پرش به محتوا

تجزیه ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۶۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۹ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''تجزیه ایران'''؛ پروژه‌ای استعماری با هدف فروپاشی یکپارچگی ملی و تقسیم جغرافیایی ایران به واحدهای کوچک قومی.  
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =تجزیه ایران۱.png
| زیرنویس تصویر    =روزنامه اطلاعات ۲۴ مرداد ۱۳۵۰ش؛ محمدرضا پهلوی استقلال بحرین را تبریک گفت.
|image_alt=تبریک محمدرضا پهلوی - استقلال بحرین
| فایل پادکست      =تجزیه ایران.ogg
| حجم فایلپادکست    =۳/۸۴
| تاریخ پادکست      =۵-۱-۱۴۰۴
| زیرنویس عنوان    =
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|تجزیه ایران}}'''؛ پروژه‌ای استعماری با هدف فروپاشی یکپارچگی ملی و تقسیم جغرافیایی ایران به واحدهای کوچک قومی.


تجزیه ایران به‌عنوان پروژه‌ای استعماری، همواره یکی از راهبردهای قدرت‌های خارجی برای تضعیف اقتدار سیاسی و فروپاشی یکپارچگی سرزمینی این کشور بوده است. از دوران قاجار و تحمیل قراردادهای نابرابر، تا دوره پهلوی و جدایی بخش‌هایی از خاک ایران، و سپس طرح‌های آشکار و پنهان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئلۀ تجزیه همواره در پیوند با ضعف حکومت مرکزی، مداخلات بیگانگان و سوءاستفاده از تنوع قومی و جغرافیایی ایران دنبال شده است. روند تجزیه سرزمین ایران، بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی در برابر آن، و تحلیل عوامل و اقدامات تجزیه‌طلبانه به‌ویژه در دوران معاصر، نشان می‌دهد که چگونه این پروژه علی‌رغم تداوم و بازتولید در قالب‌های جدید، به‌واسطۀ انسجام ملی و مقاومت ملت ایران ناکام مانده است.
تجزیهٔ ایران به‌عنوان پروژه‌ای استعماری، همواره یکی از راهبردهای قدرت‌های خارجی برای تضعیف اقتدار سیاسی و فروپاشی یکپارچگی سرزمینی این کشور بوده است. از [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و تحمیل قراردادهای نابرابر تا [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] و جدایی بخش‌هایی از خاک ایران و سپس طرح‌های آشکار و پنهان پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، مسئلهٔ تجزیه همواره در پیوند با ضعف حکومت مرکزی، مداخلات بیگانگان و سوءاستفاده از تنوع قومی و جغرافیایی ایران دنبال شده است. روند تجزیه سرزمین ایران، بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی در برابر آن و تحلیل عوامل و اقدامات تجزیه‌طلبانه به‌ویژه در دوران معاصر، نشان می‌دهد که این پروژه با وجود تداوم و بازتولید در قالب‌های جدید، به‌واسطهٔ [[انسجام ملی]] و مقاومت ملت ایران ناکام مانده است.


== '''تاریخچۀ تجزیۀ ایران''' ==
== تاریخچهٔ تجزیهٔ ایران ==
ایران کنونی تنها بخش کوچکی از سرزمین پهناوری است که در تاریخ با نام ایران بزرگ شناخته می‌شد. در دورۀ قاجار، بر اثر بی‌کفایتی پادشاهان و دسیسه‌های بیگانه، حدود ۳٫۵ میلیون کیلومتر مربع از خاک ایران، شامل مناطقی در قفقاز، ‏ورارود (ماوراءالنهر) ، افغانستان و بخش‌هایی از بلوچستان جدا شد. همچنین بر اساس قرارداد ۱۹۰۷، بریتانیا و روسیۀ تزاری ایران را به مناطق نفوذ خود تقسیم کردند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref> در دورۀ پهلوی نیز بخش‌هایی نظیر بحرین، کوه آرارات کوچک و دهکدۀ فیروزه از ایران جدا شدند.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87 نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref> پس از جنگ جهانی دوم، جیمز برنز، وزیر خارجۀ وقت آمریکا، طرحی برای تجزیۀ ایران به هفت کشور بر پایۀ قومیت‌ها ارائه داد که با آغاز جنگ سرد ناکام ماند.<ref>[https://www.jahannews.com/news/814299/%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%DB%B7-%D8%AA%DA%A9%D9%87-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%DB%8C «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وب‌سایت جهان نیوز.]</ref>
ایران بزرگ در طول تاریخ، چنان گسترده بود که قلمرو کنونی ایران تنها بخشی از آن به‌شمار می‌رود. ایران‌زمین در دوره‌های مختلف، به‌ویژه در چند قرن اخیر، بر اثر جنگ‌ها، معاهدات و مداخلات قدرت‌های خارجی دچار تغییرات مرزی بسیار شده است. در دورهٔ قاجار، بخش‌های گسترده‌ای شامل ۳٫۵ میلیون کیلومتر مربع از قلمرو ایران در [[قفقاز]]، فرارود (ماوراءالنهر)، [[افغانستان]] و بخش‌هایی از [[بلوچستان]] از دست رفت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/سرزمین‌های-جداشده-و-تهدید-تمامیت-ارضی-ایران میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref> عوامل داخلی و خارجی مختلفی موجب جدا شدن بخش‌هایی از خاک ایران شد، ازجمله ضعف دولت مرکزی، اهمیت بیشتر قوم و قبیله و فشارهای خارجی.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160917152706-9514-97.pdf نوری، «تبیین تاریخی اجتماعی تجزیه سرزمینی ایران در عصر قاجار»، 1395ش، ص266-282]</ref>


