره / رابطه با امام'''
| valign="top" |'''دوره خلافت'''
| valign="top" |'''هم‌زمانی با امامت'''
| valign="top" |'''ویژگی‌های مهم دوره / رابطه با امام'''
|-
|-
| valign="top" |المعتصم بالله
|'''المعتصم بالله'''
| valign="top" |ابواسحاق محمد بن هارون الرشید
|ابواسحاق محمد بن هارون الرشید
| valign="top" |۲۱۸–۲۲۷ق
|۲۱۸–۲۲۷ق
| valign="top" |۲۲۰–۲۲۷ق
|۲۲۰–۲۲۷ق


(حدود ۷ سال)
(حدود ۷ سال)
| valign="top" |در دوران او امام هادی در مدینه به سر می‌برد و فشار مستقیم کمتری احساس می‌شد.
|در دوران او، علی نقی در مدینه به سر می‌برد و فشار مستقیم کمتری احساس می‌شد.
|-
|-
| valign="top" |الواثق بالله
|'''الواثق بالله'''
| valign="top" |هارون بن محمد المعتصم
|هارون بن محمد المعتصم
| valign="top" |۲۲۷–۲۳۲ق
|۲۲۷–۲۳۲ق
| valign="top" |۲۲۷–۲۳۲ق
|۲۲۷–۲۳۲ق


(حدود ۵ سال)
(حدود ۵ سال)
| valign="top" |دورانی نسبتاً آرام؛ اگرچه سیاست محدودکننده عباسیان ادامه داشت، اما فشار آشکاری مانند دوران پس از آن گزارش نشده است.
|دورانی نسبتاً آرام؛ اگرچه سیاست محدودکننده عباسیان ادامه داشت، اما فشار آشکاری مانند دوران پس از آن گزارش نشده است.
|-
|-
| valign="top" |المتوکل علی الله
|'''المتوکل علی الله'''
| valign="top" |جعفر بن محمد المعتصم
|جعفر بن محمد المعتصم
| valign="top" |۲۳۲–۲۴۷ق
|۲۳۲–۲۴۷ق
| valign="top" |۲۳۲–۲۴۷ق  
|۲۳۲–۲۴۷ق


(حدود ۱۵ سال)
(حدود ۱۵ سال)
| valign="top" |سخت‌گیرترین دوره برای علی‌نقی بوده است. وی دشمنی آشکار با شیعیان و اهل‌بیت داشت. امام هادی را در سال ۲۳۳ق به اجبار به سامرا آورد و تحت نظارت و حصر خانگی قرار داد.
|سخت‌گیرترین دوره برای علی نقی بوده است. متوکل دشمنی آشکار با شیعیان و [[اهل‌بیت]] داشت و علی نقی را در سال ۲۳۳ق به اجبار به سامرا آورد و تحت نظارت و حصر خانگی قرار داد.
|-
|-
| valign="top" |المنتصر بالله
|'''المنتصر بالله'''
| valign="top" |محمد بن جعفر المتوکل
|محمد بن جعفر المتوکل
| valign="top" |۲۴۷–۲۴۸ق
|۲۴۷–۲۴۸ق
| valign="top" |ذی‌الحجه ۲۴۷ تا ربیع‌الثانی ۲۴۸ق
|ذی‌الحجه ۲۴۷ تا [[ربیع‌الثانی]] ۲۴۸ق


(حدود ۶ ماه)
(حدود ۶ ماه)
| valign="top" |برخلاف پدر، سیاست ملایم‌تری در پیش گرفت. محدودیت‌های امام هادی را کاهش داد.
|سیاست ملایم‌تری در پیش گرفت و محدودیت‌های علی نقی را کاهش داد.
|-
|-
| valign="top" |المستعین بالله
|'''المستعین بالله'''
| valign="top" |احمد بن محمد بن المعتصم
|احمد بن محمد بن المعتصم
| valign="top" |۲۴۸–۲۵۱ق
|۲۴۸–۲۵۱ق
| valign="top" |۲۴۸–۲۵۲ق
|۲۴۸–۲۵۲ق


(حدود ۴ سال)
(حدود ۴ سال)
 
|درگیری‌های داخلی عباسیان و شورش‌ها مانند شورش «زنگیان» قدرت مرکزی را تضعیف کرد. علی نقی همچنان در سامرا تحت مراقبت بود.
 
| valign="top" |درگیری‌های داخلی عباسیان و شورش‌ها مانند شورش «زنگیان» قدرت مرکزی را تضعیف کرد. امام همچنان در سامرا تحت مراقبت بود.
|-
|-
|المعتز بالله
|'''المعتز بالله'''
|محمد بن جعفر المتوکل
|محمد بن جعفر المتوکل
|۲۵۱–۲۵۵ق
|۲۵۱–۲۵۵ق
|۲۵۲–۲۵۴ق
|۲۵۲–۲۵۴ق


(حدود ۲ سال)
(حدود ۲ سال)
|به گزارش منابع تاریخی، وی دستور شهادت امام هادی را با سم در سال ۲۵۴ق صادر کرد.
|به گزارش منابع تاریخی، وی دستور شهادت علی نقی را با سم در سال ۲۵۴ق صادر کرد.
|}
|}


== '''نقش سیاسی امام هادی''' ==
== سیرهٔ سیاسی امام هادی ==
نقش سیاسی امام هادی در دوران امامت ایشان، که مقارن با حکومت خلفای عباسی به ویژه متوکل بود، عمدتاً در قالب اقدامات عملی برای حفظ هویت، انسجام و رهبری جامعه شیعه در شرایط سختِ نظارت و محدودیت خلاصه می‌شود.امام هادی در رویارویی با متوکل عباسی، پوچی و زوال قدرت مادی حاکمیت وی را آشکار نمود، مسئله‌ای که در دوران معاصر، افشای تناقضات و ناسازگاری‌های اخلاقی تمدن غرب دانسته‌ می‌شود. بر اساس این دیدگاه، ارائه زیبایی‌های اصیل و ناب اسلام در تقابل با آرایه‌ها و ظواهر فریبنده غرب، زمینه‌ساز ذائقه فکری و معنوی نسل جوان به سوی جست‌وجو و درک حقیقت است.<ref>[https://journals.ihu.ac.ir/article_201001.html رجبی دوانی و عباس‌زاده، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۳ش، ص۲۵-۱.]</ref>
در اندیشه سیاسی منسوب به علی النقی، سیاست و دیانت مفاهیمی به‌هم‌پیوسته تلقی می‌شوند.<ref>[https://journal.pte.ac.ir/browse.php?a_id=735&slc_lang=fa&sid=1&printcase=1&hbnr=1&hmb=1 محمدی و سپهری، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد(ع) تا غیبت صغری(221 - 256)»، ۱۴۰۰ش، ص۱۴۹.]</ref> برخی محققان معاصر بر این باورند که رجوع به این منظومه فکری و متونی چون ''زیارت جامعه کبیره'' می‌تواند چارچوبی برای مواجهه با جریان‌های فکری مسلط و حفظ [[هویت اسلامی]] فراهم آورد.<ref>[https://tab.journals.miu.ac.ir/article_8882.html مطهری و بختیاری، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی(ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱-۱۰۸.]</ref> اندیشه سیاسی امام علی نقی در سه محور اصلی بررسی شده است.<ref>علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۷.</ref>
 
# '''اصل حکومت و نگاه به دنیا و قدرت:''' در نگاه منسوب به این شخصیت، حکومت ابزاری برای تحقق [[عدالت]] و احقاق حق است و نه هدفی برای تأمین منافع فردی یا گروهی. در متونی مانند زیارت جامعه کبیره، بر [[مشروعیت]] [[ولایت]] مبتنی بر آگاهی به [[سیاست الهی]] تأکید شده و اعتقاد بر این است که اعتبار [[حکومت]] در گرو ترجیح آخرت بر دنیا و پایبندی به ارزش‌های الهی است.
مهم‌ترین اقدامات سیاسی علی‌نقی، ایجاد و توسعه سازمان وکالت بود؛ شبکه‌ای منسجم و مخفی از نمایندگان مورد اعتماد امام در سراسر قلمرو اسلامی که مسئولیت جمع‌آوری وجوه شرعی مانند خمس و هدایا، انتقال پیام‌ها و پاسخ به شبهات فقهی و اعتقادی شیعیان را بر عهده داشتند.<ref>[https://kms.dte.ir/article/410086541-2371/%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C1-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A2%D9%86 اکبری مقدم، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیه‌السلام و کارکردهای آن»، ۱۳۹۳ش، ص۶۹-۶۸.]</ref>
# '''ویژگی‌های نخبگان و کنشگران سیاسی:''' از این منظر، حاکمان و [[نخبگان سیاسی]] باید به [[تقوا]]، صداقت در گفتار و رفتار، بردباری، رعایت [[شایسته‌سالاری]] و پذیرش نصیحت پایبند باشند. این ویژگی‌ها عوامل پیشگیری از [[خودکامگی]] و تضمین سلامت نظام سیاسی هستند.
# '''جایگاه مردم و وظایف آنان در قبال حکومت:''' در این اندیشه، [[مردم]] موظف به اطاعت آگاهانه از حاکمانی هستند که در مسیر حق حرکت می‌کنند، اما این اطاعت نباید به تبعیت کورکورانه بینجامد. نصیحت، خیرخواهی و نظارت اخلاقی بر عملکرد حاکمان، بخشی از مسئولیت اجتماعی مردم در قبال حکومت تلقی می‌شود.<ref>علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۸–۱۷۷.</ref>
نقش سیاسی علی بن محمد در دوران مرجعیتش، عمدتاً در حفظ هویت، انسجام و هدایت [[جامعه شیعه]] در شرایط فشار و نظارت سیاسی نمود یافت. وی با اتخاذ رویکردی غیرتقابلی و حساب‌شده، ضمن پرهیز از درگیری مستقیم با حکومت، به تداوم رهبری دینی و اجتماعی شیعیان پرداخت.<ref>[https://journals.ihu.ac.ir/article_201001.html رجبی دوانی و عباس‌زاده، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۳ش، ص۲۵-۱.]</ref>


همچنین در مواجهه مستقیم با حکومت، امام هادی سیاست تقیه به‌معنای پرهیز از درگیری آشکار را در پیش گرفتند، اما در عین حال، در مجالس رسمی خلفا مانند ملاقات با متوکل با رفتار و گفتاری عزتمندانه، مشروعیت دینی و اخلاقی حکومت وقت را مورد پرسش قرار دادند. این رویکرد، ضمن اجتناب از رویارویی نظامی بی‌ثمر، موجب حفظ جان شیعیان و تداوم رهبری معنوی و سیاسی ایشان شد.<ref>[https://journals.miu.ac.ir/article_1959.html سامانی، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۶۲.]</ref>
از مهم‌ترین اقدامات سیاسی این دوره، ایجاد و گسترش سازمان وکالت بود؛ شبکه‌ای منظم از نمایندگان مورد اعتماد که در مناطق مختلف جهان اسلام فعالیت می‌کردند و وظایفی چون جمع‌آوری وجوه شرعی، انتقال پیام‌ها و پاسخ‌گویی به سوالات فقهی و اعتقادی شیعیان را بر عهده داشتند.<ref>[https://kms.dte.ir/article/410086541-2371/ساختار-سازمان-وکالت-در-عصر-امام-هادی1-و-کارکردهای-آن اکبری مقدم، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیه‌السلام و کارکردهای آن»، ۱۳۹۳ش، ص۶۹-۶۸.]</ref> از سمت امام، در تعامل با دستگاه [[خلافت]]، به‌ویژه در دوران متوکل، سیاست تقیه به‌منظور جلوگیری از سرکوب گسترده دنبال شد، اما در عین حال، در مواجهه‌های رسمی، به‌گونه‌ای غیرمستقیم مشروعیت اخلاقی و دینی حاکمیت را به چالش می‌کشید. این شیوه به حفظ امنیت نسبی جامعه پیروان و استمرار نقش رهبری در عرصه دینی و اجتماعی کمک کرد.<ref>[https://journals.miu.ac.ir/article_1959.html سامانی، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۶۲.]</ref>


== نقش فکری-فرهنگی امام هادی ==
== فعالیت‌های فکری-فرهنگی امام هادی ==
در عصر امام هادی چندین جریان فکری و کلامی همانند فطحیه، واقفیه، زیدیه، غلات، مفوضه، جبریه، صوفیه و مجسمیه، اشاعره و معتزله جامعه را با بحران‌های بسیار عقیدتی-فکری مواجه کرده بودند.<ref>شیخوند، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۷۵.</ref>  
در این دوره، چندین جریان فکری و کلامی همانند [[فطحیه]]، [[واقفیه]]، [[زیدیه]]، [[غلات]]، [[مفوضه]]، [[جبریه]]، [[صوفیه]]، [[مجسمیه]]، [[اشاعره]] و [[معتزله]]، فضای فکری جامعه را با چالش‌های عقیدتی مواجه کرده بودند.<ref>شیخوند، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی (ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۷۵.</ref>


=== مناظرات ===
=== مناظرات ===
امام هادی در مواجهه با امواج فکری عصر خود، مناظرات اعتقادی، با تکیه بر اصول هدایت و بصیرت‌افزایی و با توجه به شرایط و آداب گفت‌وگو، ابتدا به تبیین شیوه‌های سنجیده و کاربردی در برخورد با جریان‌ها پرداختند. سپس با اتخاذ رویکردی قاطع در برابر فرقه‌های انحرافی، به نقد و ابطال دیدگاه‌ها و ادعاهای آنان پرداخته و از طریق بیانات روشن و استدلالی، در راستای آگاه‌سازی و هدایت جامعه اقدام کرد.<ref>شیخوند، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۴.</ref>  
علی نقی در مواجهه با جریان‌های فکری عصر خود، از مناظرات اعتقادی به‌عنوان ابزاری برای تبیین آموزه‌ها و هدایت جامعه بهره گرفت. با توجه به شرایط زمانه، ابتدا شیوه‌های سنجیده مواجهه با دیدگاه‌های مختلف تبیین و سپس با اتخاذ رویکردی استدلالی، به نقد و رد آموزه‌های فرقه‌های انحرافی پرداخته شد. این اقدامات در راستای افزایش آگاهی دینی و حفظ انسجام فکری پیروان انجام گرفت.<ref>شیخوند، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی (ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۴.</ref>


=== مکاتبات ===
=== مکاتبات ===
در کتب و منابع تاریخی در حدود ۲۶۲ نامه از امام علی نقی نقل شده است که می‌توان آنها را به دو دسته نامه‌هایی که برای افراد خاص نوشته شده و نامه‌هایی که برای گروه‌ها و افراد عام نوشته شده‌اند، تقسیم کرد. محتوای نامه‌ها نیز در برگیرنده دو محور است:<ref>جانی‌پور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.</ref>  
در منابع تاریخی در حدود ۲۶۲ نامه از این دوره نقل شده که می‌توان آنها را به دو دسته نامه‌های خطاب به افراد خاص و نامه‌های عمومی تقسیم کرد. محتوای نامه‌ها در برگیرنده دو محور اصلی است:<ref>جانی‌پور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.</ref>
 
# تبیین جایگاه امامت و ولایت و ویژگی‌های امام در [[جامعه اسلامی]]. هدف افزایش آگاهی و بصیرت جامعه برای پرهیز از پیروی فرقه‌های انحرافی و معرفی جانشینان حتی در [[عصر غیبت]] بوده است.
# تبیین جایگاه امامت و ولایت و ویژگی‌های امام معصوم در جامعه اسلامی. این هدف به‌منظور افزایش آگاهی و بصیرت جامعه در راستای اتخاذ راه حق و پرهیز از پیروی از فرقه‌های انحرافی و همچنین معرفی خود، امام حسن عسکری به‌عنوان جانشین و امام مهدی ‌به‌عنوان امام در عصر غیبت بوده است.
# پاسخگویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان و تبیین مبانی احکام اسلامی.<ref>جانی‌پور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.</ref>
# تلاش برای پاسخگویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان و تبیین مبانی احکام اسلامی.<ref>جانی‌پور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.</ref>


==== مکاتبات ایرانیان با امام هادی ====
==== مکاتبات ایرانیان با امام هادی ====
بررسی محتوای نامه‌های باقی‌مانده از امام علی‌ نقی در مناطق مرکزی ایران مانند قم، ری، کاشان و قزوین نشان می‌دهد که مسائل فقهی، مهمترین و پرتکرارترین محور گفت‌وگو در این نواحی بوده است. از میان ۱۸ نامه بررسی‌شده از این مناطق، ۱۵ نامه (بیش از ۸۳٪) به پرسش‌ها و موضوعات فقهی اختصاص داشته و تنها ۳ نامه (بیش از ۱۶.۷٪) به مباحث کلامی پرداخته‌اند.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_1966.html حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.]</ref>  
بررسی محتوای نامه‌های باقی‌مانده از این دوره، در مناطق مرکزی [[ایران]] مانند [[قم]]، [[ری]]، [[کاشان]] و [[قزوین]] نشان می‌دهد که مسائل فقهی، مهم‌ترین و پرتکرارترین محور گفت‌وگو در این نواحی بوده است. از میان ۱۸ نامه بررسی‌شده از این مناطق، ۱۵ نامه (بیش از ۸۳٪) به پرسش‌ها و موضوعات فقهی اختصاص داشته و تنها ۳ نامه (بیش از ۱۶٫۷٪) به مباحث کلامی پرداخته‌اند.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_1966.html حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.]</ref>


این غلبه آشکار موضوعات فقهی تنها محدود به مناطق مرکزی نبوده، بلکه در نامه‌های مناطق شرقی و جنوبی ایران نیز سؤالات فقهی بر دیگر موضوعات برتری داشته است. لازم به ذکر است، اکثر این مکاتبات به دورانی پس از روی کار آمدن متوکل عباسی و دوره افول معتزله و کم‌رنگ شدن مجادلات کلامی در مراکز حکومتی، مربوط می‌شود.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_1966.html حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.]</ref>
این غلبه موضوعات فقهی تنها محدود به مناطق مرکزی نبوده، بلکه در نامه‌های مناطق شرقی و جنوبی ایران نیز سؤالات فقهی برتری داشته است. بر پایه تحقیقات، اکثر این مکاتبات به دورانی پس از روی کار آمدن متوکل عباسی و دوره افول معتزله و کم‌رنگ شدن مجادلات کلامی مربوط می‌شود.<ref>[https://skh.journals.miu.ac.ir/article_1966.html حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.]</ref>


== اندیشه سیاسی امام هادی ==
== اصحاب ==
اندیشه سیاسی علی‌نقی را می‌توان در سه حوزه اصلی بیان کرد.<ref>علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۷.</ref>  
بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد شاگردان، راویان و وکلای علی بن محمد بن موسی بین ۱۷۹ تا ۳۹۵ نفر ذکر شده است.<ref>طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۰۹؛ اصغری‌نژاد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰.</ref> جمعی از این افراد، از اصحاب [[امام رضا]] تا امام هادی، هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref>


# '''اصل حکومت و نوع نگاه به دنیا و قدرت:''' در نگاه امام هادی، حکومت وسیله‌ای برای برپایی عدالت و احقاق حق است، نه هدفی برای بهره‌برداری شخصی یا گروهی. ایشان در زیارت جامعه کبیره، ائمه را حاکمان حقیقی و عالمان به سیاست الهی معرفی می‌کند و بر آن تأکید دارد که ارزش حکومت در گرو تقدیم آخرت بر دنیا است.
=== اصحاب ایرانی ===
# '''ویژگی‌های نخبگان سیاسی و بازیگران عرصه سیاست:''' از منظر امام، حاکمان باید متصف به رعایت تقوای الهی، صداقت و یکرنگی با مردم، بردباری و تحمل، رعایت شایسته‌سالاری و گشودگی در برابر نصیحت باشند. این صفات تضمین‌کننده سلامت نظام سیاسی و فاصله‌گیری از خودکامگی است.
بر اساس گزارش ''رجال طوسی''، ۶۵ نفر از شاگردان امام هادی ایرانی‌تبار بوده‌اند، اما در منابع رجالی، شمار این افراد به بیش از ۸۰ نفر رسیده ست. از میان آنان، ۴۳ نفر در حوزه حدیث و ۲۱ نفر در حوزه کلام فعالیت چشمگیری داشته و برخی با تألیف آثار و مشارکت در مناظرات کلامی، نقش مؤثری در انتقال و تبیین آموزه‌های این دوره، ایفا کرده‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/850787/fa منتظرالقائم و همکاران، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، ۱۳۹۲ش، ص۹۱.]</ref> همچنین با توجه به پسوندهای جغرافیایی در نام برخی از اصحاب، محل سکونت آنان در شهرهایی چون قم، ری، [[همدان]]، [[اهواز]]، [[نیشابور]]، [[مرو]]، کاشان، [[گرگان]]، [[اصفهان]] و قزوین گزارش شده است.<ref>جعفریان، حیات فکری -سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۵۳۳–۵۳۰.</ref>
# '''مردم و وظیفه آنان در قبال حکومت:''' مردم موظف به اطاعت آگاهانه از حاکمانی هستند که در مسیر حق گام برمی‌دارند، اما باید از تبعیت کورکورانه پرهیز کرده و با نصیحت و خیرخواهی، مسئولیت خود را در قبال عملکرد حکومت ایفا کنند.<ref>علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۸-۱۷۷.</ref>
در اندیشه سیاسی منسوب به امام هادی، سیاست و دیانت دو مفهوم درهم‌تنیده در نظر گرفته می‌شوند.<ref>[https://journal.pte.ac.ir/browse.php?a_id=735&slc_lang=fa&sid=1&printcase=1&hbnr=1&hmb=1 محمدی و سپهری، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد(ع) تا غیبت صغری(221 - 256)»، ۱۴۰۰ش، ص۱۴۹.]</ref> برخی از مفسران معاصر، تمسک به آموزه‌های این اندیشه و متونی مانند زیارت جامعه کبیره را راهکاری برای مواجهه با جریان‌های فکری غالب جهانی و حفظ هویت اسلامی می‌دانند.<ref>[https://tab.journals.miu.ac.ir/article_8882.html مطهری و بختیاری، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی(ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱-۱۰۸.]</ref>


== '''اصحاب''' ==
== آثار علمی علی بن محمد ==
بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد صحابی، شاگرد، راوی وکلای علی‌نقی بین ۱۷۹ تا ۳۹۵ نفر ذکر شده است.<ref>طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۰۹؛ اصغری‌نژاد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰.</ref>جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.<ref>جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.</ref>
میراث علمی علی النقی در چهار بخش قابل دسته‌بندی است.
 
# '''احادیث و روایات:''' در منابع روایی شیعه، شمار احادیث منقول از این دوره در مقایسه با برخی دوره‌های دیگر کمتر است که این امر عمدتاً به اقامت اجباری در سامرا و محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی حکومت عباسی نسبت داده می‌شود.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۱۰.</ref> مجموع روایات منسوب به امام هادی حدود ۴۳۰ روایت گزارش شده است که از این میان، نزدیک به ۷۰ روایت ماهیت تفسیری دارد. روایات تفسیری امام هادی به دو دسته تقسیم شده است: نخست، مباحث مرتبط با [[علوم اسلامی]]، شامل موضوعات اعتقادی ([[توحید]]، [[عدل]]، [[نبوت]]، [[امامت]] و [[معاد]])، اخلاقی (فردی و اجتماعی) و فقهی ([[عبادت|عبادات]]، عقود و معاملات، حدود و قضا)؛ و دوم، موضوعات مربوط به حوزه‌های طبیعی و انسانی، از جمله مباحث تاریخی مانند قصص پیامبران اولوالعزم و غیر اولوالعزم، اولیای الهی و صالحان.<ref>[https://hadith.maaref.ac.ir/article-1-4-fa.html مؤدب و پورعابدین، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تأکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱ و ۱۲۵.]</ref>
=== '''اصحاب ایرانی''' ===
# '''پاسخنامه‌ها به سؤالات فقهی-کلامی و شبهات:''' در پاسخ به پرسش‌ها و شبهات فقهی و کلامی، با استناد به آیات قرآن، روایات پیامبر و امامان پیشین و استدلال‌های عقلی، به تبیین مسائلی همچون علم الهی، امکان یا امتناع رؤیت خداوند، پدیده غلو، مسئله جبر و تفویض و اثبات اصل عدل الهی پرداخته است.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.</ref>
مطابق كتاب رجال طوسی ۶۵ نفر از شاگردان امام هادی، ايراني بودند اما با مراجعه به كتب رجالی ديگر اين اصحاب بالغ بر ۸۰ نفر بودند که تنها ۴۳ نفر آنان فعاليت چشمگيري در باب حديث و ۲۱ نفر در باب کلام داشتند و توانستند در این باب دست به نگارش اثر زده و به مناظرات کلامی بپردازند.<ref>[https://sid.ir/paper/850787/fa منتظرالقائم و همکاران، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، ۱۳۹۲ش، ص۹۱.]</ref> با توجه به پسوندهای نام برخی از اصحاب وی، برخی از اصحاب در قم، ری، همدان، اهواز، نیشابور، مرو، ‌کاشان، گرگان، ‌اصفهان و قزوين ساکن بوده‌اند.<ref>جعفریان، حیات فکری -سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۵۳۳-۵۳۰.</ref>
# '''رساله‌ها:''' رساله‌ای از علی نقی در موضوع جبر و اختیار برجای مانده که در آن، با اتکا به آموزه‌های قرآنی و حدیث مشهور «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین»، دیدگاه کلامی شیعه در این مسئله و مبانی نظری آن تبیین شده است.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۲۲۷–۱۹۸.</ref>
 
# '''زیارت جامعه کبیره:''' زیارت جامعه کبیره از معتبرترین زیارات شیعه به‌شمار می‌رود و در نگاه بسیاری از پژوهشگران، مجموعه‌ای جامع از معارف امام‌شناسی را دربردارد. این زیارت از سوی امام هادی به موسی بن‌عبدالله تعلیم داده شده است.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.</ref> شماری از عالمان و فقیهان شیعه، از جمله [[عبدالله جوادی آملی]]، [[مرتضی انصاری]]، [[علی قاضی طباطبایی]]، [[شهاب‌الدین مرعشی نجفی]]، [[محمدتقی بهجت فومنی]] و [[روح‌الله خمینی]]، بر قرائت مستمر این زیارت تأکید داشته و آن را به شاگردان خود توصیه کرده‌اند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331295/چرا-زیارت-جامعه-کبیره-شاخص-ترین-زیارت-شیعیان-است «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>
== آثار امام ==
# '''زیارت غدیریه:''' زیارت غدیریه زیارتی جامع است که محور اصلی آن بیان فضائل علی بن ابی‌طالب، تأکید بر تولّی و تبرّی و استناد به بیش از هفتاد آیه قرآنی مرتبط با [[ولایت]] است. در این زیارت همچنین به رخدادهایی چون جنگ‌های امام علی، روایات امامت، ماجرای [[فدک]]، شهادت امام علی، عمّار بن یاسر و [[امام حسین]] اشاره شده است.<ref>حسینی، «نکاتی مهم از زیارت‌نامهٔ غدیریهٔ امام هادی علیه السّلام»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶.</ref>
میراث علمی علی‌نقی در چهار بخش قابل دسته‌بندی است.  
 
# '''احادیث و روایات:''' در منابع روایی شیعه، از علی‌نقی نسبت به ائمه دیگر احادیث کمتری نقل شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل اقامت اجباری وی در سامرا تحت‌نظر حکومت عباسی است.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص‌۱۰.</ref> مجموعه روایات امام 430 روایت، که از این میان، 70 روایت آنها تفسیری است. روایات تفسیری دو دسته نخست؛ علوم اسلامی شامل مباحث سه‌گانه اعتقادی (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد)، اخلاقی (فردی و اجتماعی)، فقهی (عبادات، عقود و معاملات، حدود و قضا) و دوم؛ علوم طبیعی-انسانی، شامل موضوعات تاریخی مانند قصص انبیای اولوالعزم و غیراولوالعزم و اولیای الهی و صلحاء را در برمی‌گیرد.<ref>[https://hadith.maaref.ac.ir/article-1-4-fa.html مؤدب و پورعابدین، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تاکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱ و ۱۲۵.]</ref>
# '''پاسخنامه‌ها به سؤالات فقهی-کلامی و شبهات:''' علی‌نقی با استناد به آیات و روایات ائمه و استفاده از ادله‌های عقلی سعی در پاسخ به پرسش‌هایی مانند یحیی بن‌اکثم، علم خداوند، رؤیت خداوند، جریان غلو، جبر و تفویض، اثبات عدل و نظایر آن داشته است.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.</ref>
# '''رساله‌ها:''' رساله‌ای از علی‌نقی درباره جَبر و اختیار باقی مانده است. در این رساله، بر اساس قرآن، حدیث «لا جبر و لا تفویض بل امر بین الاَمرین»، تبیین و مبانی کلامی شیعه، در مسئله جَبر و تفویض بیان شده است.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص‌۲۲۷‌-‌۱۹۸.</ref>
# '''زیارت جامعه کبیره:''' زیارت جامعه کبیره یکی از معتبرترین زیارات شیعه است که معتقدان را مجموعه‌ای کامل از یک دوره معارف امام‌شناسی می‌دانند. علی‌نقی این زیارت را به موسی بن‌عبدالله آموخت.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.</ref> علما فقهای بسیاری همانند آیت‌الله جوادی آملی، شیخ انصاری، آیت‎الله قاضی، آیت‌الله مرعشی نجفی، آیت‌الله بهجت، سید احمد بن‌سیدهاشم بن‌سیدحسن موسوی رشت، امام خمینی همواره در زندگی خویش به قرائت زیارت جامعه کبیره مداومت داشته و خواندن آن را به شاگردان خود نیز توصیه می‌نمودند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331295/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B5-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>
# '''زیارت غدیریه:''' زیارت جامعی است که محور آن، بیشتر فضائل علی بن‌ابی‌طالب، تبرّی از دشمنان و بیش از ۷۰ آیه مربوط به ولایت است. همچنین ماجرای جنگ‌های امام علی، روایات مستند امامت، ماجرای فدک، تولی و تبری، شهادت امام علی و عمّار بن یاسر و امام حسین اشاره شده است.<ref>حسینی، «نکاتی مهم از زیارت‌نامۀ غدیریۀ امام هادی علیه السّلام»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶.</ref>


== اخلاق و سبک زندگی ==
== اخلاق و سبک زندگی ==
سیره اخلاقی و تربیتی علی‌نقی عبارت از اخلاق،  تقوا و پرهیزگاری، ایمان به خدا، صبر، بصیرت، علم‌اندوزی و موضع‌گیری‌های آگاهانه و و مجاهدت فرهنگی در شرایط سخت و خفقان سیاسی است،<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331891/%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D8%B5%D8%A8%D8%B1-%D9%88-%D8%A8%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88-%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> یکی از نسخه‌های اخلاقی امام نهی از چاپلوسی و حفظ سلامت روابط اجتماعی است؛ زیرا این رفتار موجب بدگمانی می‌شود.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331569/%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%88-%D8%B3%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%B3-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9 ابراهیمی، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> که مس‌توان به مهارت‌های تصمیم‌گیری، حل مسئله و روابط مؤثر اجتماعی و مشورت مجهز شد.<ref>عربی، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.</ref>
سیره اخلاقی و تربیتی منسوب به علی نقی، بر پایه فضایلی چون اخلاق نیکو، تقوا، [[ایمان]]، صبر، بصیرت و [[علم‌اندوزی]] استوار است که در شرایط خفقان سیاسی، موضع‌گیری آگاهانه و فعالیت فرهنگی را ممکن می‌سازد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331891/طلاب-از-صبر-و-بصیرت-امام-هادی-ع-الگو-بگیرند-تصاویر «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> از جمله توصیه‌های اخلاقی او، پرهیز از چاپلوسی و حفظ سلامت روابط اجتماعی به‌منظور جلوگیری از بدگمانی و تزلزل در مناسبات انسانی است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331569/زیارت-جامعه-کبیره-و-سه-درس-زندگی-از-امام-هادی-ع ابراهیمی، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> در این چارچوب، تأکید بر [[مشورت]] به‌عنوان ابزاری برای تقویت [[مهارت تصمیم‌گیری|مهارت‌های تصمیم‌گیری]]، حل مسئله و ایجاد ارتباطات مؤثر اجتماعی است.<ref>عربی، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.</ref>


علی‌النقی با تمرکز بر هدایت جامعه و سامان‌بخشی به زندگی اجتماعی، در برابر نابسامانی‌های اجتماعی، فشارهای فکری، انحرافات عقیدتی و تنگناهای سیاسی ایستاد. او از طریق به‌کارگیری روش‌های مدیریتی صحیح، استفاده بهینه از فرصت‌ها، تشکیل سازمانی منسجم، ارشاد اخلاقی، اصلاح اندیشه‌ها و ترویج آموزه‌های ناب دینی، به مردم خدمت کرد.<ref>واسعی، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۴۲.</ref> در حوزه تحکیم روابط خویشاوندی، علی‌نقی با اخلاق نیکو، مساعدت مالی به نیازمندان و راهنمایی اعتقادی، به استحکام نهاد خانواده و پیوندهای فامیلی به‌عنوان رکن اصلی اجتماع اهتمام داشت.<ref>مطهری و یوسفیان، «درآمدی بر سیره امام هادی(ع)در زمینه روابط خویشاوندی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۱.</ref> همچنین از دیدگاه او، با اندیشه‌ای صحیح و به دور از اشتباه، دوراندیشی، آینده‌نگری، انتخاب دوستان نیکو، خوش‌رفتاری و خوش‌رویی می‌توان به درجه والای انسانیت رسید.<ref>عربی، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.</ref>
علی نقی، با تمرکز بر هدایت جامعه و سامان‌دهی زندگی اجتماعی، در برابر نابسامانی‌ها، انحرافات فکری و فشارهای سیاسی ایستادگی کرده و از طریق مدیریت صحیح، بهره‌گیری بهینه از فرصت‌ها، تشکیل نهادهای منسجم، ارشاد اخلاقی و ترویج آموزه‌های دینی در خدمت مردم قرار گرفته است.<ref>واسعی، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی (ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۴۲.</ref> در عرصه تحکیم [[روابط خویشاوندی]] نیز، با تأکید بر اخلاق نیکو، مساعدت مالی به نیازمندان و راهنمایی اعتقادی، بر [[استحکام نهاد خانواده]] و پیوندهای فامیلی به‌عنوان اساس جامعه اهتمام شده است.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_65465.html مطهری و یوسفیان، «درآمدی بر سیره امام هادی(ع)در زمینه روابط خویشاوندی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۱.]</ref> همچنین از دیدگاه وی، با اندیشه‌ای صحیح و به دور از اشتباه، دوراندیشی، آینده‌نگری، انتخاب دوستان نیکو، خوش‌رفتاری و خوش‌رویی می‌توان به درجه والای انسانیت رسید.<ref>عربی، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.</ref>