در اوایل قرن بیستم میلادی، رقابت قدرت‌های استعماری در ایران افزایش یافت و در نهایت با قرارداد ۱۹۰۷م معروف به [[قرارداد سن پترزبورگ]] میان بریتانیا و [[روسیه تزاری|روسیهٔ تزاری]]، ایران عملاً به مناطق نفوذ این دو قدرت تقسیم شد؛ اقدامی که استقلال سیاسی کشور را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/سرزمین‌های-جداشده-و-تهدید-تمامیت-ارضی-ایران میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref> در دورهٔ پهلوی نیز تغییراتی در مرزهای ایران رخ داد و برخی مناطق از کشور جدا شدند؛ از جمله جدایی [[بحرین]]، واگذاری کوه آرارات کوچک به [[ترکیه]] و جدا شدن دهکدهٔ فیروزه از قلمرو ایران.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/ایران-وادامه-پروژه-تاریخی-تجزیه نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref> پس از پایان [[جنگ جهانی دوم]]، برخی طرح‌های خارجی برای تجزیهٔ ایران مطرح شد. از جمله جیمز برنز، وزیر خارجهٔ وقت [[ایالات متحده آمریکا]]، طرحی برای تقسیم ایران به هفت کشور بر اساس قومیت‌ها ارائه داد که با آغاز [[جنگ سرد]] و تغییر شرایط سیاسی بین‌المللی به اجرا درنیامد.<ref>[https://www.jahannews.com/news/814299/نقشه-۷-تکه-تجزیه-ایران-کار-کی «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وب‌سایت جهان نیوز.]</ref>
{| class="wikitable sortable"
{| class="wikitable sortable"
|+ '''جدول ۱: معاهدات مرزی و تجزیه سرزمینی ایران'''<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
|+ '''جدول ۱: معاهدات مرزی و تجزیه سرزمینی ایران'''<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/سرزمین‌های-جداشده-و-تهدید-تمامیت-ارضی-ایران میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
! '''نام معاهده'''
! '''نام معاهده'''
! '''تاریخ انعقاد'''
! '''تاریخ انعقاد'''
خط ۱۳: خط ۴۲:
! '''موضوع و پیامد سرزمینی'''
! '''موضوع و پیامد سرزمینی'''
|-
|-
| '''صلح زهاب'''
| '''[[صلح زهاب]]'''
| ۱۶۳۹ م. / ۱۰۴۹ ق.
| ۱۶۳۹م/ ۱۰۴۹ق
| ایران و عثمانی
| ایران و عثمانی
| تعیین مرزهای غربی؛ واگذاری قطعی حاکمیت بغداد و بصره به امپراتوری عثمانی.
| تعیین مرزهای غربی؛ واگذاری قطعی حاکمیت [[بغداد]] و [[بصره]] به [[امپراتوری عثمانی]].
|-
|-
| '''ارزروم اول'''
| '''[[ارزروم (معاهده)|ارزروم]] اول'''
| ۱۸۲۱ م. / ۱۲۳۷ ق.
| ۱۸۲۱م/ ۱۲۳۷ق
| ایران و عثمانی
| ایران و عثمانی
| بازگشت به مرزهای سابق و تثبیت وضعیت سرزمینی پیشین بین دو کشور.
| بازگشت به مرزهای سابق و تثبیت وضعیت سرزمینی پیشین بین دو کشور.
|-
|-
| '''عهدنامه گلستان'''
| '''[[عهدنامه گلستان]]'''
| ۱۸۱۳ م. / ۱۲۲۸ ق.
| ۱۸۱۳م/ ۱۲۲۸ق
| ایران و روسیه
| ایران و روسیه
| واگذاری بخش‌های وسیعی از قفقاز (شامل داغستان، گرجستان و مناطقی از جمهوری آذربایجان کنونی) به امپراتوری روسیه.
| واگذاری بخش‌های وسیعی از قفقاز (شامل داغستان، گرجستان و مناطقی از جمهوری آذربایجان کنونی) به امپراتوری روسیه.
|-
|-
| '''عهدنامه ترکمانچای'''
| '''[[عهدنامه ترکمانچای]]'''
| ۱۸۲۸ م. / ۱۲۴۳ ق.
| ۱۸۲۸م/۱۲۴۳ق
| ایران و روسیه
| ایران و روسیه
| واگذاری خانات ایروان و نخجوان به روسیه و تعیین رود ارس به عنوان مرز دائمی در شمال غرب.
| واگذاری خانات [[ایروان]] و [[نخجوان]] به [[روسیه]] و تعیین [[رود ارس]] به‌عنوان مرز دائمی در شمال غرب.
|-
|-
| '''ارزروم دوم'''
| '''ارزروم دوم'''
| ۱۸۴۷ م. / ۱۲۶۳ ق.
| ۱۸۴۷م/۱۲۶۳ق
| ایران و عثمانی
| ایران و عثمانی
| چشم‌پوشی ایران از سلیمانیه و بخش غربی زهاب؛ رسمیت حق کشتیرانی ایران در اروندرود.
| چشم‌پوشی ایران از [[سلیمانیه]] و بخش غربی زهاب؛ رسمیت حق کشتیرانی ایران در [[اروندرود]].
|-
|-
| '''معاهده پاریس'''
| '''[[معاهده پاریس]]'''
| ۱۸۵۷ م. / ۱۲۷۳ ق.
| ۱۸۵۷م/۱۲۷۳ق
| ایران و بریتانیا
| ایران و بریتانیا
| جدایی هرات و بخش‌هایی از افغانستان کنونی از حاکمیت ایران در پی لشکرکشی بریتانیا به جنوب ایران.
| جدایی [[هرات]] و بخش‌هایی از افغانستان کنونی از حاکمیت ایران در پی لشکرکشی [[بریتانیا]] به جنوب ایران.
|-
|-
| '''پیمان آخال'''
| '''[[پیمان آخال]]'''
| ۱۸۸۱ م. / ۱۲۹۹ ق.
| ۱۸۸۱م/ ۱۲۹۹ق
| ایران و روسیه
| ایران و روسیه
| جدایی ترکمنستان و بخش‌های پهناوری از ماوراءالنهر (ورارود) از فلات ایران.
| جدایی [[ترکمنستان]] و بخش‌های پهناوری از ماوراءالنهر (فرارود) از فلات ایران.
|-
|-
| '''پروتکل اسلامبول'''
| '''[[پروتکل اسلامبول]]'''
| ۱۹۱۳ م. / ۱۳۳۱ ق.
| ۱۹۱۳م/ ۱۳۳۱ق
| ایران، عثمانی، روس، انگلیس
| ایران، عثمانی، روس و انگلیس
| تعیین مرزهای غربی با میانجی‌گری روس و انگلیس؛ واگذاری حاکمیت بخش‌هایی از اروندرود به عثمانی.
| تعیین مرزهای غربی با میانجی‌گری روس و انگلیس؛ واگذاری حاکمیت بخش‌هایی از اروندرود به عثمانی.
|-
|-
| '''عهدنامه مرزی ۱۹۳۷'''
| '''[[عهدنامه مرزی ۱۹۳۷]]'''
| ۱۹۳۷ م. / ۱۳۱۶ ش.
| ۱۹۳۷م/۱۳۱۶ش
| ایران و عراق
| ایران و عراق
| تعیین مرز آبی اروندرود بر اساس خط تالوگ در مناطق محدود و واگذاری حاکمیت بخش عمده رود به عراق.
| تعیین مرز آبی اروندرود بر اساس خط تالوگ در مناطق محدود و واگذاری حاکمیت بخش عمده رود به [[عراق]].
|-
|-
| '''قرارداد الجزایر'''
| '''[[قرارداد الجزایر]]'''
| ۱۹۷۵ م. / ۱۳۵۴ ش.
| ۱۹۷۵م/۳۵۴ش
| ایران و عراق
| ایران و عراق
| تثبیت مرز زمینی و تعیین خط تالوگ (عمیق‌ترین نقطه رودخانه) به عنوان مرز آبی اروندرود.
| تثبیت مرز زمینی و تعیین خط تالوگ (عمیق‌ترین نقطه رودخانه) به‌عنوان مرز آبی اروندرود.
|}
|}