== کرامات ==
== کرامات ==
معجزات علی‌نقی در سیره علمی و ولایی امام نقش شده است. برخی از این کرامات، عبارتند از: علم به امور غیبی همانند خبر دادن از ضمیر افراد، پاسخ به سؤال و نامه ذکر نشده، آگاهی از آینده، علم به امور غائب، علم به داخل ارحام، علم به آجال، علم به نزول باران، آموزه‌های طبی و آگاهی از خواب افراد، همچنین علم به زبان‌ها، استجابت دعا، شفابخشی، طی‌الارض، معرفت حیوانات به امام و آسیب نرساندن به او، در اختیار داشتن خزائن و گنج‌های زمین، کشف حجاب از دیده‌ها و نشان دادن امور عجیب و احترام ناخواسته به امام.<ref>دیمه کار گراب، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۱.</ref>
[[پرونده:امام علی النقی۱.png|جایگزین=حرم امام هادی |بندانگشتی|حرم امام هادی ]]
در منابع تاریخی، کرامات متعددی برای علی نقی منسوب شده است. این کرامات، که در متون روایی و تاریخی شیعه گزارش شده، شامل نمونه‌هایی چون آگاهی از امور غیبی، از جمله خبر دادن از نیت و ضمیر افراد، پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و نامه‌های ناگفته، آگاهی از رخدادهای آینده، علم به امور غائب، آگاهی از آنچه در ارحام است، علم به زمان مرگ‌ها (آجال)، آگاهی از نزول باران و پدیده‌های طبیعی، ارائه آموزه‌های طبی، و اطلاع از خواب و حالات درونی افراد می‌شود. همچنین به آگاهی از زبان‌های گوناگون، استجابت دعا، شفابخشی بیماران، طی‌الارض، معرفت حیوانات نسبت به امام و پرهیز آنان از آسیب رساندن به او، دسترسی به خزائن و گنج‌های زمین، اشاره شده است.<ref>دیمه کار گراب، «جایگاه معجزات امام هادی (ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۱.</ref>


== شهادت و حرم ==
== شهادت و حرم ==
امام هادی در ۳ رجب سال ۲۵۴ق، پس از ۲۰ سال و ۹ ماه اقامت در سامرا، در ۴۱ سالگی و در ایام خلافت معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید.<ref>نوبختی، فرق الشیعه، بی‌تا، ص۹۲.</ref> در برخی منابع، تاریخ ۲۵ یا ۲۶ جمادی‌الثانی ذکر شده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.</ref> در تشییع پیکر امام، دیوان‌های دولتی و مراکز تجاری سامرا تعطیل شد و تمام مردم و بزرگان کشوری و لشکری خلافت عباسی حضور داشتند.<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۴۳.</ref> امام حسن عسکری، بر جنازه پدر نماز خواند و جنازه در خانه‌ای که امام در سامرا در آن ساکن بود، دفن شد.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بی‌تا، ج۲، ص۵۰۳.</ref>
علی بن محمد در ۳ ماه رجب سال ۲۵۴ق، پس از ۲۰ سال و ۹ ماه اقامت در سامرا، در ۴۱ سالگی و در ایام خلافت معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید.<ref>نوبختی، فرق الشیعه، بی‌تا، ص۹۲.</ref> در برخی منابع، تاریخ ۲۵ یا ۲۶ [[جمادی‌الثانی]] نیز ذکر شده است.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.</ref> در مراسم تشییع، دیوان‌های دولتی و مراکز تجاری سامرا تعطیل شد و جمعیت زیادی از مردم و بزرگان کشوری و لشکری خلافت عباسی حضور داشتند.<ref>مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۴۳.</ref> [[امام حسن عسکری]]، بر پیکر پدر نماز خواند و پیکر در خانه‌ای که امام در سامرا در آن ساکن بود، دفن شد.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بی‌تا، ج۲، ص۵۰۳.</ref>


خانه امام هادی در حلقه پادگان نظامی قرار داشت و آن را از یک مسیحی خریداری کرده بود. امام عسکری برای مقبره پدرشان، خادمی را تعیین کرد تا به آن رسیدگی کند.<ref>محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸.</ref>
خانه امام هادی در حلقه پادگان نظامی قرار داشت و از یک مسیحی خریداری شده بود. خسن بن علی بن محمد برای مقبره پدرش، خادمی را تعیین کرد تا به آن رسیدگی کند.<ref>محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸.</ref>
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|+'''حرم عسکریین در''' '''بستر تاریخ<ref>حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۹-۱۵.</ref>'''
|+'''حرم امام هادی در''' '''بستر تاریخ<ref>حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۹–۱۵.</ref>'''
!
|'''ردیف'''
{| class="wikitable"
|'''سال'''
|ردیف
|'''شخص'''
|سال
|'''توضیحات'''
|شخص
|'''ردیف'''
|توضیحات
|'''سال'''
|ردیف
|'''شخص'''
|سال
|'''توضیحات'''
|شخص
|توضیحات
|-
|-
|۱
|'''۱'''
|۲۶۰ تا ۳۱۸ق
|۲۶۰ تا ۳۱۸ق
|<nowiki>-</nowiki>
|<nowiki>-</nowiki>
|عمارت اولیه مرقد عسکریین به صورت خانه مسکونی امام هادی بود.
|عمارت اولیه مرقد عسکریین به صورت خانه مسکونی امام هادی بود.
|۱۰
|۱۰
|۱۱۰۶ق
|۱۱۰۶ق
|شاه‌سلطان حسین صفوی
|[[شاه‌سلطان حسین صفوی]]
|ساخت ضریح از فولاد، سنگ‌فرش حرم و رواق
|ساخت ضریح از فولاد، سنگ‌فرش حرم و رواق
|-
|-
|۲
|'''۲'''
|۳۲۸ق
|۳۲۸ق
|ناصر الدوله از آل‌حمدان
|ناصر الدوله از آل‌حمدان
|ساخت قبه‌ای برای حرم و مهمانسرایی برای زائران
|ساخت قبه‌ای برای حرم و مهمانسرایی برای زائران
|۱۱
|۱۱
|۱۲۰۰ق
|۱۲۰۰ق
خط ۱۷۱: خط ۱۸۱:
|تعمیرات کامل حرم، مجزاکردن سرداب
|تعمیرات کامل حرم، مجزاکردن سرداب
|-
|-
|۳
|'''۳'''
|۳۳۷-۳۳۵ق
|۳۳۷–۳۳۵ق
|معز الدوله
|معز الدوله
|ساخت عمارات و تأسیساتی برای حرم، بازسازی گنبد و ضریح مرقد
|ساخت عمارات و تأسیساتی برای حرم، بازسازی گنبد و ضریح مرقد
|۱۲
|۱۲
|۱۲۲۵ق
|۱۲۲۵ق
|حسین‌قلی خان دنبلی
|حسین‌قلی خان دنبلی
|مزین‌کردن گنبد با کاشی، ساخت مسجد و حمام و کاروانسرا
|مزین‌کردن [[گنبد]] با [[کاشی]]، ساخت [[مسجد]] و [[حمام]] و [[کاروانسرا]]
|-
|-
|۴
|'''۴'''
|۳۶۸ق
|۳۶۸ق
|عضد الدوله دیلمی
|عضد الدوله دیلمی
|تعمیر روضه مطهر، ساخت درهای آن از چوب ساج، توسعه صحن
|تعمیر روضه مطهر، ساخت درهای آن از چوب ساج، توسعه صحن
|۱۳
|۱۳
|۱۲۸۲ق
|۱۲۸۲ق
|ناصر الدین شاه قاجار و با نظارت شیخ عبدالحسین تهرانی
|ناصر الدین شاه قاجار و با نظارت شیخ عبدالحسین تهرانی
|طلاکاری قبه، تعمیر صحن و ایوان، به‌کاربردن سنگ‌های مرمری سبز در اطراف مرقد، ترمیم قسمتی از دیوارهای صحن و کاشی‌کردن آنها
|طلاکاری قبه، تعمیر صحن و ایوان، به‌کاربردن سنگ‌های مرمری سبز در اطراف مرقد، ترمیم قسمتی از دیوارهای صحن و کاشی‌کردن آنها
|-
|-
|۵
|'''۵'''
|۴۴۵ق
|۴۴۵ق
|امیر ارسلان بساسیری
|امیر ارسلان بساسیری
|ساختن عمارت و دو ضریح از جوب ساج و نصب آن بر قبور امامین.  
|ساختن عمارت و دو ضریح از جوب ساج و نصب آن بر قبور امامین.
|۱۴
|۱۴
|۱۲۸۸ق
|۱۲۸۸ق
|آیه‌الله العظمی میرزای بزرگ شیرازی
|[[میرزای بزرگ شیرازی|آیه‌الله العظمی میرزای بزرگ شیرازی]]
|سنگ‌فرش‌کردن صحن، آیینه‌کاری رواق‌ها و حرم، نصب ساعت، تهیه پرده، ساخت مدرسه علمیه، ساخت پل روی دجله جهت عبور زائران، ساخت بازار و دو باب حمام
|سنگ‌فرش‌کردن صحن، آیینه‌کاری رواق‌ها و حرم، نصب ساعت، تهیه پرده، ساخت مدرسه علمیه، ساخت پل روی دجله جهت عبور زائران، ساخت بازار و دو باب حمام
|-
|-
|۶
|'''۶'''
|۴۹۵ق
|۴۹۵ق
|مجد الدوله قمی
|مجد الدوله قمی
|مفروش‌کردن حرم، تعمیر رواق‌ها، ساختن حجراتی در صحن و ...
|مفروش‌کردن حرم، تعمیر رواق‌ها، ساختن حجراتی در صحن و …
|۱۵
|۱۵
|۱۳۱۲ق
|۱۳۱۲ق
|علامه میرزا محمد تقی شیرازی
|[[میرزا محمد تقی شیرازی|علامه میرزا محمد تقی شیرازی]]
|تعمیر حرم، آیینه‌کاری و تزیینات حرم و رواق‌ها
|تعمیر حرم، [[آیینه‌کاری]] و تزیینات حرم و رواق‌ها
|-
|-
|۷
|'''۷'''
|۶۰۶ق
|۶۰۶ق
|ابوالعباس احمد الناصر لدین الله
|ابوالعباس احمد الناصر لدین الله
خط ۲۱۳: خط ۲۲۳:
|۱۶
|۱۶
|<nowiki>-</nowiki>
|<nowiki>-</nowiki>
|علامه میرزا محمد عسکری تهرانی
|[[میرزا محمد عسکری تهرانی|علامه میرزا محمد عسکری تهرانی]]
|نقره‌کردن درهای حرم و رواق، تهیه ۲۴زوج در از چوب ساج، دوازده باب جهت تهویه و روشنایی حرم
|نقره‌کردن درهای حرم و رواق، تهیه ۲۴زوج در از چوب ساج، دوازده باب جهت تهویه و روشنایی حرم
|-
|-
|۸
|'''۸'''
|۶۴۰ق
|۶۴۰ق
|المستنصر بالله عباسی
|المستنصر بالله عباسی
خط ۲۲۲: خط ۲۳۲:
|۱۷
|۱۷
|<nowiki>-</nowiki>
|<nowiki>-</nowiki>
|آیه‌الله حاج آقا حسین بروجردی
|[[حاج آقا حسین بروجردی|آیه‌الله حاج آقا حسین بروجردی]]
|ساخت دو باب حمام و حسینیه (در دوران صدام تخریب شد)
|ساخت دو باب حمام و حسینیه (در دوران صدام تخریب شد)
|-
|-
|۹
|'''۹'''
|۷۵۰ق
|۷۵۰ق
|سلطان شیخ حسن کبیر جلایری
|سلطان شیخ حسن کبیر جلایری
خط ۲۳۲: خط ۲۴۲:
|۱۳۳۵ش
|۱۳۳۵ش
|هنرمندان اصفهانی
|هنرمندان اصفهانی
|نصب ضریح بسیار زیبا از طلا و نقره بر قبور<ref>قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۴؛ محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸-۳۹۳.</ref>
|نصب ضریح از طلا و نقره بر قبور<sup>[۱]</sup>
|}
|}
|}
 
[[پرونده:امام علی النقی۲.png|جایگزین=تخریب حرمین عسکریین در سال ۱۳۸۶|بندانگشتی|تخریب حرمین عسکریین در سال ۱۳۸۶]]
حرم عسکریین طی دو انفجار در عملیات‌های تروریستی گروه‌های تکفیری در ۳ اسفند سال ۱۳۸۴ش و ۲۳ خرداد سال ۱۳۸۶ش آسیب دید و بخش‌هایی از آن تخریب شد.<ref>خامه‌یار، تخریب زیارتگاه‎‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۰-۲۹.</ref> انگیزه گروه‌های تکفیری از تخریب حرم عسکریین دارای دو بُعد سیاسی و مذهبی است. بُعد سیاسی با هدف ایجاد تفرقه میان شیعیان و اهل‌سنت و در راستای منافع برخی اهداف کشورهای امریکا، انگلیس و اسرائیل<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8_%D8%AD%D8%B1%D9%85_%D8%B9%D8%B3%DA%A9%D8%B1%DB%8C%DB%8C%D9%86 «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی‌ شیعه.]</ref>؛ و بُعد مذهبی آن به تفکر وهابی و اعتقاد به حرمت ساختن بنا بر قبور و وجوب تخریب آنها بازمی‌گردد.<ref>ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم، ۱۴۰۷ق٬ ص۱۰۸-۱۱۰.</ref> به دنبال این حادثه، مراجع تقلید و علمای حوزه‎‌های علميه ایران و عراق دروس خود را تعطيل و با صدور بیانیه‎‌هایی این اقدام را محکوم کردند.<ref>خامه‌یار، تخریب زیارتگاه‎‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.</ref>
[[حرم امام هادی]] طی دو انفجار در [[عملیات تروریستی|عملیات‌های تروریستی]] گروه‌های [[تکفیر|تکفیری]] در ۳ [[اسفند]] سال ۱۳۸۴ش و ۲۳ [[خرداد]] سال ۱۳۸۶ش آسیب دید و بخش‌هایی از آن تخریب شد.<ref>خامه‌یار، تخریب زیارتگاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۰–۲۹.</ref> انگیزه گروه‌های تکفیری از تخریب حرم او دارای دو بُعد سیاسی و مذهبی است. بُعد سیاسی با هدف ایجاد تفرقه میان شیعیان و اهل‌سنت و در راستای منافع برخی اهداف کشورهای [[آمریکا]]، [[انگلیس]] و [[اسرائیل]]<ref>[https://fa.wikishia.net/view/تخریب_حرم_عسکریین «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref> و بُعد مذهبی آن به تفکر [[وهابی]] و اعتقاد به حرمت ساختن بنا بر قبور و وجوب تخریب آنها گزارش شده است.<ref>ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم، ۱۴۰۷ق، ص۱۰۸–۱۱۰.</ref> به‌دنبال این حادثه، مراجع تقلید و علمای [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] ایران و عراق دروس خود را تعطیل و با صدور بیانیه‌هایی این اقدام را محکوم کردند.<ref>خامه‌یار، تخریب زیارتگاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.</ref>


== توسل و زیارت ==
== توسل و زیارت ==
زیارت، توسل ادعیه و نماز امام هادی<ref>[https://purson.ir/fa/content/1160389/%D8%AE%D8%AA%D9%85-%D8%AF%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%AD%D9%84-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون.]</ref> در تمام ایام و به‌ویژه در ماه رجب برای برآورده شدن حاجات مهم مانند ازدواج، خانه‌دار شدن، رفع مشکلات مالی، عاطفی و رفع گرفتاری زندگی توصیه و تقویت شده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1332102/%D9%85%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D8%B1%D8%AC%D8%A8-%D9%81%D8%B5%D9%84-%D8%AA%D8%B7%D9%87%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B6%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA نظافت، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> علی‌نقی با وجود مقام مستجاب‌الدعوه بودن، مردم را به دعا در کنار مرقد امام حسین تشویق می‌کرد تا اهمیت توسل و زیارت این مکان را به همگان آموزش دهد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331618/%D8%AF%D8%B1%D8%B3-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE نظری‌منفرد، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>  
[[زیارت]]، [[توسل]] و خواندن ادعیه منسوب و [[نماز امام هادی]]<ref>[https://purson.ir/fa/content/1160389/ختم-دعاهای-مجرب-امام-هادی-ع-حل-مشکلات «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون.]</ref> در تمام ایام و به‌ویژه در ماه رجب برای برآورده شدن حاجات مهم مانند [[ازدواج]]، خانه‌دار شدن، رفع مشکلات مالی، عاطفی و رفع گرفتاری زندگی توصیه شده است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1332102/ماه-مبارک-رجب-فصل-تطهیر-روح-و-آمادگی-برای-ضیافت-ماه-رمضان-است نظافت، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref> علی نقی با وجود مقام مستجاب‌الدعوه بودن، مردم را به دعا در کنار مرقد حسین بن علی تشویق می‌کرد تا اهمیت توسل و زیارت این مکان را به همگان آموزش دهد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1331618/درس-های-عبرت-آموز-از-تاریخ نظری‌منفرد، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.]</ref>


برخی عالمان روز چهارشنبه را متعلق به علی‌نقی دانسته و معتقدند در تعقیب نماز صبح برای در امان ماندن از شیطان و نفس اماره به او توسل و در قبولی عبادات ناقص، به آن امام شفاعت برید.<ref>خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، ص۳۷۹.</ref>
برخی از عالمان، روز [[چهارشنبه]] را مرتبط با این شخصیت دانسته و معتقدند درخواست از وی پس از [[نماز صبح]]، به ویژه در روز چهارشنبه، برای در امان ماندن از وسوسه‌های شیطان و نفس امّاره مفید است. همچنین بر این باورند که توسل به علی نقی می‌تواند زمینه‌ساز [[شفاعت]] و قبولی عبادات ناقص باشد.<ref>خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، ص۳۷۹.</ref>


اعمال و اذکاری نیز برای رفع مشکلات و گرفتاری‌های سخت زندگی و به‌ویژه هدایت افراد گمراه با توسل به امام هادی ذکر شده است. این دستورالعمل کلی شامل ارسال صلوات در اوقات مشخص و نیز خواندن دعا و ذکر ویژه پس از نماز شب و با آدابی خاص است.<ref>روستا، شفاخانه‌ی امامان، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.</ref>
اعمال و اذکاری نیز برای رفع مشکلات و گرفتاری‌های سخت زندگی و به‌ویژه هدایت افراد گمراه با توسل به امام هادی ذکر شده است. این دستورالعمل کلی شامل [[صلوات]] در اوقات مشخص و نیز خواندن دعا و [[ذکر]] ویژه پس از [[نماز شب]] و با آدابی خاص است.<ref>روستا، شفاخانهٔ امامان، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.</ref>


== '''ارتباط امام هادی با ایرانیان''' ==
== ارتباط امام هادی با ایرانیان ==
در دوره امامت امام هادی، شهر قم به‌عنوان مهم‌ترین پایگاه تشیع در ایران شناخته می‌شد و ارتباطی مستحکم و سازمان‌یافته میان شیعیان این منطقه و امام برقرار بود.<ref>جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ص۶۵۴.</ref> این ارتباط عمدتاً از طریق نمایندگان و وکلای ویژه امام، مانند ابوالحسن محمد بن‌احمد بن‌داوود معروف به اِبْنِ‌داوودِ قُمی‌ و محمد طلحی، صورت می‌گرفت.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.</ref> وظیفه این وکلا، جمع‌آوری وجوه شرعی مانند خمس، هدایا و نیز پرسش‌های فقهی و اعتقادی مردم از قم و دیگر شهرهای شیعه‌نشین پیرامون آن مانند کاشان، آوه، ری و تفرش و رساندن آنها به امام در سامرا بود.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.</ref> اصحاب و عالمان قمی همچنین با تألیف آثار علمی، ترویج معارف شیعی و مقابله با انحرافات فکری، در شکل‌گیری و تثبیت مکتب حدیثی و کلامی قم در آن دوره نقش بسزایی ایفا کردند.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_65468.html قریشی کرین و پهلوانی، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۵.]</ref>
در دوره امامت علی النقی، شهر قم به‌عنوان مهم‌ترین پایگاه تشیع در ایران شناخته می‌شد و ارتباطی مستحکم و سازمان‌یافته میان شیعیان این منطقه و وی برقرار بود.<ref>جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ص۶۵۴.</ref> این ارتباط عمدتاً از طریق نمایندگان و وکلای ویژه، مانند ابوالحسن محمد بن‌احمد بن‌داوود معروف به اِبْنِ‌داوودِ قُمی و [[محمد طلحی]]، صورت می‌گرفت.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.</ref> وظیفه این وکلا، جمع‌آوری وجوه شرعی مانند [[خمس]]، [[هدیه|هدایا]] و نیز پرسش‌های فقهی و اعتقادی مردم از قم و دیگر شهرهای شیعه‌نشین پیرامون آن مانند کاشان، [[آوه]]، ری و [[تفرش]] و رساندن آنها به امام در سامرا بود.<ref>عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.</ref> اصحاب و عالمان قمی همچنین با تألیف آثار علمی، ترویج معارف شیعی و مقابله با انحرافات فکری، در شکل‌گیری و تثبیت مکتب حدیثی و کلامی قم در آن دوره نقش ایفا کردند.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_65468.html قریشی کرین و پهلوانی، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۵.]</ref>


== '''جایگاه امام هادی در فرهنگ ایرانیان''' ==
== جایگاه امام هادی در فرهنگ ایرانیان ==
=== آیین‌های ولادت و شهادت ===
[[پرونده:امام علی النقی۳.jpg|جایگزین=جشن میلاد امام هادی در حسینیه شهدای بسیج افسریه|بندانگشتی|جشن میلاد امام هادی در حسینیه شهدای بسیج افسریه  سال ۱۳۹۲ش]]
ولادت امام هادی هر سال با برگزاری برنامه‌هایی مانند آذین‌بندی و نصب کتیبه‌های مذهبی و بنرهای تبریک، پرچم‌های رنگین مزیین شده در مساجد، [[تکیه|تکایا]]، [[حسینیه]]‌ها، [[بقاع متبرکه]]، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی، سخنرانی دربارهٔ ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، [[شعرخوانی]] در مدح اهل‌بیت، [[مولودی‌خوانی]]، توزیع شیرینی، شربت، میوه و نذورات مردمی، اجرا می‌شود.<ref>[https://katibeh-almahdi.ir/مراسم-ولادت-امام-هادی-چطور-برگزار-می/ «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).]</ref> همچنین عقد و ازدواج جوانان از برنامه‌های ولادت علی نقی است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6232311/آیین‌های-جشن-میلاد-باسعادت-امام-هادی-ع-برگزار-می‌شود «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>


=== '''آیین‌های ولادت و شهادت''' ===
سالروز شهادت وی نیز با برگزاری مراسم [[سوگواری]] شامل تلاوت آیات قرآن، سخنرانی مذهبی، [[مرثیه‌خوانی]]، [[سینه‌زنی]]، حرکت [[دسته عزاداری|دسته‌های عزاداری]]، قرائت زیارت‌نامه‌هایی مانند زیارت جامعه کبیره و توزیع [[نذری|نذورات]] در اماکن مذهبی همراه است.<ref name=":0">[https://erfan.ir/farsi/50749.html#:~:text=قرائت%20قرآن%20کریم،%20عزاداری%20،سخنرانی، امام%20هادی(ع)%20بود. «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.]</ref> همچنین شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی ویژه برنامه‌های متعددی را برای سالروز شهادت امام تهیه کردند که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های این امام می‌پردازد.<ref>[https://www.magiran.com/article/4575728 «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم.]</ref>
ولادت امام هادی هر‌سال با برگزاری برنامه‌هایی مانند آذین‌بندی و نصب کتیبه‌های مذهبی و بنرهای تبریک در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی، سخنرانی درباره ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهل‌بیت، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه و نذورات مردمی، اجرا می‌شود.<ref>[https://katibeh-almahdi.ir/%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%DA%86%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C/ «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).]</ref> همچنین عقد و ازدواج جوانان از برنامه‌های عید ولادت علی‌نقی است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6232311/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D8%AF «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>


سالروز شهادت وی نیز با برگزاری مراسم سوگواری شامل تلاوت آیات قرآن‌، سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، حرکت دسته‌های عزاداری، قرائت زیارت‌نامه‌هایی مانند زیارت جامعه کبیره و توزیع نذورات در اماکن مذهبی؛ از جمله حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه، حرم عبدالعظیم حسنی، حرم امام خمینی و دیگر بقاع، مساجد و حسینیه‌ها همراه است.<ref>[https://erfan.ir/farsi/50749.html#:~:text=%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D8%AA%20%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%20%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%D8%8C%20%D8%B9%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%20%D8%8C%D8%B3%D8%AE%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C,%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C(%D8%B9)%20%D8%A8%D9%88%D8%AF. «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.]</ref> همچنین شبکه‌های رادیویی ویژه برنامه‌های متعددی را برای سالروز شهادت امام تهیه کردند که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های این امام  می‌پردازد.<ref>[https://www.magiran.com/article/4575728 «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم.]</ref>
=== صفت امام در فرهنگ ایران ===
امام هادی در فرهنگ شیعی ایران، عمدتاً با زیارت جامعه کبیره شناخته می‌شود. این زیارت که از سوی وی نقل شده، نقش پیونددهنده میان باورهای اعتقادی و مناسک عبادی را ایفا می‌کند. این متن از سویی، به‌مثابه بیانی ساختاریافته و عمیق، مبانی کلامی مقام امامت را تبیین می‌کند و الگویی برای درک جایگاه ائمه در منظومه دینی به‌شمار می‌رود. از سوی دیگر، به زبانی مشترک و آیینی ثابت در مناسک گوناگون بدل شده است.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.</ref> زائران در حرم امامان، این زیارت را به‌عنوان اصلی‌ترین زیارتنامه قرائت می‌کنند. همچنین، در مجالس عزاداری، جشن‌های مذهبی و نیز به‌عنوان دعایی برای توسل و قضای حاجات، کارکردی به‌عنوان تکیه‌گاه معنوی مؤمنان دارد.<ref>[https://erfan.ir/farsi/50749.html «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.]</ref>


=== '''پویش و فعالیت‌های مردمی''' ===
=== الگوی اخلاقی ===
بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام هادی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره<ref>[https://www.razavi.news/fa/news/94833/%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9 «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبر رضوی.]</ref>، پویش مردمی لتحر<ref>«ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_هادی».</ref>، اوّلین پویش مردمی ملی ماه مهربانی.<ref>[https://khabarfarsi.com/u/235857012 «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی.]</ref>
ایرانیان در بستر فرهنگ شیعی، با الگوبرداری از صفات امام هادی مانند حلم، صبر و بخشش، این ویژگی‌ها را در زندگی اجتماعی خود عمل می‌کنند. این پیروی تنها محدود به باور نیست، بلکه در کنش‌های عملی همچون انس با معبود، بخشندگی و پارسایی، هدایت گمراهان جامعه، احترام به دانشمندان و فرهیختگان، حل مسالمت‌آمیز اختلافات مردم آشکار می‌شود و آن را به مناسکی جمعی و ماندگار تبدیل می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/927336/بررسی-سیره-علمی-و-اخلاقی-امام-هادی-ع اکبرنژاد و رحیمی، «بررسی سیره علمی و اخلاقی امام هادی(ع)»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱۵-۱۱۰.]</ref>


=== '''نام‌گذاری فرزندان''' ===
=== نام‌گذاری فرزندان ===
براساس الگوگیری از سبک زندگی علی‌نقی مرکز رصد جمعیت سازمان ثبت احوال کشور اعلام کرد در ۹ ماهه سال ۱۴۰۴ش، بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در کشور با نام «علی» نام‌گذاری شده‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2161270/%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%88%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref> براساس اطلاعات جمعیت سازمان ثبت احوال کشور، در سال ۱۳۹۲ش،  ۹۶۵ هزار و ۵۹ ایرانی با نام، القاب و کنیه‌های امام دهم نام‌گذاری شده‌اند. همچنین نام‌های مرتضی بیش از ۴۰۹هزاربار، هادی قریب به ۲۸۷هزار بار ، امین در حدود  ۲۰۰هزار بار و نقی ۲۶هزار و ۷۵۳ بار از فراوانترین القاب امام هستند. نام ابوالحسن نیز در حدود ۳۰ هزاربار و اسامی علی‌نقی و علی‌النقی نیز بیش از ۵هزار و ۴۰۰ بار در این پایگاه به ثبت رسیده‌اند.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1352044/%D8%A8%DB%8C%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%DB%B2-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%88-%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%D9%86%D8%AF «بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ایرانی با نام «علی» نام‌گذاری شده‌اند»، وب‌سایت خبرگزاری دانشجو.]</ref> در سال ۱۴۰۴ش نیز تاکنون ۲۹۵۱۳۸ نفر با اسم هادی در ثبت احوال ثبت شده است.<ref>[https://ninitiny.com/names/%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C/ «معنی اسم هادی»، وب‌سایت نی‌نی تینی.]</ref>
بر اساس داده‌های جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۳۹۲ش، نام هادی حدود ۲۸۷ هزار بار، نام نقی ۲۶ هزار و ۷۵۳ بار و نام ابوالحسن نزدیک به ۳۰ هزار بار در میان نام‌های ثبت‌شده برای کودکان ایرانی مشاهده می‌شود. همچنین، نام‌های ترکیبی علی نقی و علی‌النقی نیز بیش از ۵ هزار و ۴۰۰ بار در این پایگاه به ثبت رسیده‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2161270/بیش-از-یک-میلیون-ودویست-هزار-ایرانی-مزین-به-نام-و-القاب-امام «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>


=== '''نام‌گذاری فضاهای شهری''' ===
=== نام‌گذاری فضاهای شهری ===
تنها ۱۶ مسجد در شهر تهران<ref>[https://www.shabestan.news/news/1078876/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D9%87%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%8C «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref>، ۱۰ مسجد در استان فارس و ۳ مسجد در شیراز،  مزین به نام و القاب امام هادی هستند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1027807/%DB%B1%DB%B0-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%85%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 «۱۰ مسجد در فارس به نام امام هادی (ع) مزین است»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref> صحن امام هادی یکی از قدیمی‌ترین صحن‌های حرم فاطمه معصومه<ref>[https://shahr20.ir/39146/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B5%D8%AD%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%B9-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85/ «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وب‌سایت شهر۲۰.]</ref>، المان‌های «دیار امام هادی» در منطقه ۱۰ تهران<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/9030552/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%DB%B1%DB%B0-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF «المان‌های «دیار امام هادی(ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>، خیابان امام هادی در منطقه ۱۸ تهران.<ref>نقشه و مسیریاب نشان.</ref>  
بر پایه گزارشی مربوط به سال ۱۳۹۹ش، ۱۶ مسجد در شهر [[تهران]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/1078876/مساجد-همنام-با-امام-هادی-ع-نشانی «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref> ۱۰ مسجد در [[استان فارس]] و ۳ مسجد در [[شیراز]]، به نام و القاب امام هادی ثبت شده است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1027807/۱۰-مسجد-در-فارس-به-نام-امام-هادی-ع-مزین-است-زندگینامه-امام «۱۰ مسجد در فارس به نام امام هادی (ع) مزین است»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref> صحن امام هادی یکی از قدیمی‌ترین صحن‌های [[حرم فاطمه معصومه]] است.<ref>[https://shahr20.ir/39146/نگاهی-به-صحن-امام-هادیع-حرم-حضرت-معصوم/ «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وب‌سایت شهر۲۰.]</ref>


همچنین نام میدان امام هادی به شیخ صدوق در شهرری تغییر کرد که با توجه به مقدس و مهم بودن نام و جایگاه امام، مردم بسیار واکنش نشان دادند.<ref>[https://www.isna.ir/news/97030602654/%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%B5%D8%AF%D9%88%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B1%DB%8C «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>
بر اساس گزارش برخی رسانه‌ها، در سال ۱۳۹۷ش نام میدان امام هادی به [[شیخ صدوق]] در شهر ری تغییر یافت که این اقدام، با توجه به قداست نام و جایگاه امام هادی در میان مردم، با واکنش‌های گسترده اجتماعی همراه شد.<ref>[https://www.isna.ir/news/97030602654/تغییر-نام-میدان-امام-هادی-ع-به-شیخ-صدوق-در-شهرری «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>


=== آثار هنری درباره امام هادی ===
=== پویش و فعالیت‌های مردمی ===
در ایران از دوره‌ی صفوی و بعد از آن، همزمان با درخشش سبک‌هندی در ادبیات فارسی، مدایح و مناقب منظوم اهل‌بیت پررنگ شد. پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهنده باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است.<ref>معماری، «حضرت امام هادی علیه السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.</ref> از جمله سروده مفتقر اصفهانی در مورد علی‌النّقی<ref>غروی اصفهانی، دیوان مفتقر، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۱.</ref>:
بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام هادی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی-اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره،<ref>[https://www.razavi.news/fa/news/94833/پویش-همگانی-قرائت-زیارت-جامعه-کبیره-روز-ولادت-امام-هادی-ع «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبر رضوی.]</ref> پویش سراسری جشن لبخند و کودکانه غدیر<ref>[https://www.mojnews.com/بخش-فرهنگی-6/632034-طرح-سراسری-جشن-لبخند-کودکانه-غدیر-به-مناسبت-میلاد-امام-هادی-اجرا-شد «طرح سراسری جشن لبخند و کودکانه غدیر به مناسبت میلاد امام هادی(ع) اجرا شد»، وب‌سایت خبرگزاری موج.]</ref> و اوّلین پویش مردمی ملی ماه مهربانی.<ref>[https://khabarfarsi.com/u/235857012 «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی.]</ref>


مقام باطنِ ذاتِ تو «قاب قوسین» است     /           به ظاهرار چه در این خاکدانِ اجسادی
=== آثار هنری دربارهٔ امام هادی ===
در ایران از دورهٔ [[صفویه]] و بعد از آن، همزمان با درخشش [[سبک‌هندی]] در [[ادبیات فارسی]]، مدایح و مناقب منظوم اهل‌بیت پررنگ شد. پیشینه مدح و [[منقبت]] نشان‌دهنده باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است.<ref>معماری، «حضرت امام هادی علیه السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورهٔ صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.</ref> از جمله سروده مفتقر اصفهانی:<ref>غروی اصفهانی، دیوان مفتقر، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۱.</ref>


کشیدی از متوکّل شدایدی که به دهر      /            ندیده دیده‌ی گردون زِ هیچ شدّادی  
{{شعر جدید|جداکننده=؟|متن=مقام باطنِ ذاتِ تو «قاب قوسین» است؟ به ظاهرار چه در این خاکدانِ اجسادی
کشیدی از متوکّل شدایدی که به دهر؟ ندیده دیدهٔ گردون زِ هیچ شدّادی}}


== کتاب‌شناسی ==
== کتاب‌شناسی ==
درباره امام هادی آثار فراوانی در قالب کتاب، مقاله، پایان‌نامه و مانند آنها تدوین شده است. ۳۰ کتاب‌ به زبان‌های فارسی و عربی در موضوعات مختلف نوشته شده است.<ref>کرجی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹-۱۹۷.</ref> همچنین مجموعاْ 86 پایان‌نامه، شامل ۲۳ عنوان پایان‌نامه‌‌ حوزوی و ۶۳ عنوان نیز پایان‌‌نامه‌‌ دانشگاهی، که ۵۹ عنوان داخلی و ۴ عنوان خارجی است، نوشته شده است.<ref>[https://jep.emamat.ir/article_59926_5b1333e9db8c42c3c730e8caea9805bc.pdf یزدان‌پناه و سلیمانی، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷۹.]</ref>
۳۰ کتاب به [[زبان فارسی|زبان‌های فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] در موضوعات مختلف نوشته شده است.<ref>کرجی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹–۱۹۷.</ref> همچنین ۸۶ پایان‌نامه، شامل ۲۳ عنوان پایان‌نامه حوزوی و ۶۳ عنوان نیز پایان‌نامه دانشگاهی، که ۵۹ عنوان داخلی و ۴ عنوان خارجی است، نوشته شده است.<ref>[https://jep.emamat.ir/article_59926_5b1333e9db8c42c3c730e8caea9805bc.pdf یزدان‌پناه و سلیمانی، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷۹.]</ref>