{| class="wikitable sortable"
{| class="wikitable sortable"
|+ '''جدول ۲: مساحت سرزمین‌های جداشده از فلات ایران در قرون اخیر'''<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
|+ '''جدول ۲: مساحت سرزمین‌های جداشده از فلات ایران در قرون اخیر'''<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/70792/سرزمین‌های-جداشده-و-تهدید-تمامیت-ارضی-ایران میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
! '''حوزه جغرافیایی'''
! '''حوزه جغرافیایی'''
! '''مناطق و نواحی جداشده'''
! '''مناطق و نواحی جداشده'''
خط ۷۲: خط ۱۰۱:
|-
|-
| '''حوزه قفقاز'''
| '''حوزه قفقاز'''
| آران، شروان، ارمنستان، گرجستان، داغستان، چچن و اینگوش
| [[آران]]، [[شروان]]، [[ارمنستان]]، [[گرجستان]]، [[داغستان]]، [[چچن]] و [[اینگوش]]
| ۲۶۳,۷۰۰
| ۲۶۳٬۷۰۰
| معاهدات گلستان و ترکمانچای با امپراتوری روسیه
| معاهدات گلستان و ترکمانچای با امپراتوری روسیه
|-
|-
| '''حوزه ورارود (ماوراءالنهر)'''
| '''حوزه ورارود (ماوراءالنهر)'''
| ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، بخش‌هایی از قزاقستان و قرقیزستان
| ترکمنستان، [[ازبکستان]]، [[تاجیکستان]]، بخش‌هایی از [[قزاقستان]] و [[قرقیزستان]]
| ۱,۲۲۶,۵۰۰
| ۱٬۲۲۶٬۵۰۰
| پیمان آخال با امپراتوری روسیه
| پیمان آخال با امپراتوری روسیه
|-
|-
| '''حوزه ایران شرقی'''
| '''حوزه ایران شرقی'''
| هرات، افغانستان و بخش‌هایی از مکران و بلوچستان
| هرات، افغانستان و بخش‌هایی از [[مکران]] و بلوچستان
| ۹۷۵,۲۲۵
| ۹۷۵٬۲۲۵
| معاهده پاریس و مداخلات امپراتوری بریتانیا
| معاهده پاریس و مداخلات امپراتوری بریتانیا
|-
|-
| '''حوزه جنوب خلیج فارس'''
| '''حوزه جنوب [[خلیج فارس]]'''
| امارات، بحرین، قطر و عمان
| [[امارات]]، بحرین، [[قطر]] و [[عمان]]
| ۴۰۵,۲۸۷
| ۴۰۵٬۲۸۷
| مداخلات و سیاست‌های منطقه‌ای بریتانیا
| مداخلات و سیاست‌های منطقه‌ای بریتانیا
|-
|-
| '''مجموع تخمینی'''
| '''مجموع تخمینی'''
| '''کل سرزمین‌های جداشده'''
| '''کل سرزمین‌های جداشده'''
| '''حدود ۳,۵۰۰,۰۰۰'''
| '''حدود ۳٬۵۰۰٬۰۰۰'''
|
|
|}
|}
== '''عوامل تجزیه''' '''ایران''' ==
ضعف حکومت مرکزی همواره عامل اصلی در عملی‌شدن نقشه‌های تجزیه‌طلبانۀ قدرت‌های جهانی بوده است؛ هرگاه حکومت مرکزی دچار سستی شده، بخشی از خاک ایران به‌یغما رفته است.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87 نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref> ایجاد احساس تبعیض قومیتی از طریق عملیات روانی و رسانه‌ای، از دیگر عوامل زمینه‌ساز تجزیه به‌شمار می‌روند.<ref>[https://ensafnews.com/581877/%d8%a8%d8%a7%d8%b2%db%8c-%d8%a8%d8%a7-%d8%a2%d8%aa%d8%b4-%d8%aa%d8%ac%d8%b2%db%8c%d9%87%d8%9b-%d8%aa%d9%81%d9%86%d9%86-%d9%86%db%8c%d8%b3%d8%aa-%d8%ac%d9%88%d8%a7%d8%af-%d8%b1%d9%86%d8%ac%d8%a8/ رنجبر درخشیلر، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.]</ref> افزون بر این، تحریم‌های اقتصادی و فشارهای معیشتی نیز به‌عنوان ابزاری برای ایجاد شکاف میان ملت و حاکمیت و فرسوده‌کردن انسجام داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرند.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87 نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>