== همایش ==
== همایش ==
در سال ۱۳۹۲ش، همایشی با عنوان «سیره‌پژوهی امام هادی» از طرف دبیرخانه سیره احیاء ابناء الرضا با همکاری سازمان بسیج شهرداری تهران، دانشگاه امام صادق و کانون اندیشه‌آفرینان جوان در شهر تهران زیر نظر حجت‌الاسلام و المسلمین سیدمصطفی میرلوحی برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۲۸ مقاله در موضوعات مرتبط با میراث علمی-فکری، جریان‌شناسی فکری-اجتماعی، سیره سیاسی-اجتماعی و دشمنی با امام هادی در دنیای معاصر گردید.<ref>میرلوحی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳-۱۲.</ref>
در سال ۱۳۹۲ش، همایشی با عنوان «سیره‌پژوهی امام هادی» از طرف دبیرخانه سیره احیاء ابناء الرضا با همکاری سازمان بسیج [[شهرداری تهران]]، [[دانشگاه امام صادق]] و [[کانون اندیشه‌آفرینان جوان]] در شهر تهران زیر نظر سیدمصطفی میرلوحی برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۲۸ مقاله در موضوعات مرتبط با میراث علمی-فکری، جریان‌شناسی فکری-اجتماعی، سیره سیاسی-اجتماعی و دشمنی با امام هادی در دنیای معاصر گردید.<ref>میرلوحی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳–۱۲.</ref>
 
== گونه‌شناسی دشمنی غرب با امام ==
به دنبال دشمنی و ستیز غرب با اسلام و تشیع، دشمنان اسلام با همراهی جمعی از ناآگاهان در قالب ترویج اخبار، تصاویر، فیلم و ادعاهای دروغین در مورد مسئله ظهور، استفاده از طنز و کاریکاتورها و مطالب بیهوده، مبتذل و موهن، موسقی و اشعار باطل به اهانت به امام هادی پرداختند. از مصادیق رسانه‌ای برجسته این پدیده می‌توان به ترانه جنجالی شاهین نجفی با نام «نقی» اشاره کرد که با محتوایی هتاک‌آمیز بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌ها داشت.<ref>مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۰۲.</ref>


دلایل دشمنی آنان با امام در سه دسته کلی تقسیم‌بندی می‌شود.<ref>مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.</ref>
== چالش‌های رسانه‌ای دربارهٔ امام هادی ==
در برخی تحلیل‌ها، اهانت‌های رسانه‌ای به امام هادی در چارچوب تقابل ایدئولوژیک با اسلام و تشیع تبیین شده است. این اقدامات از طریق انتشار اخبار و ادعاهای نادرست در مورد [[ظهور]] و نیز بهره‌گیری از [[طنز]]، [[کاریکاتور]] و برخی آثار هنری موهن صورت گرفته و واکنش‌های گسترده‌ای را در پی داشته است. ترانه «نقی» اثر [[شاهین نجفی]] از نمونه‌های شاخص این پدیده به‌شمار می‌رود که به دلیل محتوای توهین‌آمیز، بازتاب وسیعی در رسانه‌ها داشت.<ref>مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی (ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۰۲.</ref>


# '''دلائل اعتقادی:''' دین و ولیّ‌ستیزی در تاریخ همانند شبه‌پراکنی و تضیف باورها، فرقه‌سازی از طریق بدل‌سازی و ساختن شبیه برای اولیای دین، تقدس‌زدایی و حرمت‌شکنی از طریق تحریف، تصحیف و تمسخر باورها.
دلایل طرح‌شده برای این تقابل‌ها معمولاً در سه محور خلاصه می‌شود:
# '''دلائل سیاسی:''' تمرکز دشمنی‌ها، انحراف اذهان مخاطبان از امام مهدی و ظهور، به وجود آوردن استبعاد ذهنی و عملی درباره ظهور، گفتگو از امام عصر در دولت‌های نهم و دهم به‌خصوص در عرص بین‌الملل و سازمان ملل.
* از نظر اعتقادی، تلاش برای تضعیف باورهای دینی از طریق شبهه‌افکنی، تقدس‌زدایی و بازنمایی انتقادی یا تمسخرآمیز نمادهای مذهبی؛
# '''دلائل تاریخی:''' سیره و شخصیت امام هادی، نقش کلیدی در ماجرای امام مهدی، انتخاب و شناسایی همسر امام عسکری، برخورد قاطع و ترور غالیان، زمینه‌سازی هوشمندانه و عملی برای عصر غیبت، تبیین صریح اعتقادات شیعه به‌خصوص زیارت جامعه کبیره، شباهت لقب هادی و مهدی، تربیت همسر جهت رهبری شیعه در ابتدای غیبت، تقویت و تنفیذ مضاعف سازمان وکالت یا زمینه‌سازی برای حاکمیت فقها و علما.<ref>مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.</ref>
* از منظر سیاسی، تمرکز بر کمرنگ‌سازی یا به حاشیه راندن مسئله امام مهدی و مفهوم ظهور در عرصه‌های عمومی و بین‌المللی؛
* از حیث تاریخی، جایگاه امام هادی در تحولات فکری و سازمانی تشیع، به‌ویژه نقش ایشان در تبیین اعتقادات شیعی و شکل‌گیری سازوکارهای دوران غیبت، به‌عنوان زمینه‌های این رویکردها مورد اشاره قرار می‌گیرد.<ref>مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی (ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.</ref>


== راهکارهای مقابله با دشمنی غرب با امام ==
در برخی برخی تحقیقات فرهنگی معاصر برای مواجهه با این چالش‌ها راهکارهای زیر پیشنهاد شده است:
راهکارهای عمومی برای مواجهه با مخالفت‌های سیاسی-فرهنگی دشمنان اسلام، بر اساس الهام از سیره ائمه، در چند محور اصلی مطرح می‌شود. این راهبردها شامل موارد زیر است:
* شناخت دقیق و همه‌جانبه جریان‌های معارض و اهداف آن‌ها؛
# شناخت دقیق و همه‌جانبه دشمن و اهداف آن.
* تقویت بینش دینی و ارتقای سطح معارف اعتقادی در جامعه؛
# تقویت بینش و معارف دینی در جامعه.
* پاسخ‌گویی به نیازهای طبیعی انسان از مسیرهای مشروع و مورد تأیید دینی؛
# تأمین و اشباع نیازهای طبیعی انسان از راه‌های مشروع.
* توجه به خودسازی اخلاقی و عملی متولیان و عالمان دینی و فرهنگی؛
# خودسازی عملی متولیان و عالمان دینی و فرهنگی.
* تلاش برای کاهش و رفع فقر اقتصادی به‌عنوان عامل زمینه‌ساز آسیب‌های اجتماعی؛
# تلاش برای زدودن فقر اقتصادی.
* تقویت اتحاد و همبستگی میان مسلمانان؛
# تقویت اتحاد و همبستگی میان مسلمانان.
* پرهیز از مشروعیت‌بخشی به جریان‌ها و چهره‌های اسلام‌ستیز.<ref>عمرانی، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵۱.</ref>
# تحریم و عدم مشروعیت‌بخشی به اسلام‌ستیزان.
# پرهیز از همکاری با علما و امرای درباری.<ref>عمرانی، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی(ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵۱.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


== منابع ==
== منابع ==
* «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
{{آغاز منابع}}
* ابراهیمی، ناصر، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی (ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
* ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم، بیروت، دارالکتب العلمیه٬ ۱۴۰۷ق.
* ابراهیمی، ناصر، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۷ق.
* ابن‌حجر هیثمی، احمد بن‌محمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض و الضلال و الزندقه، قاهره، مکتبه القاهره، بی‌تا.
* ابن‌حجر هیثمی، احمد بن‌محمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض و الضلال و الزندقه، قاهره، مکتبه القاهره، بی‌تا.
* ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
* ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
* ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
* ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
* ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
* ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
* «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴
* «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴
* اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
* اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
* اصغری‌نژاد، محمد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
* اصغری‌نژاد، محمد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
* اکبری مقدم، لاله، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیه‌السلام و کارکردهای آن»، فرهنگ پژوهش، سال۶، شماره۱۹، ۱۳۹۳ش.
* اکبری مقدم، لاله، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیه‌السلام و کارکردهای آن»، فرهنگ پژوهش، سال۶، شماره۱۹، ۱۳۹۳ش.
* «المان‌های «دیار امام هادی(ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
* اکبرنژاد، مهدی؛ رحیمی، معصومه، «بررسی سیره علمی و اخلاقی امام هادی (ع)»، قرآنی کوثر، سال۱۲، شماره۴۴، ۱۳۹۱ش.
* «المان‌های «دیار امام هادی (ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
* «ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_هادی».
* «ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_هادی».
* بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العربی، بی‌تا.
* بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العربی، بی‌تا.
* «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ش.
* «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ش.
* «بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ایرانی با نام «علی» نام‌گذاری شده‌اند»، وب‌سایت خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ایرانی با نام «علی» نام‌گذاری شده‌اند»، وب‌سایت خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی‌ شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
* «تغییر نام میدان امام هادی (ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
* جانی‌پور، محمد، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
* جانی‌پور، محمد، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
* جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران‏، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
* جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران‏، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
* جعفریان، رسول، حیات فكری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
* جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
* «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* حسینی، سیدمحمدرضا، تاریخ اهل‌البیت، قم، مؤسسه آل‌البیت ۱۴۱۰ق.
* حسینی، سیدمحمدرضا، تاریخ اهل‌البیت، قم، مؤسسه آل‌البیت ۱۴۱۰ق.
* حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
* حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
* حسینی، سیدجواد، «نکاتی مهم از زیارت‌نامه غدیریه امام هادی علیه السّلام»، مبلغان، سال ۲۶، شماره۳۰۲، ۱۴۰۳ش.
* حسینی، سیدجواد، «نکاتی مهم از زیارت‌نامه غدیریه امام هادی علیه السّلام»، مبلغان، سال ۲۶، شماره۳۰۲، ۱۴۰۳ش.
* خامه‌‎یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‎‌های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌‎البیت، ۱۳۹۳ش.
* خامه‌یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌البیت، ۱۳۹۳ش.
* «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «ختم دعاهای مجرب امام هادی (ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
* خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام الهادی، قم، مؤسسه ولی‌عصر(عج)، ۱۴۲۴ق.
* خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام الهادی، قم، مؤسسه ولی‌عصر (عج)، ۱۴۲۴ق.
* خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
* خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
* «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
* «در سالروز شهادت امام هادی (ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
* دیمه کار گراب، محسن، «جایگاه معجزات امام هادی(ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
* دیمه کار گراب، محسن، «جایگاه معجزات امام هادی (ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
* رجبی دوانی، محمدحسین؛ عباس‌زاده، مهدی، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، پژوهش های حفاظتی امنیتی، دوره۳، شماره۱۰، ۱۳۹۳ش.
* رجبی دوانی، محمدحسین؛ عباس‌زاده، مهدی، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، پژوهش‌های حفاظتی امنیتی، دوره۳، شماره۱۰، ۱۳۹۳ش.
* روستا، محمدرضا، شفاخانه‌ی امامان، تهران، مهتاب، ۱۳۸۴ش.
* روستا، محمدرضا، شفاخانهٔ امامان، تهران، مهتاب، ۱۳۸۴ش.
* سامانی، سیدمحمود، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)»، سخن تاریخ، دوره۱۱، شماره۲۶، ۱۳۹۶ش.
* سامانی، سیدمحمود، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی (ع)»، سخن تاریخ، دوره۱۱، شماره۲۶، ۱۳۹۶ش.
* شیخوند، زهرا، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی(ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
* شیخوند، زهرا، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی (ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
* طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
* طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
* «طرح سراسری جشن لبخند و کودکانه غدیر به مناسبت میلاد امام هادی (ع) اجرا شد»، وب‌سایت خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
* طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* طوسی، محمد بن حسن، رجال‌الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
* طوسی، محمد بن حسن، رجال‌الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
* «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
* «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی (ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
* عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الهادی علیه‌السلام، قم، المؤتمر العالمی للامام الرضا(ع)، ۱۴۱۰ق.
* عربی، سجاد، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
* عمرانی، سیدمسعود، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی(ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
* عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الهادی علیه‌السلام، قم، المؤتمر العالمی للامام الرضا (ع)، ۱۴۱۰ق.
* عمرانی، سیدمسعود، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
* علیخانی، علی اکبر؛ اصغری شورستانی، محمدرضا، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، حکومت اسلامی، سال۱۸، شماره۶۸، ۱۳۹۲ش.
* علیخانی، علی اکبر؛ اصغری شورستانی، محمدرضا، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، حکومت اسلامی، سال۱۸، شماره۶۸، ۱۳۹۲ش.
* غروی اصفهانی، محمدحسین، دیوان مفتقر، به کوشش سعید هندی، تهران، آفاق، ۱۳۹۱ش.
* غروی اصفهانی، محمدحسین، دیوان مفتقر، به کوشش سعید هندی، تهران، آفاق، ۱۳۹۱ش.
* «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی(ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
* «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی (ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
* قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.
* قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.
* قریشی کرین، سیدحسن؛ پهلوانی، خدیجه، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، تاریخ اسلام، سال۱۸، شماره۷۱، ۱۳۹۶ش.
* قریشی کرین، سیدحسن؛ پهلوانی، خدیجه، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، تاریخ اسلام، سال۱۸، شماره۷۱، ۱۳۹۶ش.
* قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
* قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
* کرجی، علی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۲، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
* کرجی، علی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۲، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
* مجلسی، محمد‌باقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* محمدی، عباسعلی؛ سپهری، محمد، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد(ع) تا غیبت صغری(221 - 256)»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۳، شماره۴۸، ۱۴۰۰ش.
* محمدی، عباسعلی؛ سپهری، محمد، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد (ع) تا غیبت صغری(۲۲۱–۲۵۶)»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۳، شماره۴۸، ۱۴۰۰ش.
* محلاتی، ذبیح‌الله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۴ش.
* محلاتی، ذبیح‌الله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۴ش.
* «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).
* «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی (عج).
* «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
* «مساجد همنام با امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
* مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات‌الوصیه للامام علی بن‌ابی‌طالب، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
* مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات‌الوصیه للامام علی بن‌ابی‌طالب، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
* مسعودی، علی ‌بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
* مسعودی، علی بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
* مطهری، حمیدرضا؛ بختیاری، محمود، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی(ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، تاریخ اهل‌بیت(ع)، دوره۳، شماره۴، ۱۴۰۲ش.
* مطهری، حمیدرضا؛ بختیاری، محمود، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی (ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، تاریخ اهل‌بیت (ع)، دوره۳، شماره۴، ۱۴۰۲ش.
* مطهری‌نیا، محمود، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی(ع) در چند سال اخیر»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
* مطهری، حمیدرضا؛ یوسفیان، زهرا، «درآمدی بر سیره امام هادی (ع) در زمینه روابط خویشاوندی»، تاریخ اسلام، دوره۱۸، شماره۳، ۱۳۹۷ش.
* مطهری‌نیا، محمود، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی (ع) در چند سال اخیر»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
* مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
* مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
* «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
* «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی (ع)»، روزنامه جام جم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
* معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تاکید بر تراث ادبی دوره‌ی صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
* معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورهٔ صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
* «معنی اسم هادی»، وب‌سایت نی‌نی تینی، تاریخ درج مطلب: ۱۴۰۴ش.
* «معنی اسم هادی»، وب‌سایت نی‌نی تینی، تاریخ درج مطلب: ۱۴۰۴ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی(ع)، ۱۳۹۲ش.
* منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی (ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
* مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر(عج)، ۱۳۸۵ش.
* مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر (عج)، ۱۳۸۵ش.
* مؤدب، سیدرضا؛ پورعابدین، روح‌الله، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تاکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، مطالعات معارف حدیثی، دوره۱، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
* مؤدب، سیدرضا؛ پورعابدین، روح‌الله، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تأکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، مطالعات معارف حدیثی، دوره۱، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
* میرلوحی، سیدمصطفی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، تهران، شهر، ۱۳۹۲ش.
* میرلوحی، سیدمصطفی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، تهران، شهر، ۱۳۹۲ش.
* نظافت، محمدجواد، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
* نظافت، محمدجواد، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
* نظری‌منفرد، علی، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* نظری‌منفرد، علی، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* نقشه و مسیریاب نشان.
* نقشه و مسیریاب نشان.
* «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وب‌سایت شهر۲۰، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
* «نگاهی به صحن امام هادی (ع) حرم حضرت معصومه (س)»، وب‌سایت شهر۲۰، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
* نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، بیروت، دار الاضواء، بی‌تا.
* نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، بیروت، دار الاضواء، بی‌تا.
* واسعی، سیدعلیرضا، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی(ع)»، شیعه‌پژوهی، سال۳، شماره۱۱، ۱۳۹۶ش.
* واسعی، سیدعلیرضا، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی (ع)»، شیعه‌پژوهی، سال۳، شماره۱۱، ۱۳۹۶ش.
* یزدان‌پناه، فاطمه؛ سلیمانی، راضیه، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، صحیفه اهل‌بیت(ع)، سال۲، شماره۲-۱، ۱۳۹۵ش.
* یزدان‌پناه، فاطمه؛ سلیمانی، راضیه، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، صحیفه اهل‌بیت (ع)، سال۲، شماره۲–۱، ۱۳۹۵ش.
* یعقوبی، ابن‌واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
* یعقوبی، ابن‌واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۴ اسفند ۱۴۰۴، ساعت ۱۵:۴۳

امام علی النقی
تایپوگرافی نام هادی بر روی ضریح امام حسین
تایپوگرافی نام هادی بر روی ضریح امام حسین


امام علی النقی؛ امام دهم شیعیان اثنی‌عشری.