== '''موانع''' '''تجزیه ایران''' ==
== عوامل تجزیه ایران ==
انسجام ملی و بافت درهم‌تنیدۀ جامعۀ ایرانی از مهم‌ترین موانع در برابر طرح‌های تجزیه‌طلبانه به‌شمار می‌آیند. اقوام گوناگون ایرانی طی قرن‌ها در کنار یکدیگر زیسته و از طریق پیوندهای فرهنگی و ازدواج‌های بین‌قومی، جامعه‌ای یکپارچه ساخته‌اند که تفکیک آن ناممکن است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404062313628/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%86%D8%AF هوشنگی، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> افزون بر این پیوندهای عمیق معنوی و مذهبی، به‌ویژه محبت به اهل‌بیت، روحی واحد را در کالبد ملت ایران دمیده است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/74824/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%DB%B2-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%B7%D8%A6%D9%87-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.]</ref> حضور علمای آگاه و اقتدار حکومت مرکزی نیز در طول تاریخ به‌عنوان سدی در برابر نفوذ بیگانگان و حفظ تمامیت ارضی عمل کرده است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/74824/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%DB%B2-%D9%82%D8%B1%D9%86-%D8%AA%D9%88%D8%B7%D8%A6%D9%87-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.]</ref>
* ضعف حکومت مرکزی همواره عامل اصلی در عملی‌شدن نقشه‌های تجزیه‌طلبانهٔ قدرت‌های جهانی بوده است؛ هرگاه حکومت مرکزی دچار سستی شده، بخشی از خاک ایران از آن جدا شده است.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/ایران-وادامه-پروژه-تاریخی-تجزیه نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>
* ایجاد احساس تبعیض قومیتی از طریق عملیات روانی و رسانه‌ای، از دیگر عوامل زمینه‌ساز تجزیه به‌شمار می‌رود.<ref>[https://ensafnews.com/581877/بازی-با-آتش-تجزیه؛-تفنن-نیست-جواد-رنجب/ رنجبر درخشیلر، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.]</ref>
* تحریم‌های اقتصادی و فشارهای معیشتی نیز به‌عنوان ابزاری برای ایجاد شکاف میان ملت و حاکمیت و فرسوده‌کردن انسجام داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرند.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/ایران-وادامه-پروژه-تاریخی-تجزیه نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>


== '''اقدامات تجزیه‌طلبانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی''' ==
== موانع تجزیه ایران ==
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، موضوع تجزیه‌طلبی به‌عنوان یکی از محورهای فشار و بی‌ثبات‌سازی کشور از سوی بازیگران خارجی و گروه‌های مسلح داخلی مطرح شد. در این دوره، در برخی مناطق مرزی از جمله کردستان، خوزستان، ترکمن‌صحرا و بلوچستان، گروه‌ها و جریان‌هایی با گرایش‌های قومی، ایدئولوژیک یا مسلحانه فعال شدند که بعضاً از حمایت یا بهره‌برداری قدرت‌های خارجی برخوردار بودند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6463/9849/119549/%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87_%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87_%D8%B7%D9%84%D8%A8%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> در خوزستان، ایجاد سازمان خلق عرب بخش‌هایی از این توطئه بود.<ref>[https://psri.ir/?id=j3dxobhh «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> این تحرکات در فضایی شکل گرفت که حکومت مرکزی در حال تثبیت ساختارهای جدید سیاسی و امنیتی بود. درگیری‌های مسلحانه، تصرف پادگان‌ها، طرح مطالبات خودمختاری یا جدایی و شکل‌گیری گروه‌های سازمان‌یافته، از جلوه‌های این دوره به‌شمار می‌آید. با این حال، این جریان‌ها در نهایت با استقرار حاکمیت مرکزی، مداخله نهادهای امنیتی و نظامی، و نیز عدم همراهی گسترده بدنه اجتماعی اقوام ایرانی، به اهداف تجزیه‌طلبانه خود دست نیافتند و تمامیت ارضی ایران حفظ شد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6463/9849/119549/%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%87_%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87_%D8%B7%D9%84%D8%A8%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.] </ref> تهاجم صدام به ایران نیز ادامۀ همین پروژۀ بزرگ بود که با هدف جداسازی خوزستان و فروپاشی نظام صورت گرفت، اما با مقاومت همه‌جانبۀ ملت ناکام ماند.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D9%88%DA%98%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87 نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>
[[پرونده:تجزیه ایران1.jpg|جایگزین=جشن «مهمانی امت احمد (ص)» در سنندج|بندانگشتی|جشن «مهمانی امت احمد» در [[سنندج]]؛ [[شهریور]] ۱۴۰۱ش]]
انسجام ملی و بافت درهم‌تنیدهٔ جامعهٔ ایرانی از جمله عواملی دانسته شده است که امکان بروز یا موفقیت جریان‌های تجزیه‌طلبانه را محدود می‌کند. اقوام مختلف ایران طی قرن‌ها در کنار یکدیگر زیسته و در اثر تعاملات فرهنگی، اقتصادی و ازدواج‌های میان‌قومی، شبکه‌ای گسترده از پیوندهای اجتماعی ایجاد کرده‌اند که به شکل‌گیری هویتی مشترک در کنار هویت‌های محلی انجامیده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404062313628/چرا-مخالفان-جمهوری-اسلامی-هم-با-تجزیه-ایران-مخالفند هوشنگی، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>