علی بن محمد بن علی بن موسی (۲۱۲–۲۵۴ق)، دهمین امام شیعیان دوازده‌امامی، ملقب به هادی، نقی و ابوالحسن الثالث، در مدینه به دنیا آمد و در هشت‌سالگی پس از شهادت پدرش، امامت شیعیان را بر عهده گرفت. ۳۴ سال دوران امامت او همزمان با حکومت خلفای عباسی از معتصم تا مُعْتَز بود و بیشتر آن از سال ۲۳۳ق به‌بعد در سامرا و تحت نظارت و حصر خلفای عباسی، به‌ویژه متوکل، سپری شد. در این دوره، وی با ایجاد و گسترش سازمان وکالت، شبکه‌ای منسجم از نمایندگان در سراسر جهان اسلام تشکیل داد تا از این طریق ارتباط خود با پیروان را حفظ کرده، وجوهات شرعی را جمع‌آوری و بر آموزش‌های دینی نظارت کند. علاوه بر میراث حدیثی و فقهی، دعاها و زیارت‌نامه‌های مهمی همچون زیارت جامعه کبیره که مشروح‌ترین بیان جایگاه ائمه است و زیارت غدیریه از او به یادگار مانده که بیان‌گر عمق معارف شیعی در عصر تقیه و فشار سیاسی است. به‌گزارش منابع تاریخی، وی در سامرا و به دستور خلیفه عباسی مُعْتَز مسموم شده و به شهادت رسید و در خانه مسکونی خود به خاک سپرده شد. حرم عسکریین که محل دفن او و امام حسن عسکری است، از زیارتگاه‌های مهم شیعیان به‌شمار می‌رود.

تولد و خانواده

علی بن محمد در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ق در منطقه‌ای به نام صَریا در اطراف مدینه به دنیا آمد.[۱] همچنین، تاریخ‌های متفاوتی مانند ۲ یا ۵ رجب سال ۲۱۲ق،[۲] ۲۷ ذی‌الحجه یا اوایل ماه رجب سال ۲۱۴ق[۳] برای تولد او بیان شده است. پدرش محمد بن علی ملقب به امام جواد است.[۴] مادرش، زنی به نام سَمانه یا سوسَن، از اهالی مغرب بوده است.[۵] نقش انگشتری علی بن محمد که بر دست داشت، در برخی منابع «الله ربّی و هو عصمتی من خلقه» نقل شده است.[۶]

علی نقی در دوران کودکی و همزمان با سفر حج پدرش، به مدینه آمد و تا سال ۲۳۳ق در آن شهر سکونت داشت.[۷] وی در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل عباسی به سامرا آمد و در محله‌ای نظامی به نام عسکر تا هنگام شهادت به مدت ۲۱ سال، تحت نظارت مستقیم خلافت عباسی قرار گرفت.[۸]

نسب و کنیه و القاب

علی بن محمد از نوادگان حضرت محمد، با هفت واسطه از نسل علی بن‌ابی‌طالب و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام وی، علی[۹] و کنیه‌اش ابوالحسن ثالث است.[۱۰] مشهورترین القاب او، هادی و نَقی است.[۱۱] در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله مرتضی، عالم، فقیه، امین، نجیب، ناصح، فتاح، خالص و طَیّب،[۱۲] راشد، سدید، صاحِبُ الْعَسکَر، صادق، ماضی، وفی[۱۳] برای او ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد.[۱۴] به دلیل سکونت وی در منطقه‌ای به نام عسکر در شهر سامرا، محل استقرار نظامیان حکومت عباسی، به عسکری نیز معروف شد.[۱۵]

همسر و فرزندان

نام همسر امام هادی در منابع با عنوان‌هایی چون حُدَیث، سُوسَن،[۱۶] عَسفان و سَلیل ذکر شده است.[۱۷] محمدتقی مجلسی در بحارالانوار نام سلیل را برای همسر وی ستوده و او را عارف و صالح معرفی کرده است.[۱۸] علی نقی، دارای چهار پسر به نام‌های حسن، محمد، حسین و جعفر و نیز دست‌کم یک دختر به نام فاطمه بود که با لقب‌های عایشه، عِلِّیّه یا عَلیِّه یا دَلاله در متون مختلف ذکر شده است.[۱۹]

امامت

امامت امام هادی، در سال ۲۲۰ق و در سن هشت‌سالگی آغاز شد.[۲۰] در برخی منابع، آغاز امامت وی در سن کمتر از هفت‌سالگی و حتی شش سال و پنج ماه نیز نقل شده است.[۲۱] بر اساس برخی نصوص و روایات، علی نقی به‌عنوان جانشین پدرش شناخته شد.[۲۲] سن کم وی، برخلاف پدرش، باعث تردید گسترده در جامعه شیعه نشد و به استثنای گروه اندکی که به موسویه، طرفداران موسی مبرقع معروف شدند و پس از مدت کوتاهی بازگشتند، عموم شیعیان امامت وی را با استناد به نصوص امامان پیشین پذیرفتند.[۲۳] دوره امامت وی با خلفای عباسی متعددی هم‌زمان بود.[۲۴]

نام خلیفه نام کامل و نسبت دوره خلافت هم‌زمانی با امامت ویژگی‌های مهم دوره / رابطه با امام
المعتصم بالله ابواسحاق محمد بن هارون الرشید ۲۱۸–۲۲۷ق ۲۲۰–۲۲۷ق

(حدود ۷ سال)

در دوران او، علی نقی در مدینه به سر می‌برد و فشار مستقیم کمتری احساس می‌شد.
الواثق بالله هارون بن محمد المعتصم ۲۲۷–۲۳۲ق ۲۲۷–۲۳۲ق

(حدود ۵ سال)

دورانی نسبتاً آرام؛ اگرچه سیاست محدودکننده عباسیان ادامه داشت، اما فشار آشکاری مانند دوران پس از آن گزارش نشده است.
المتوکل علی الله جعفر بن محمد المعتصم ۲۳۲–۲۴۷ق ۲۳۲–۲۴۷ق

(حدود ۱۵ سال)

سخت‌گیرترین دوره برای علی نقی بوده است. متوکل دشمنی آشکار با شیعیان و اهل‌بیت داشت و علی نقی را در سال ۲۳۳ق به اجبار به سامرا آورد و تحت نظارت و حصر خانگی قرار داد.
المنتصر بالله محمد بن جعفر المتوکل ۲۴۷–۲۴۸ق ذی‌الحجه ۲۴۷ تا ربیع‌الثانی ۲۴۸ق

(حدود ۶ ماه)

سیاست ملایم‌تری در پیش گرفت و محدودیت‌های علی نقی را کاهش داد.
المستعین بالله احمد بن محمد بن المعتصم ۲۴۸–۲۵۱ق ۲۴۸–۲۵۲ق

(حدود ۴ سال)

درگیری‌های داخلی عباسیان و شورش‌ها مانند شورش «زنگیان» قدرت مرکزی را تضعیف کرد. علی نقی همچنان در سامرا تحت مراقبت بود.
المعتز بالله محمد بن جعفر المتوکل ۲۵۱–۲۵۵ق ۲۵۲–۲۵۴ق

(حدود ۲ سال)

به گزارش منابع تاریخی، وی دستور شهادت علی نقی را با سم در سال ۲۵۴ق صادر کرد.

سیرهٔ سیاسی امام هادی

در اندیشه سیاسی منسوب به علی النقی، سیاست و دیانت مفاهیمی به‌هم‌پیوسته تلقی می‌شوند.[۲۵] برخی محققان معاصر بر این باورند که رجوع به این منظومه فکری و متونی چون زیارت جامعه کبیره می‌تواند چارچوبی برای مواجهه با جریان‌های فکری مسلط و حفظ هویت اسلامی فراهم آورد.[۲۶] اندیشه سیاسی امام علی نقی در سه محور اصلی بررسی شده است.[۲۷]

  1. اصل حکومت و نگاه به دنیا و قدرت: در نگاه منسوب به این شخصیت، حکومت ابزاری برای تحقق عدالت و احقاق حق است و نه هدفی برای تأمین منافع فردی یا گروهی. در متونی مانند زیارت جامعه کبیره، بر مشروعیت ولایت مبتنی بر آگاهی به سیاست الهی تأکید شده و اعتقاد بر این است که اعتبار حکومت در گرو ترجیح آخرت بر دنیا و پایبندی به ارزش‌های الهی است.
  2. ویژگی‌های نخبگان و کنشگران سیاسی: از این منظر، حاکمان و نخبگان سیاسی باید به تقوا، صداقت در گفتار و رفتار، بردباری، رعایت شایسته‌سالاری و پذیرش نصیحت پایبند باشند. این ویژگی‌ها عوامل پیشگیری از خودکامگی و تضمین سلامت نظام سیاسی هستند.
  3. جایگاه مردم و وظایف آنان در قبال حکومت: در این اندیشه، مردم موظف به اطاعت آگاهانه از حاکمانی هستند که در مسیر حق حرکت می‌کنند، اما این اطاعت نباید به تبعیت کورکورانه بینجامد. نصیحت، خیرخواهی و نظارت اخلاقی بر عملکرد حاکمان، بخشی از مسئولیت اجتماعی مردم در قبال حکومت تلقی می‌شود.[۲۸]

نقش سیاسی علی بن محمد در دوران مرجعیتش، عمدتاً در حفظ هویت، انسجام و هدایت جامعه شیعه در شرایط فشار و نظارت سیاسی نمود یافت. وی با اتخاذ رویکردی غیرتقابلی و حساب‌شده، ضمن پرهیز از درگیری مستقیم با حکومت، به تداوم رهبری دینی و اجتماعی شیعیان پرداخت.[۲۹]

از مهم‌ترین اقدامات سیاسی این دوره، ایجاد و گسترش سازمان وکالت بود؛ شبکه‌ای منظم از نمایندگان مورد اعتماد که در مناطق مختلف جهان اسلام فعالیت می‌کردند و وظایفی چون جمع‌آوری وجوه شرعی، انتقال پیام‌ها و پاسخ‌گویی به سوالات فقهی و اعتقادی شیعیان را بر عهده داشتند.[۳۰] از سمت امام، در تعامل با دستگاه خلافت، به‌ویژه در دوران متوکل، سیاست تقیه به‌منظور جلوگیری از سرکوب گسترده دنبال شد، اما در عین حال، در مواجهه‌های رسمی، به‌گونه‌ای غیرمستقیم مشروعیت اخلاقی و دینی حاکمیت را به چالش می‌کشید. این شیوه به حفظ امنیت نسبی جامعه پیروان و استمرار نقش رهبری در عرصه دینی و اجتماعی کمک کرد.[۳۱]

فعالیت‌های فکری-فرهنگی امام هادی

در این دوره، چندین جریان فکری و کلامی همانند فطحیه، واقفیه، زیدیه، غلات، مفوضه، جبریه، صوفیه، مجسمیه، اشاعره و معتزله، فضای فکری جامعه را با چالش‌های عقیدتی مواجه کرده بودند.[۳۲]

مناظرات

علی نقی در مواجهه با جریان‌های فکری عصر خود، از مناظرات اعتقادی به‌عنوان ابزاری برای تبیین آموزه‌ها و هدایت جامعه بهره گرفت. با توجه به شرایط زمانه، ابتدا شیوه‌های سنجیده مواجهه با دیدگاه‌های مختلف تبیین و سپس با اتخاذ رویکردی استدلالی، به نقد و رد آموزه‌های فرقه‌های انحرافی پرداخته شد. این اقدامات در راستای افزایش آگاهی دینی و حفظ انسجام فکری پیروان انجام گرفت.[۳۳]

مکاتبات

در منابع تاریخی در حدود ۲۶۲ نامه از این دوره نقل شده که می‌توان آنها را به دو دسته نامه‌های خطاب به افراد خاص و نامه‌های عمومی تقسیم کرد. محتوای نامه‌ها در برگیرنده دو محور اصلی است:[۳۴]

  1. تبیین جایگاه امامت و ولایت و ویژگی‌های امام در جامعه اسلامی. هدف افزایش آگاهی و بصیرت جامعه برای پرهیز از پیروی فرقه‌های انحرافی و معرفی جانشینان حتی در عصر غیبت بوده است.
  2. پاسخگویی به مسائل فقهی و اعتقادی شیعیان و تبیین مبانی احکام اسلامی.[۳۵]

مکاتبات ایرانیان با امام هادی

بررسی محتوای نامه‌های باقی‌مانده از این دوره، در مناطق مرکزی ایران مانند قم، ری، کاشان و قزوین نشان می‌دهد که مسائل فقهی، مهم‌ترین و پرتکرارترین محور گفت‌وگو در این نواحی بوده است. از میان ۱۸ نامه بررسی‌شده از این مناطق، ۱۵ نامه (بیش از ۸۳٪) به پرسش‌ها و موضوعات فقهی اختصاص داشته و تنها ۳ نامه (بیش از ۱۶٫۷٪) به مباحث کلامی پرداخته‌اند.[۳۶]

این غلبه موضوعات فقهی تنها محدود به مناطق مرکزی نبوده، بلکه در نامه‌های مناطق شرقی و جنوبی ایران نیز سؤالات فقهی برتری داشته است. بر پایه تحقیقات، اکثر این مکاتبات به دورانی پس از روی کار آمدن متوکل عباسی و دوره افول معتزله و کم‌رنگ شدن مجادلات کلامی مربوط می‌شود.[۳۷]

اصحاب

بر اساس گزارش منابع تاریخی تعداد شاگردان، راویان و وکلای علی بن محمد بن موسی بین ۱۷۹ تا ۳۹۵ نفر ذکر شده است.[۳۸] جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.[۳۹]

اصحاب ایرانی

بر اساس گزارش رجال طوسی، ۶۵ نفر از شاگردان امام هادی ایرانی‌تبار بوده‌اند، اما در منابع رجالی، شمار این افراد به بیش از ۸۰ نفر رسیده ست. از میان آنان، ۴۳ نفر در حوزه حدیث و ۲۱ نفر در حوزه کلام فعالیت چشمگیری داشته و برخی با تألیف آثار و مشارکت در مناظرات کلامی، نقش مؤثری در انتقال و تبیین آموزه‌های این دوره، ایفا کرده‌اند.[۴۰] همچنین با توجه به پسوندهای جغرافیایی در نام برخی از اصحاب، محل سکونت آنان در شهرهایی چون قم، ری، همدان، اهواز، نیشابور، مرو، کاشان، گرگان، اصفهان و قزوین گزارش شده است.[۴۱]

آثار علمی علی بن محمد

میراث علمی علی النقی در چهار بخش قابل دسته‌بندی است.

  1. احادیث و روایات: در منابع روایی شیعه، شمار احادیث منقول از این دوره در مقایسه با برخی دوره‌های دیگر کمتر است که این امر عمدتاً به اقامت اجباری در سامرا و محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی حکومت عباسی نسبت داده می‌شود.[۴۲] مجموع روایات منسوب به امام هادی حدود ۴۳۰ روایت گزارش شده است که از این میان، نزدیک به ۷۰ روایت ماهیت تفسیری دارد. روایات تفسیری امام هادی به دو دسته تقسیم شده است: نخست، مباحث مرتبط با علوم اسلامی، شامل موضوعات اعتقادی (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد)، اخلاقی (فردی و اجتماعی) و فقهی (عبادات، عقود و معاملات، حدود و قضا)؛ و دوم، موضوعات مربوط به حوزه‌های طبیعی و انسانی، از جمله مباحث تاریخی مانند قصص پیامبران اولوالعزم و غیر اولوالعزم، اولیای الهی و صالحان.[۴۳]
  2. پاسخنامه‌ها به سؤالات فقهی-کلامی و شبهات: در پاسخ به پرسش‌ها و شبهات فقهی و کلامی، با استناد به آیات قرآن، روایات پیامبر و امامان پیشین و استدلال‌های عقلی، به تبیین مسائلی همچون علم الهی، امکان یا امتناع رؤیت خداوند، پدیده غلو، مسئله جبر و تفویض و اثبات اصل عدل الهی پرداخته است.[۴۴]
  3. رساله‌ها: رساله‌ای از علی نقی در موضوع جبر و اختیار برجای مانده که در آن، با اتکا به آموزه‌های قرآنی و حدیث مشهور «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین»، دیدگاه کلامی شیعه در این مسئله و مبانی نظری آن تبیین شده است.[۴۵]
  4. زیارت جامعه کبیره: زیارت جامعه کبیره از معتبرترین زیارات شیعه به‌شمار می‌رود و در نگاه بسیاری از پژوهشگران، مجموعه‌ای جامع از معارف امام‌شناسی را دربردارد. این زیارت از سوی امام هادی به موسی بن‌عبدالله تعلیم داده شده است.[۴۶] شماری از عالمان و فقیهان شیعه، از جمله عبدالله جوادی آملی، مرتضی انصاری، علی قاضی طباطبایی، شهاب‌الدین مرعشی نجفی، محمدتقی بهجت فومنی و روح‌الله خمینی، بر قرائت مستمر این زیارت تأکید داشته و آن را به شاگردان خود توصیه کرده‌اند.[۴۷]
  5. زیارت غدیریه: زیارت غدیریه زیارتی جامع است که محور اصلی آن بیان فضائل علی بن ابی‌طالب، تأکید بر تولّی و تبرّی و استناد به بیش از هفتاد آیه قرآنی مرتبط با ولایت است. در این زیارت همچنین به رخدادهایی چون جنگ‌های امام علی، روایات امامت، ماجرای فدک، شهادت امام علی، عمّار بن یاسر و امام حسین اشاره شده است.[۴۸]

اخلاق و سبک زندگی

سیره اخلاقی و تربیتی منسوب به علی نقی، بر پایه فضایلی چون اخلاق نیکو، تقوا، ایمان، صبر، بصیرت و علم‌اندوزی استوار است که در شرایط خفقان سیاسی، موضع‌گیری آگاهانه و فعالیت فرهنگی را ممکن می‌سازد.[۴۹] از جمله توصیه‌های اخلاقی او، پرهیز از چاپلوسی و حفظ سلامت روابط اجتماعی به‌منظور جلوگیری از بدگمانی و تزلزل در مناسبات انسانی است.[۵۰] در این چارچوب، تأکید بر مشورت به‌عنوان ابزاری برای تقویت مهارت‌های تصمیم‌گیری، حل مسئله و ایجاد ارتباطات مؤثر اجتماعی است.[۵۱]

علی نقی، با تمرکز بر هدایت جامعه و سامان‌دهی زندگی اجتماعی، در برابر نابسامانی‌ها، انحرافات فکری و فشارهای سیاسی ایستادگی کرده و از طریق مدیریت صحیح، بهره‌گیری بهینه از فرصت‌ها، تشکیل نهادهای منسجم، ارشاد اخلاقی و ترویج آموزه‌های دینی در خدمت مردم قرار گرفته است.[۵۲] در عرصه تحکیم روابط خویشاوندی نیز، با تأکید بر اخلاق نیکو، مساعدت مالی به نیازمندان و راهنمایی اعتقادی، بر استحکام نهاد خانواده و پیوندهای فامیلی به‌عنوان اساس جامعه اهتمام شده است.[۵۳] همچنین از دیدگاه وی، با اندیشه‌ای صحیح و به دور از اشتباه، دوراندیشی، آینده‌نگری، انتخاب دوستان نیکو، خوش‌رفتاری و خوش‌رویی می‌توان به درجه والای انسانیت رسید.[۵۴]

کرامات

حرم امام هادی
حرم امام هادی

در منابع تاریخی، کرامات متعددی برای علی نقی منسوب شده است. این کرامات، که در متون روایی و تاریخی شیعه گزارش شده، شامل نمونه‌هایی چون آگاهی از امور غیبی، از جمله خبر دادن از نیت و ضمیر افراد، پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و نامه‌های ناگفته، آگاهی از رخدادهای آینده، علم به امور غائب، آگاهی از آنچه در ارحام است، علم به زمان مرگ‌ها (آجال)، آگاهی از نزول باران و پدیده‌های طبیعی، ارائه آموزه‌های طبی، و اطلاع از خواب و حالات درونی افراد می‌شود. همچنین به آگاهی از زبان‌های گوناگون، استجابت دعا، شفابخشی بیماران، طی‌الارض، معرفت حیوانات نسبت به امام و پرهیز آنان از آسیب رساندن به او، دسترسی به خزائن و گنج‌های زمین، اشاره شده است.[۵۵]

شهادت و حرم

علی بن محمد در ۳ ماه رجب سال ۲۵۴ق، پس از ۲۰ سال و ۹ ماه اقامت در سامرا، در ۴۱ سالگی و در ایام خلافت معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید.[۵۶] در برخی منابع، تاریخ ۲۵ یا ۲۶ جمادی‌الثانی نیز ذکر شده است.[۵۷] در مراسم تشییع، دیوان‌های دولتی و مراکز تجاری سامرا تعطیل شد و جمعیت زیادی از مردم و بزرگان کشوری و لشکری خلافت عباسی حضور داشتند.[۵۸] امام حسن عسکری، بر پیکر پدر نماز خواند و پیکر در خانه‌ای که امام در سامرا در آن ساکن بود، دفن شد.[۵۹]

خانه امام هادی در حلقه پادگان نظامی قرار داشت و از یک مسیحی خریداری شده بود. خسن بن علی بن محمد برای مقبره پدرش، خادمی را تعیین کرد تا به آن رسیدگی کند.[۶۰]

حرم امام هادی در بستر تاریخ[۶۱]
ردیف سال شخص توضیحات ردیف سال شخص توضیحات
۱ ۲۶۰ تا ۳۱۸ق - عمارت اولیه مرقد عسکریین به صورت خانه مسکونی امام هادی بود. ۱۰ ۱۱۰۶ق شاه‌سلطان حسین صفوی ساخت ضریح از فولاد، سنگ‌فرش حرم و رواق
۲ ۳۲۸ق ناصر الدوله از آل‌حمدان ساخت قبه‌ای برای حرم و مهمانسرایی برای زائران ۱۱ ۱۲۰۰ق احمدخان دّنبّلِی تعمیرات کامل حرم، مجزاکردن سرداب
۳ ۳۳۷–۳۳۵ق معز الدوله ساخت عمارات و تأسیساتی برای حرم، بازسازی گنبد و ضریح مرقد ۱۲ ۱۲۲۵ق حسین‌قلی خان دنبلی مزین‌کردن گنبد با کاشی، ساخت مسجد و حمام و کاروانسرا
۴ ۳۶۸ق عضد الدوله دیلمی تعمیر روضه مطهر، ساخت درهای آن از چوب ساج، توسعه صحن ۱۳ ۱۲۸۲ق ناصر الدین شاه قاجار و با نظارت شیخ عبدالحسین تهرانی طلاکاری قبه، تعمیر صحن و ایوان، به‌کاربردن سنگ‌های مرمری سبز در اطراف مرقد، ترمیم قسمتی از دیوارهای صحن و کاشی‌کردن آنها
۵ ۴۴۵ق امیر ارسلان بساسیری ساختن عمارت و دو ضریح از جوب ساج و نصب آن بر قبور امامین. ۱۴ ۱۲۸۸ق آیه‌الله العظمی میرزای بزرگ شیرازی سنگ‌فرش‌کردن صحن، آیینه‌کاری رواق‌ها و حرم، نصب ساعت، تهیه پرده، ساخت مدرسه علمیه، ساخت پل روی دجله جهت عبور زائران، ساخت بازار و دو باب حمام
۶ ۴۹۵ق مجد الدوله قمی مفروش‌کردن حرم، تعمیر رواق‌ها، ساختن حجراتی در صحن و … ۱۵ ۱۳۱۲ق علامه میرزا محمد تقی شیرازی تعمیر حرم، آیینه‌کاری و تزیینات حرم و رواق‌ها
۷ ۶۰۶ق ابوالعباس احمد الناصر لدین الله تعمیر سرداب ۱۶ - علامه میرزا محمد عسکری تهرانی نقره‌کردن درهای حرم و رواق، تهیه ۲۴زوج در از چوب ساج، دوازده باب جهت تهویه و روشنایی حرم
۸ ۶۴۰ق المستنصر بالله عباسی تعمیر و ترمیم حرم و ساخت دو ضریح ۱۷ - آیه‌الله حاج آقا حسین بروجردی ساخت دو باب حمام و حسینیه (در دوران صدام تخریب شد)
۹ ۷۵۰ق سلطان شیخ حسن کبیر جلایری زینت‌کردن ضریح و ساخت قبه و مأذنه ۱۸ ۱۳۳۵ش هنرمندان اصفهانی نصب ضریح از طلا و نقره بر قبور[۱]
تخریب حرمین عسکریین در سال ۱۳۸۶
تخریب حرمین عسکریین در سال ۱۳۸۶

حرم امام هادی طی دو انفجار در عملیات‌های تروریستی گروه‌های تکفیری در ۳ اسفند سال ۱۳۸۴ش و ۲۳ خرداد سال ۱۳۸۶ش آسیب دید و بخش‌هایی از آن تخریب شد.[۶۲] انگیزه گروه‌های تکفیری از تخریب حرم او دارای دو بُعد سیاسی و مذهبی است. بُعد سیاسی با هدف ایجاد تفرقه میان شیعیان و اهل‌سنت و در راستای منافع برخی اهداف کشورهای آمریکا، انگلیس و اسرائیل[۶۳] و بُعد مذهبی آن به تفکر وهابی و اعتقاد به حرمت ساختن بنا بر قبور و وجوب تخریب آنها گزارش شده است.[۶۴] به‌دنبال این حادثه، مراجع تقلید و علمای حوزه‌های علمیه ایران و عراق دروس خود را تعطیل و با صدور بیانیه‌هایی این اقدام را محکوم کردند.[۶۵]

توسل و زیارت

زیارت، توسل و خواندن ادعیه منسوب و نماز امام هادی[۶۶] در تمام ایام و به‌ویژه در ماه رجب برای برآورده شدن حاجات مهم مانند ازدواج، خانه‌دار شدن، رفع مشکلات مالی، عاطفی و رفع گرفتاری زندگی توصیه شده است.[۶۷] علی نقی با وجود مقام مستجاب‌الدعوه بودن، مردم را به دعا در کنار مرقد حسین بن علی تشویق می‌کرد تا اهمیت توسل و زیارت این مکان را به همگان آموزش دهد.[۶۸]

برخی از عالمان، روز چهارشنبه را مرتبط با این شخصیت دانسته و معتقدند درخواست از وی پس از نماز صبح، به ویژه در روز چهارشنبه، برای در امان ماندن از وسوسه‌های شیطان و نفس امّاره مفید است. همچنین بر این باورند که توسل به علی نقی می‌تواند زمینه‌ساز شفاعت و قبولی عبادات ناقص باشد.[۶۹]

اعمال و اذکاری نیز برای رفع مشکلات و گرفتاری‌های سخت زندگی و به‌ویژه هدایت افراد گمراه با توسل به امام هادی ذکر شده است. این دستورالعمل کلی شامل صلوات در اوقات مشخص و نیز خواندن دعا و ذکر ویژه پس از نماز شب و با آدابی خاص است.[۷۰]

ارتباط امام هادی با ایرانیان

در دوره امامت علی النقی، شهر قم به‌عنوان مهم‌ترین پایگاه تشیع در ایران شناخته می‌شد و ارتباطی مستحکم و سازمان‌یافته میان شیعیان این منطقه و وی برقرار بود.[۷۱] این ارتباط عمدتاً از طریق نمایندگان و وکلای ویژه، مانند ابوالحسن محمد بن‌احمد بن‌داوود معروف به اِبْنِ‌داوودِ قُمی و محمد طلحی، صورت می‌گرفت.[۷۲] وظیفه این وکلا، جمع‌آوری وجوه شرعی مانند خمس، هدایا و نیز پرسش‌های فقهی و اعتقادی مردم از قم و دیگر شهرهای شیعه‌نشین پیرامون آن مانند کاشان، آوه، ری و تفرش و رساندن آنها به امام در سامرا بود.[۷۳] اصحاب و عالمان قمی همچنین با تألیف آثار علمی، ترویج معارف شیعی و مقابله با انحرافات فکری، در شکل‌گیری و تثبیت مکتب حدیثی و کلامی قم در آن دوره نقش ایفا کردند.[۷۴]

جایگاه امام هادی در فرهنگ ایرانیان

آیین‌های ولادت و شهادت

جشن میلاد امام هادی در حسینیه شهدای بسیج افسریه
جشن میلاد امام هادی در حسینیه شهدای بسیج افسریه  سال ۱۳۹۲ش

ولادت امام هادی هر سال با برگزاری برنامه‌هایی مانند آذین‌بندی و نصب کتیبه‌های مذهبی و بنرهای تبریک، پرچم‌های رنگین مزیین شده در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه، معابر و اماکن عمومی و ادارات دولتی، سخنرانی دربارهٔ ویژگی‌های اخلاقی، سیره زندگی و اقدامات دوران امامت، شعرخوانی در مدح اهل‌بیت، مولودی‌خوانی، توزیع شیرینی، شربت، میوه و نذورات مردمی، اجرا می‌شود.[۷۵] همچنین عقد و ازدواج جوانان از برنامه‌های ولادت علی نقی است.[۷۶]

سالروز شهادت وی نیز با برگزاری مراسم سوگواری شامل تلاوت آیات قرآن، سخنرانی مذهبی، مرثیه‌خوانی، سینه‌زنی، حرکت دسته‌های عزاداری، قرائت زیارت‌نامه‌هایی مانند زیارت جامعه کبیره و توزیع نذورات در اماکن مذهبی همراه است.[۷۷] همچنین شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی ویژه برنامه‌های متعددی را برای سالروز شهادت امام تهیه کردند که به بررسی سبک زندگی، سیره و آموزه‌های این امام می‌پردازد.[۷۸]

صفت امام در فرهنگ ایران

امام هادی در فرهنگ شیعی ایران، عمدتاً با زیارت جامعه کبیره شناخته می‌شود. این زیارت که از سوی وی نقل شده، نقش پیونددهنده میان باورهای اعتقادی و مناسک عبادی را ایفا می‌کند. این متن از سویی، به‌مثابه بیانی ساختاریافته و عمیق، مبانی کلامی مقام امامت را تبیین می‌کند و الگویی برای درک جایگاه ائمه در منظومه دینی به‌شمار می‌رود. از سوی دیگر، به زبانی مشترک و آیینی ثابت در مناسک گوناگون بدل شده است.[۷۹] زائران در حرم امامان، این زیارت را به‌عنوان اصلی‌ترین زیارتنامه قرائت می‌کنند. همچنین، در مجالس عزاداری، جشن‌های مذهبی و نیز به‌عنوان دعایی برای توسل و قضای حاجات، کارکردی به‌عنوان تکیه‌گاه معنوی مؤمنان دارد.[۸۰]

الگوی اخلاقی

ایرانیان در بستر فرهنگ شیعی، با الگوبرداری از صفات امام هادی مانند حلم، صبر و بخشش، این ویژگی‌ها را در زندگی اجتماعی خود عمل می‌کنند. این پیروی تنها محدود به باور نیست، بلکه در کنش‌های عملی همچون انس با معبود، بخشندگی و پارسایی، هدایت گمراهان جامعه، احترام به دانشمندان و فرهیختگان، حل مسالمت‌آمیز اختلافات مردم آشکار می‌شود و آن را به مناسکی جمعی و ماندگار تبدیل می‌کند.[۸۱]

نام‌گذاری فرزندان

بر اساس داده‌های جمعیتی سازمان ثبت احوال کشور، تا سال ۱۳۹۲ش، نام هادی حدود ۲۸۷ هزار بار، نام نقی ۲۶ هزار و ۷۵۳ بار و نام ابوالحسن نزدیک به ۳۰ هزار بار در میان نام‌های ثبت‌شده برای کودکان ایرانی مشاهده می‌شود. همچنین، نام‌های ترکیبی علی نقی و علی‌النقی نیز بیش از ۵ هزار و ۴۰۰ بار در این پایگاه به ثبت رسیده‌اند.[۸۲]

نام‌گذاری فضاهای شهری

بر پایه گزارشی مربوط به سال ۱۳۹۹ش، ۱۶ مسجد در شهر تهران،[۸۳] ۱۰ مسجد در استان فارس و ۳ مسجد در شیراز، به نام و القاب امام هادی ثبت شده است.[۸۴] صحن امام هادی یکی از قدیمی‌ترین صحن‌های حرم فاطمه معصومه است.[۸۵]

بر اساس گزارش برخی رسانه‌ها، در سال ۱۳۹۷ش نام میدان امام هادی به شیخ صدوق در شهر ری تغییر یافت که این اقدام، با توجه به قداست نام و جایگاه امام هادی در میان مردم، با واکنش‌های گسترده اجتماعی همراه شد.[۸۶]

پویش و فعالیت‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف، هر سال در ایام ولادت یا شهادت امام هادی، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی-اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره،[۸۷] پویش سراسری جشن لبخند و کودکانه غدیر[۸۸] و اوّلین پویش مردمی ملی ماه مهربانی.[۸۹]

آثار هنری دربارهٔ امام هادی

در ایران از دورهٔ صفویه و بعد از آن، همزمان با درخشش سبک‌هندی در ادبیات فارسی، مدایح و مناقب منظوم اهل‌بیت پررنگ شد. پیشینه مدح و منقبت نشان‌دهنده باورها، عواطف و آرمان‌های ایرانیان است.[۹۰] از جمله سروده مفتقر اصفهانی:[۹۱]

مقام باطنِ ذاتِ تو «قاب قوسین» است
به ظاهرار چه در این خاکدانِ اجسادی
کشیدی از متوکّل شدایدی که به دهر
ندیده دیدهٔ گردون زِ هیچ شدّادی


کتاب‌شناسی

۳۰ کتاب به زبان‌های فارسی و عربی در موضوعات مختلف نوشته شده است.[۹۲] همچنین ۸۶ پایان‌نامه، شامل ۲۳ عنوان پایان‌نامه حوزوی و ۶۳ عنوان نیز پایان‌نامه دانشگاهی، که ۵۹ عنوان داخلی و ۴ عنوان خارجی است، نوشته شده است.[۹۳]

همایش

در سال ۱۳۹۲ش، همایشی با عنوان «سیره‌پژوهی امام هادی» از طرف دبیرخانه سیره احیاء ابناء الرضا با همکاری سازمان بسیج شهرداری تهران، دانشگاه امام صادق و کانون اندیشه‌آفرینان جوان در شهر تهران زیر نظر سیدمصطفی میرلوحی برگزار شد. این همایش منجر به چاپ ۲۸ مقاله در موضوعات مرتبط با میراث علمی-فکری، جریان‌شناسی فکری-اجتماعی، سیره سیاسی-اجتماعی و دشمنی با امام هادی در دنیای معاصر گردید.[۹۴]

چالش‌های رسانه‌ای دربارهٔ امام هادی

در برخی تحلیل‌ها، اهانت‌های رسانه‌ای به امام هادی در چارچوب تقابل ایدئولوژیک با اسلام و تشیع تبیین شده است. این اقدامات از طریق انتشار اخبار و ادعاهای نادرست در مورد ظهور و نیز بهره‌گیری از طنز، کاریکاتور و برخی آثار هنری موهن صورت گرفته و واکنش‌های گسترده‌ای را در پی داشته است. ترانه «نقی» اثر شاهین نجفی از نمونه‌های شاخص این پدیده به‌شمار می‌رود که به دلیل محتوای توهین‌آمیز، بازتاب وسیعی در رسانه‌ها داشت.[۹۵]

دلایل طرح‌شده برای این تقابل‌ها معمولاً در سه محور خلاصه می‌شود:

  • از نظر اعتقادی، تلاش برای تضعیف باورهای دینی از طریق شبهه‌افکنی، تقدس‌زدایی و بازنمایی انتقادی یا تمسخرآمیز نمادهای مذهبی؛
  • از منظر سیاسی، تمرکز بر کمرنگ‌سازی یا به حاشیه راندن مسئله امام مهدی و مفهوم ظهور در عرصه‌های عمومی و بین‌المللی؛
  • از حیث تاریخی، جایگاه امام هادی در تحولات فکری و سازمانی تشیع، به‌ویژه نقش ایشان در تبیین اعتقادات شیعی و شکل‌گیری سازوکارهای دوران غیبت، به‌عنوان زمینه‌های این رویکردها مورد اشاره قرار می‌گیرد.[۹۶]