=== '''نقشه‌های دشمنان در سال‌های اخیر''' ===
برخی پژوهشگران همچنین به نقش پیوندهای دینی و فرهنگی مشترک، به‌ویژه جایگاه تشیع و محبت به [[اهل‌بیت]] در میان بخش بزرگی از جامعهٔ ایران، در تقویت نوعی همبستگی فرامحلی اشاره کرده‌اند.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/74824/روایت-تاریخی-۲-قرن-توطئه-تجزیه-ایران/ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.]</ref> در کنار این عوامل، حضور نهادهای دینی و نقش‌آفرینی علمای مذهبی در مقاطع مختلف تاریخی و اقتدار حکومت مرکزی در حفظ یکپارچگی سرزمینی، از دیگر عوامل بازدارندهٔ تجزیه‌طلبی در ایران دانسته شده است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/74824/روایت-تاریخی-۲-قرن-توطئه-تجزیه-ایران/ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.]</ref>
در سال‌های اخیر، اندیشکده‌های آمریکایی و صهیونیستی راهبرد تجزیۀ ایران را با شدت بیشتری پیگیری می‌کنند. دشمنان تلاش کردند در جریان اغتشاشات، با تمرکز بر تنوع قومیتی ایران جبهه‌ای علیه یکپارچگی ایران بگشایند.<ref>[https://farsnews.ir/reza_hosseini/1759149845729658618/%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>  


همزمان با جنگ میان ایران و محور آمریکا و اسرائیل در اسفند ماه ۱۴۰۴ش، شاهد فعال شدن مجدد گروه‌های تجزیه‌طلب در مناطق مرزی ایران هستیم. این گروه‌ها که گفته می‌شود از حمایت سرویس‌های اطلاعاتی خارجی، به‌ویژه موساد، برخوردارند، با اعلام تشکیل ائتلاف‌هایی جدید، اهداف خود را سرنگونی جمهوری اسلامی و تجزیه ایران اعلام کرده‌اند. این تحرکات در چارچوب استراتژی گسترده‌تر آمریکا و اسرائیل برای تضعیف قدرت‌های منطقه‌ای و تحقق پروژه خاورمیانه بزرگ تفسیر می‌شود.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1346133/%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C یوسفی، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>  
از سوی دیگر، برخی مطالعات بر نقش سیاست‌های دولت در تقویت همبستگی ملی تأکید کرده‌اند. در این دیدگاه، توجه به [[عدالت اجتماعی]]، توسعهٔ منطقه‌ای و مشارکت سیاسی اقوام مختلف می‌تواند زمینه‌های نارضایتی قومی را کاهش دهد و به تقویت مفهوم «دولت-ملت» در ایران کمک کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/Fa/news/10941/اقوام-ایرانی-و-ماجرای-هویت-واحد-ملی-در-گفت-و-گو-با-دکتر-حمید-احمدی «اقوام ایرانی و ماجرای هویت واحد ملی در گفت و گو با دکتر حمید احمدی»، وب‌سایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref>


گروهک‌های تجزیه‌طلب کرد، بلوچ و سایرین، با بهره‌گیری از حمایت‌های خارجی، در پی اجرای سناریویی هستند که هدف آن نه تنها براندازی حکومت، بلکه تقسیم ایران به مناطق قومی تحت نفوذ قدرت‌های خارجی است. با وجود تلاش برای نمایش اتحاد، سابقه خشونت و جنایت این گروه‌ها، از جمله کشتار مردم بی‌گناه در سال‌های گذشته و حمایت علنی آن‌ها از حملات اسرائیل، نشان می‌دهد که اقدامات آن‌ها در راستای منافع ملی ایران نیست، بلکه تکرار الگوی شکست‌خورده‌ای است که با هوشیاری نیروهای امنیتی و اطلاعاتی کشور و ضربات موشکی به مقرهایشان در خارج مرزها، ناکام خواهد ماند.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1346133/%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C یوسفی، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>
== اقدامات تجزیه‌طلبانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ==
پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، موضوع تجزیه‌طلبی به‌عنوان یکی از محورهای فشار و بی‌ثبات‌سازی کشور از سوی بازیگران خارجی و گروه‌های داخلی مطرح شد. در این دوره، در برخی مناطق مرزی از جمله [[سیستان و بلوچستان]]، [[کردستان]]، [[خوزستان]] و [[آذربایجان]] گروه‌ها و جریان‌هایی با گرایش‌های قومی، ایدئولوژیک یا مسلحانه فعال شدند که بعضاً از حمایت یا بهره‌برداری قدرت‌های خارجی برخوردار بودند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6463/9849/119549/سابقه_تجزیه_طلبی_در_ایران صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


==پانویس==
=== ۱- خوزستان ===
در دهه‌های اخیر، جنبش تجزیه‌طلب خوزستان شامل چندین حزب و گروه سیاسی و شبه‌نظامی بوده است که هدف مشترک آن‌ها جدایی استان‌های جنوبی ایران (خوزستان، [[استان بوشهر|بوشهر]]، [[استان هرمزگان|هرمزگان]] و جزایر [[خلیج فارس]]) است. این گروه‌ها در مقاطع مختلف تلاش کرده‌اند تا با ایجاد ائتلاف و ارتباط با نهادهای بین‌المللی، مواضع خود را تثبیت کنند:
* '''نشست مشترک در مصر (۱۳۹۱ش):''' رهبران گروه‌های مختلف از جمله جبهة العربیة، حزب النهضة، جبهه دموکراتیک و حرکة النضال، با حمایت مالی برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس، نشست مشترکی را در مصر برگزار کردند.
* '''ارتباط با نهادهای حقوق بشری:''' چهره‌های مرتبط با این جریان نظیر کریم عبدیان‌نژاد، یاسین غبیشی، علی ساعدی و [[یوسف عزیزی بنی‌طرف]] در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۲م، دیدارها و مکاتباتی با [[احمد شهید]]، گزارشگر ویژه وقت شورای حقوق بشر [[سازمان ملل متحد]] در امور ایران، داشته و گزارش‌های خود را در اختیار نهادهای بین‌المللی قرار داده‌اند.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/بررسی-روند-چند-ساله-اخیر-گروهک‌های-جدایی‌طلب-خوزستان.html عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.]</ref>
مهم‌ترین این گروه‌ها عبارتند از:
 
==== سازمان خلق عرب ====
پس از [[انقلاب ۱۳۵۷ ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]]، در [[استان خوزستان]] گروهی با عنوان سازمان خلق عرب به رهبری [[محمدطاهر شبیر خاقانی]] و [[شیخ عیسی شبیر خاقانی]] شکل گرفت. این سازمان با طرح مطالباتی مانند خودمختاری، رسمیت [[زبان عربی]] و تشکیل نهادهای محلی فعالیت می‌کرد. این جریان در سال ۱۳۵۸ش با برگزاری تجمعات، تصرف برخی مراکز دولتی و ایجاد درگیری‌های مسلحانه در شهرهایی مانند [[خرمشهر]]، به یکی از کانون‌های ناآرامی در منطقه تبدیل شد. با گزارش‌هایی مبنی بر حمایت [[حزب بعث (عراق)|رژیم بعث عراق]] از این گروه، [[ارتش جمهوری اسلامی ایران]] و [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] برای برقراری نظم وارد عمل شدند. با تصرف مراکز وابسته به سازمان، بازداشت افراد مسلح و انتقال شیخ شبیر خاقانی از خوزستان، ناآرامی‌های مرتبط با این جریان به‌تدریج فروکش کرد. بازماندگان این گروه در دهه‌های بعد با خروج از ایران، گروه‌های جدیدی را در اروپا و آمریکای شمالی پایه‌گذاری کردند.<ref>[https://psri.ir/?id=j3dxobhh «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref>
 
==== حرکة النضال العربی لتحریر الاحواز (الاحوازیه) ====
این گروه شاخص‌ترین و فعال‌ترین جریان در میان گروه‌های تجزیه‌طلب خوزستان محسوب می‌شود و شاخه سیاسی مرتبط با آن [[حزب تضامن دموکراتیک اهواز]] نام دارد.
* '''رهبران و چهره‌های کلیدی:''' [[حبیب نبگان]] (رهبر نظامی و معنوی)، احمد نیسی، هانی نیسی، حاتم نیسی، یعقوب نیسی، عادل نیسی و [[حبیب فرج‌الله چعب]].
* '''پایگاه استقرار:''' کشورهای اروپایی از جمله دانمارک، سوئد، هلند و بریتانیا.
* '''اقدامات مسلحانه:''' این گروه مسئولیت چندین عملیات امنیتی را بر عهده گرفته است؛ از جمله سلسله بمب‌گذاری‌های سال ۱۳۸۴ش در فرمانداری‌های [[اهواز]]، [[آبادان]] و [[دزفول]]، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، خطوط لوله نفت و خیابان نادری اهواز که به کشته شدن ده‌ها شهروند و مجروحیت بیش از ۱۵۰ نفر انجامید. همچنین [[حمله به رژه نظامی در اهواز|حمله به رژه نیروهای مسلح در اهواز]] از دیگر اقدامات منتسب به این گروه است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/836011/گروه-تروریستی-الاحوازیه-چیست-و-چه-سابقه‌ای-دارد «گروه تروریستی الاحوازیه چیست و چه سابقه‌ای دارد؟»، وب‌سایت تابناک.]</ref>
* '''روابط خارجی و وضعیت امنیتی:''' بر اساس گزارش‌ها، این گروه از حمایت مالی و رسانه‌ای برخی کشورهای عربی نظیر [[عربستان سعودی]] برخوردار بوده است. با این حال، فعالیت اعضای آن در اروپا با واکنش‌های امنیتی نیز مواجه شد؛ به‌طوری‌که آژانس اطلاعاتی [[دانمارک]] سه تن از اعضای این گروه را به اتهام جاسوسی به نفع سازمان اطلاعات [[عربستان سعودی]] در خاک این کشور بازداشت کرد.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/بررسی-روند-چند-ساله-اخیر-گروهک‌های-جدایی‌طلب-خوزستان.html عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.]</ref>
 