در برخی برخی تحقیقات فرهنگی معاصر برای مواجهه با این چالش‌ها راهکارهای زیر پیشنهاد شده است:

  • شناخت دقیق و همه‌جانبه جریان‌های معارض و اهداف آن‌ها؛
  • تقویت بینش دینی و ارتقای سطح معارف اعتقادی در جامعه؛
  • پاسخ‌گویی به نیازهای طبیعی انسان از مسیرهای مشروع و مورد تأیید دینی؛
  • توجه به خودسازی اخلاقی و عملی متولیان و عالمان دینی و فرهنگی؛
  • تلاش برای کاهش و رفع فقر اقتصادی به‌عنوان عامل زمینه‌ساز آسیب‌های اجتماعی؛
  • تقویت اتحاد و همبستگی میان مسلمانان؛
  • پرهیز از مشروعیت‌بخشی به جریان‌ها و چهره‌های اسلام‌ستیز.[۹۷]

پانویس

  1. ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.
  2. ↑ مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.
  3. ↑ حسینی، تاریخ اهل‌البیت، ۱۴۱۰ق، ص۷۶؛ بغدادی، تاریخ بغداد، بی‌تا، ج۲، ص۵۷.
  4. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.
  5. ↑ مولوی‌نیا، تاریخ چهارده معصوم، ۱۳۸۵ش، ص۴۳۲.
  6. ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۴۰.
  7. ↑ مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۲۸.
  8. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۷؛ مسعودی، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۹۳.
  9. ↑ شافعی، مطالب السئول، ۱۴۱۹ق، ص۳۰۷.
  10. ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹.
  11. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۸۳۶.
  12. ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۰۱.
  13. ↑ خزعلی، موسوعه الامام الهادی (ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۵–۳۴ و ۴۱.
  14. ↑ «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی(ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه.
  15. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵؛ ابن‌جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۹۲.
  16. ↑ خزعلی، موسوعه الامام الهادی (ع)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۵۰.
  17. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۰.
  18. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۱۱۵.
  19. ↑ ابن‌حجر هیثمی، الصواعق المحرقه، مکتبه القاهره، بی‌تا، ص۲۰۷.
  20. ↑ قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص ۱۸۷۸.
  21. ↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۴۳۳.
  22. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۹–۳۷۵.
  23. ↑ نوبختی، فرق‌الشیعه، بی‌تا، ص۹۲–۹۱.
  24. ↑ طبرسی، اعلام‌الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۰۹؛ ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۱۵.
  25. ↑ محمدی و سپهری، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد(ع) تا غیبت صغری(221 - 256)»، ۱۴۰۰ش، ص۱۴۹.
  26. ↑ مطهری و بختیاری، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی(ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱-۱۰۸.
  27. ↑ علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۷.
  28. ↑ علیخانی و اصغری شورستانی، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۲ش، ص۱۷۸–۱۷۷.
  29. ↑ رجبی دوانی و عباس‌زاده، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، ۱۳۹۳ش، ص۲۵-۱.
  30. ↑ اکبری مقدم، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیه‌السلام و کارکردهای آن»، ۱۳۹۳ش، ص۶۹-۶۸.
  31. ↑ سامانی، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۶۲.
  32. ↑ شیخوند، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی (ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۷۵.
  33. ↑ شیخوند، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی (ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۴.
  34. ↑ جانی‌پور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.
  35. ↑ جانی‌پور، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶۵.
  36. ↑ حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.
  37. ↑ حسینیان مقدم و جعفری‌پور، «مکاتبات ساکنان ایران با امام هادی(ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۰.
  38. ↑ طوسی، رجال‌الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۴۰۹؛ اصغری‌نژاد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰.
  39. ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۹۱.
  40. ↑ منتظرالقائم و همکاران، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی(ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، ۱۳۹۲ش، ص۹۱.
  41. ↑ جعفریان، حیات فکری -سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۵۳۳–۵۳۰.
  42. ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۱۰.
  43. ↑ مؤدب و پورعابدین، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تأکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، ۱۴۰۲ش، ص۱۱۱ و ۱۲۵.
  44. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.
  45. ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۲۲۷–۱۹۸.
  46. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.
  47. ↑ «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  48. ↑ حسینی، «نکاتی مهم از زیارت‌نامهٔ غدیریهٔ امام هادی علیه السّلام»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶.
  49. ↑ «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی(ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  50. ↑ ابراهیمی، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  51. ↑ عربی، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.
  52. ↑ واسعی، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی (ع)»، ۱۳۹۶ش، ص۴۲.
  53. ↑ مطهری و یوسفیان، «درآمدی بر سیره امام هادی(ع)در زمینه روابط خویشاوندی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۱.
  54. ↑ عربی، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۳۱۹.
  55. ↑ دیمه کار گراب، «جایگاه معجزات امام هادی (ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، ۱۳۹۲ش، ص۱۸۱.
  56. ↑ نوبختی، فرق الشیعه، بی‌تا، ص۹۲.
  57. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۷۵.
  58. ↑ مسعودی، اثبات‌الوصیه، ۱۴۲۶ق، ص۲۴۳.
  59. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بی‌تا، ج۲، ص۵۰۳.
  60. ↑ محلاتی، مآثر الکبرا، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۳۱۸.
  61. ↑ حسینی، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، ۱۳۸۵ش، ص۱۹–۱۵.
  62. ↑ خامه‌یار، تخریب زیارتگاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۰–۲۹.
  63. ↑ «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی شیعه.
  64. ↑ ابن تیمیه، اقتضاء الصراط المستقیم، ۱۴۰۷ق، ص۱۰۸–۱۱۰.
  65. ↑ خامه‌یار، تخریب زیارتگاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، ۱۳۹۳ش، ص۳۲.
  66. ↑ «ختم دعاهای مجرب امام هادی(ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون.
  67. ↑ نظافت، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  68. ↑ نظری‌منفرد، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه.
  69. ↑ خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، ص۳۷۹.
  70. ↑ روستا، شفاخانهٔ امامان، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.
  71. ↑ جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ص۶۵۴.
  72. ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.
  73. ↑ عطاردی، مسند الامام الهادی، ۱۴۱۰ق، ص۴۵.
  74. ↑ قریشی کرین و پهلوانی، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۵.
  75. ↑ «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی(عج).
  76. ↑ «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی(ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
  77. ↑ امام%20هادی(ع)%20بود. «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
  78. ↑ «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی(ع)»، روزنامه جام جم.
  79. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۵۱.
  80. ↑ «در سالروز شهادت امام هادی(ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
  81. ↑ اکبرنژاد و رحیمی، «بررسی سیره علمی و اخلاقی امام هادی(ع)»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱۵-۱۱۰.
  82. ↑ «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.
  83. ↑ «مساجد همنام با امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.
  84. ↑ «۱۰ مسجد در فارس به نام امام هادی (ع) مزین است»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.
  85. ↑ «نگاهی به صحن امام هادی(ع) حرم حضرت معصومه(س)»، وب‌سایت شهر۲۰.
  86. ↑ «تغییر نام میدان امام هادی(ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا.
  87. ↑ «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی(ع)»، وب‌سایت خبر رضوی.
  88. ↑ «طرح سراسری جشن لبخند و کودکانه غدیر به مناسبت میلاد امام هادی(ع) اجرا شد»، وب‌سایت خبرگزاری موج.
  89. ↑ «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی.
  90. ↑ معماری، «حضرت امام هادی علیه السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورهٔ صفوی)»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۹.
  91. ↑ غروی اصفهانی، دیوان مفتقر، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۱.
  92. ↑ کرجی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۹–۱۹۷.
  93. ↑ یزدان‌پناه و سلیمانی، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷۹.
  94. ↑ میرلوحی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳–۱۲.
  95. ↑ مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی (ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۰۲.
  96. ↑ مطهری‌نیا، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی (ع) در چند سال اخیر»، ۱۳۹۲ش، ص۶۱۴.
  97. ↑ عمرانی، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی (ع)»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵۱.

منابع

  • «آیین‌های جشن میلاد باسعادت امام هادی (ع) برگزار می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
  • ابراهیمی، ناصر، «زیارت جامعه کبیره و سه درس زندگی از امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
  • ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، اقتضاء الصراط المستقیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۷ق.
  • ابن‌حجر هیثمی، احمد بن‌محمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض و الضلال و الزندقه، قاهره، مکتبه القاهره، بی‌تا.
  • ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص، قم، لیلی، ۱۴۲۶ق.
  • ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
  • ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
  • «اجرای موفق بخشی از اولین پویش مردمی ملی ماه مهربانی»، وب‌سایت خبر فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴
  • اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، قم، رضی، ۱۴۲۱ق.
  • اصغری‌نژاد، محمد، «گزارشی از موسوعه امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
  • اکبری مقدم، لاله، «ساختار سازمان وکالت در عصر امام هادی علیه‌السلام و کارکردهای آن»، فرهنگ پژوهش، سال۶، شماره۱۹، ۱۳۹۳ش.
  • اکبرنژاد، مهدی؛ رحیمی، معصومه، «بررسی سیره علمی و اخلاقی امام هادی (ع)»، قرآنی کوثر، سال۱۲، شماره۴۴، ۱۳۹۱ش.
  • «المان‌های «دیار امام هادی (ع)» در منطقه ۱۰ جانمایی شدند»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
  • «ایتا - پویش مردمی لتحر #امام_هادی».
  • بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العربی، بی‌تا.
  • «بیش از یک میلیون ودویست هزار ایرانی مزین به نام و القاب امام دهم شیعیان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۲ش.
  • «بیش از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار ایرانی با نام «علی» نام‌گذاری شده‌اند»، وب‌سایت خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۴ش.
  • «پویش همگانی قرائت زیارت جامعه کبیره در روز ولادت امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبر رضوی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۱ش.
  • «تخریب حرم عسکریین»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • «تغییر نام میدان امام هادی (ع) به شیخ صدوق در شهرری»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ خرداد ۱۳۹۷ش.
  • جانی‌پور، محمد، «تحلیل محتوایی و مضمونی مکاتبات امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
  • جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران‏، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۸ش.
  • جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
  • «چرا «زیارت جامعه کبیره» شاخص‌ترین زیارت شیعیان است؟»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
  • حسینی، سیدمحمدرضا، تاریخ اهل‌البیت، قم، مؤسسه آل‌البیت ۱۴۱۰ق.
  • حسینی، سیدجواد، «حرم عسکریین در بستر تاریخ»، مبلغان، سال ۸، شماره۷۷، ۱۳۸۵ش.
  • حسینی، سیدجواد، «نکاتی مهم از زیارت‌نامه غدیریه امام هادی علیه السّلام»، مبلغان، سال ۲۶، شماره۳۰۲، ۱۴۰۳ش.
  • خامه‌یار، احمد، تخریب زیارت‌گاه‌های اسلامی در کشورهای عربی، قم، دارالاعلام لمدرسه اهل‌البیت، ۱۳۹۳ش.
  • «ختم دعاهای مجرب امام هادی (ع) برای حل مشکلات مالی، عاطفی»، وب‌سایت پرسون، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الامام الهادی، قم، مؤسسه ولی‌عصر (عج)، ۱۴۲۴ق.
  • خمینی، روح‌الله، آداب الصلاه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
  • «در سالروز شهادت امام هادی (ع)؛ شور عزای امام مظلوم شیعیان در ایران اسلامی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی دارالعرفان.
  • دیمه کار گراب، محسن، «جایگاه معجزات امام هادی (ع) در سیره علمی و ولایی ایشان»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
  • رجبی دوانی، محمدحسین؛ عباس‌زاده، مهدی، «مؤلفه‌ها و شاخص‌های حفاظتی و اطلاعاتی با الگوگیری ازسیره امام هادی علیه‌السلام»، پژوهش‌های حفاظتی امنیتی، دوره۳، شماره۱۰، ۱۳۹۳ش.
  • روستا، محمدرضا، شفاخانهٔ امامان، تهران، مهتاب، ۱۳۸۴ش.
  • سامانی، سیدمحمود، «بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی (ع)»، سخن تاریخ، دوره۱۱، شماره۲۶، ۱۳۹۶ش.
  • شیخوند، زهرا، «جریان‌های فکری و کلامی عصر امام هادی (ع) و روش‌های برخورد حضرت با آنها»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
  • طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
  • «طرح سراسری جشن لبخند و کودکانه غدیر به مناسبت میلاد امام هادی (ع) اجرا شد»، وب‌سایت خبرگزاری موج، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، رجال‌الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۷۳ش.
  • «طلاب از صبر و بصیرت امام هادی (ع) الگو بگیرند»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
  • عربی، سجاد، «مهارت‌های زندگی در آینه کلام و سیره امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
  • عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الهادی علیه‌السلام، قم، المؤتمر العالمی للامام الرضا (ع)، ۱۴۱۰ق.
  • عمرانی، سیدمسعود، «راهکارهای مقابله با دشمنی‌های غرب علیه امام هادی (ع)»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
  • علیخانی، علی اکبر؛ اصغری شورستانی، محمدرضا، «نگاهی به دیدگاه‌های سیاسی امام هادی علیه‌السلام»، حکومت اسلامی، سال۱۸، شماره۶۸، ۱۳۹۲ش.
  • غروی اصفهانی، محمدحسین، دیوان مفتقر، به کوشش سعید هندی، تهران، آفاق، ۱۳۹۱ش.
  • «فهرست کنیه‌ها و لقب‌های امام هادی (ع)»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • قائدان، اصغر، عتبات عالیات عراق، تهران، مشعر، ۱۳۸۳ش.
  • قریشی کرین، سیدحسن؛ پهلوانی، خدیجه، «اصحاب قمی امام هادی علیه‌السلام و نقش آنان در گسترش اندیشه شیعی»، تاریخ اسلام، سال۱۸، شماره۷۱، ۱۳۹۶ش.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
  • کرجی، علی، «کتاب‌شناسی امام هادی»، فرهنگ کوثر، سال۱۲، شماره۷۰، ۱۳۸۶ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • محمدی، عباسعلی؛ سپهری، محمد، «شیعه امامیه و جریان‌های سیاسی فکری جامعه اسلامی از روزگار امام جواد (ع) تا غیبت صغری(۲۲۱–۲۵۶)»، مطالعات تاریخ اسلام، سال۱۳، شماره۴۸، ۱۴۰۰ش.
  • محلاتی، ذبیح‌الله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۴ش.
  • «مراسم ولادت امام هادی چطور برگزار می‌شود؟»، وب‌سایت مجموعه تخصصی طراحی و چاپ کتیبه المهدی (عج).
  • «مساجد همنام با امام هادی (ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
  • مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات‌الوصیه للامام علی بن‌ابی‌طالب، قم، انصاریان، ۱۴۲۶ق.
  • مسعودی، علی بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
  • مطهری، حمیدرضا؛ بختیاری، محمود، «تحلیل تاریخی تعالیم امام هادی (ع) براساس نظریه پخش با تأکید بر زیارت غدیریه و زیارت جامعه کبیره»، تاریخ اهل‌بیت (ع)، دوره۳، شماره۴، ۱۴۰۲ش.
  • مطهری، حمیدرضا؛ یوسفیان، زهرا، «درآمدی بر سیره امام هادی (ع) در زمینه روابط خویشاوندی»، تاریخ اسلام، دوره۱۸، شماره۳، ۱۳۹۷ش.
  • مطهری‌نیا، محمود، «گونه‌شناسی ریشه‌های دشمنی غرب با امام هادی (ع) در چند سال اخیر»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
  • مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • «معرفی ویژه برنامه‌های رادیو در سالروز شهادت امام هادی (ع)»، روزنامه جام جم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۳ش.
  • معماری، حجت، «حضرت امام هادی علیه‌السلام در ادبیّات منظوم فارسی (با تأکید بر تراث ادبی دورهٔ صفوی)»، صحیفه اهل‌بیت، سال۲، شماره۴ و ۳، ۱۳۹۵ش.
  • «معنی اسم هادی»، وب‌سایت نی‌نی تینی، تاریخ درج مطلب: ۱۴۰۴ش.
  • منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
  • منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «نقش اصحاب ایرانی امام هادی (ع) در گسترش معارف شیعی با تکیه بر علم کلام»، تهران، همایش ملی سیره‌پژوهی امام هادی (ع)، ۱۳۹۲ش.
  • مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ چهارده معصوم، قم، مؤسسه انتشاراتی امام عصر (عج)، ۱۳۸۵ش.
  • مؤدب، سیدرضا؛ پورعابدین، روح‌الله، «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام هادی علیه‌السّلام با تأکید بر تحلیل روایت احترام اهل کتاب»، مطالعات معارف حدیثی، دوره۱، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
  • میرلوحی، سیدمصطفی، مجموعه مقالات همایش ملی سیره‌پژوهی، تهران، شهر، ۱۳۹۲ش.
  • نظافت، محمدجواد، «ماه مبارک رجب فصل تطهیر روح و آمادگی برای ضیافت ماه رمضان است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۴۰۴ش.
  • نظری‌منفرد، علی، «درس‌های عبرت‌آموز از تاریخ»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
  • نقشه و مسیریاب نشان.
  • «نگاهی به صحن امام هادی (ع) حرم حضرت معصومه (س)»، وب‌سایت شهر۲۰، تاریخ درج مطلب: ۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
  • نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، بیروت، دار الاضواء، بی‌تا.
  • واسعی، سیدعلیرضا، «عنصر هدایت‌گری در تکاپوهای رهبرانه امام هادی (ع)»، شیعه‌پژوهی، سال۳، شماره۱۱، ۱۳۹۶ش.
  • یزدان‌پناه، فاطمه؛ سلیمانی، راضیه، «سیمای امام هادی علیه‌السلام در آئینه پژوهش‌های حوزوی و دانشگاهی»، صحیفه اهل‌بیت (ع)، سال۲، شماره۲–۱، ۱۳۹۵ش.
  • یعقوبی، ابن‌واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=امام_علی_النقی&oldid=22699»