==== جبهه دموکراتیک مردمی ملت عرب اهواز (جبهه دموکراتیک خلق عرب) ====
این گروه که در گذشته با نام جبهه دموکراتیک خلق عرب یا جبهه دموکراتیک ملی ملت اهواز نیز شناخته می‌شد، یکی دیگر از گروه‌های دارای مشی مسلحانه است.
* '''رهبران و چهره‌های کلیدی:''' [[علی مزرعه معروف]] به صالح ابوشریف (دبیرکل)، محمود مزرعه (ابوبشیر)، محمود احمد. اعضای شورای مرکزی شامل شاکر خانجی، جمال عبیداوی، موسی سواری و عیسی آل‌یاسین.
* '''پایگاه استقرار:''' کانادا (پایگاه اصلی هدایت) و بریتانیا.
* '''اقدامات مسلحانه:''' علی‌رغم استفاده از عناوین «دموکراتیک» در نام گروه، رسانه‌های وابسته به آن بارها از عملیات‌های مسلحانه پشتیبانی کرده‌اند. از جمله مهم‌ترین مواردی که این گروه مسئولیت آن‌ها را بر عهده گرفته است:
** درگیری‌های مسلحانه با نیروهای دولتی در آذر ۱۳۸۷ش.
** حمله به پاسگاه نیروی انتظامی در فروردین ۱۳۸۹ش سالگرد اعتراضات موسوم به انتفاضه نیسانیه که منجر به کشته شدن شش مأمور پلیس شد.
** درگیری در منطقه زرگان اهواز و انهدام خودروی نیروهای امنیتی در اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
** ادعای بمب‌گذاری و ایجاد انفجار در [[پالایشگاه آبادان]].<ref>[https://defapress.ir/fa/news/198152/جبهه-دموکراتیک-مردمی-ملت-عرب-اهواز «جبهه دموکراتیک مردمی ملت عرب اهواز»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>
 
==== جبهة العربیة لتحریر الاحواز ====
* '''رهبری:''' این گروه به سرکردگی فردی به نام محمود حسین مشاوی هدایت می‌شود.
* '''فعالیت‌ها:''' عمده فعالیت‌های شناخته‌شده این گروه در زمینه ائتلاف‌سازی با سایر گروه‌های تجزیه‌طلب و شرکت در نشست‌های منطقه‌ای مانند نشست سال ۱۳۹۱ش در [[مصر]] با هدف جذب حمایت‌های مالی و سیاسی کشورهای عربی بوده است.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/بررسی-روند-چند-ساله-اخیر-گروهک‌های-جدایی‌طلب-خوزستان.html عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.]</ref>
 
==== حزب النهضة العربی لتحریر الاحواز ====
* '''رهبری:''' سرکردگی این گروه بر عهده سید ایوب (صباح) موسوی است.
* '''فعالیت‌ها:''' این حزب نیز همسو با سایر جریان‌های یادشده، در تلاش برای پیشبرد اهداف جدایی‌طلبانه از طریق رایزنی‌های خارجی و فعالیت‌های تبلیغاتی در خارج از ایران فعال است و رهبران آن در نشست‌های مشترک گروه‌های اپوزیسیون عرب حضور داشته‌اند.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/بررسی-روند-چند-ساله-اخیر-گروهک‌های-جدایی‌طلب-خوزستان.html عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.]</ref>
 
==== تشکل‌های دیپلماتیک: کنگره آزادسازی احواز ====
علاوه بر گروه‌های شبه‌نظامی، تشکل‌هایی نظیر کنگره آزادسازی احواز نیز وجود دارند که تمرکز خود را بر لابی‌گری سیاسی و دیپلماتیک قرار داده‌اند. از جمله تحرکات این گروه می‌توان به دیدارهای رسمی با برخی مقامات سیاسی منطقه، نظیر دیدار هیئتی از این کنگره با رئیس پارلمان [[کویت]]، اشاره کرد.<ref>[https://www.habilian.ir/fa/بررسی-روند-چند-ساله-اخیر-گروهک‌های-جدایی‌طلب-خوزستان.html عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.]</ref>
 
=== ۲- کردستان ===
==== حزب دموکرات کردستان ایران ====
[[پرونده:تجزیه ایران2.jpg|جایگزین=قاضی محمد مؤسس حزب دموکرات کردستان|بندانگشتی|قاضی محمد مؤسس حزب دموکرات کردستان]]
[[حزب دموکرات کردستان ایران]] در [[۲۵ مرداد]] ۱۳۲۴ش در شهر [[مهاباد]] تأسیس شد که به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین گروه‌های فعال کردی شناخته شده است. در اساسنامهٔ این حزب بر تشکیل جمهوری فدرال در ایران، حفظ خودمختاری ویژهٔ کردستان، [[سکولاریسم]] و رسمی‌بودن [[زبان کردی]] تأکید شده و اهداف آن از طرح خودمختاری کردستان به‌سمت [[فدرالیسم]] در ایران توصیف شده است. از رهبران شاخص این حزب به [[قاضی محمد]]، [[عبدالرحمن قاسملو]]، [[صادق شرفکندی]]، [[مصطفی هجری]] و [[عبدالله حسن‌زاده]] اشاره شده است. همچنین حمایت‌های خارجی از سوی [[عراق]]، [[شوروی]]، [[ناتو]]، [[اسرائیل]]، [[فرانسه]] و [[ترکیه]] صورت گرفته و رخدادهایی مانند بمباران زندان دوله‌تو در [[۱۷ اردیبهشت]] ۱۳۶۰ش و ترور صادق شرفکندی در سال ۱۳۷۱ش رخ داده است. از انشعابات این حزب نیز می‌توان به جناح عبدالله حسن‌زاده که پس از کشته‌شدن شرفکندی از بدنه اصلی جدا شد و جناح مصطفی هجری که مرکز آن در [[اربیل]] عراق قرار دارد اشاره کرد؛ همچنین گروهی با عنوان [[حزب پاک]] (PAK) نیز یکی از گروه‌های مرتبط و کوچک در این زمینه است.<ref>[https://psri.ir/?id=60nqb3q39j حیدری، «انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref>
 
==== حزب کومله ====
[[کومله]] به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گروه‌های سیاسی کردی معرفی شده که در سال ۱۳۵۷ش از ادغام سه مجموعه شامل گروه انقلابی زحمتکشان، شیرین بهاره و اتحادیه کشاورزان شکل گرفت. این حزب دارای گرایش مارکسیستی، کمونیستی و چپ‌گرا معرفی شده و اهداف آن جدایی کردستان، تشکیل کردستان بزرگ، انقلاب اجتماعی و استقرار سوسیالیسم عنوان شده است. از [[سلیمان معینی]]، [[عزالدین حسینی]]، [[عبدالله مهتدی]]، [[ابراهیم علیزاده]] و [[عمر ایلخانی‌زاده]] به‌عنوان چهره‌های شاخص این جریان نام برده شده است. همچنین درگیری‌ها و فعالیت‌های این گروه از جمله حوادث مرتبط با [[زندان دوله‌تو]]، کشتار اسرا و جنگ داخلی با حزب دموکرات است که در فاصله سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۷ش رخ داده است. کومله زحمتکشان کردستان به رهبری عمر ایلخانی‌زاده و کومله سازمان انقلابی زحمتکشان به رهبری عبدالله مهتدی به‌عنوان شاخه‌های منشعب از کومله یاد می‌شود.<ref>[https://psri.ir/?id=60nqb3q39j حیدری، «انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref>
 
این تحرکات در فضایی شکل گرفت که حکومت مرکزی در حال تثبیت ساختارهای جدید سیاسی و امنیتی بود. درگیری‌های مسلحانه، تصرف پادگان‌ها، طرح مطالبات خودمختاری یا جدایی و شکل‌گیری گروه‌های سازمان‌یافته، از جلوه‌های این دوره به‌شمار می‌آید. با این حال، این جریان‌ها در نهایت با استقرار حاکمیت مرکزی، مداخله نهادهای امنیتی و نظامی و نیز عدم همراهی گسترده بدنهٔ اجتماعی [[اقوام ایرانی]]، به اهداف تجزیه‌طلبانهٔ خود دست نیافتند و تمامیت ارضی ایران حفظ شد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6463/9849/119549/سابقه_تجزیه_طلبی_در_ایران صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> تهاجم صدام به ایران نیز ادامهٔ همین پروژهٔ بزرگ بود که با هدف جداسازی خوزستان و فروپاشی نظام صورت گرفت؛ اما با مقاومت همه‌جانبهٔ ایرانیان ناکام ماند.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/113012/ایران-وادامه-پروژه-تاریخی-تجزیه نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.]</ref>
 
=== ۳- آذربایجان ===
[[پرونده:تجزیه ایران3.png|جایگزین=احمد اوبالی بنیانگذار شبکه بلویزیونی گوناز|بندانگشتی|احمد اوبالی بنیانگذار شبکه تلویزیونی گوناز]]
مجموعه‌ای از تشکل‌های سیاسی، نهادهای رسانه‌ای و جریان‌های فکری عمدتاً با گرایش‌های [[پان‌ترکیسم|پان‌ترکیستی]] با هدف جدایی آذربایجان از ایران و طرح ایده «آذربایجان جنوبی» شکل گرفته‌اند. این گروه‌ها با بهره‌گیری از شبکه‌سازی‌های فراملی و ابزارهای تبلیغاتی، در تلاش برای سازمان‌دهی و پیشبرد گفتمان قوم‌گرایانه و تجزیه‌طلبانه خود هستند.
 
{| class="wikitable sortable" style="text-align: right; direction: rtl;"
|+ '''فهرست جریان‌ها و گروه‌های مرتبط با تجزیه‌طلبی در آذربایجان'''
|-
! scope="col" | نام جریان / تشکل
! scope="col" | نوع / ماهیت
! scope="col" | بنیان‌گذار / رهبر
! scope="col" | اهداف و توضیحات کلیدی
|-
| '''[[شبکه تلویزیونی گوناز]]'''
| رسانه ماهواره‌ای
| [[احمد اوبالی]]
| تأسیس در سال ۲۰۰۵ در [[شیکاگو]]؛ تحریک برای جدایی آذربایجان از ایران و ایفای نقش به‌عنوان ابزار مهم تبلیغاتی گفتمان تجزیه‌طلبانه.<ref>[https://iranemoaser.ir/wp-content/uploads/2019/09/monadiyan-shom-tajziye-azarbayejan1.pdf حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (1)»، 1395ش، ص194.]</ref>
|-
| '''[[داک]]''' (کنگره آذربایجانی‌های جهان)
| ساختار فراملی / شبکه‌ساز
| پیشنهاد اولیه: حسن اغنامی
| تأسیس در سال ۱۹۹۷ در [[واشینگتن]]؛ در ابتدا با اهداف غیرتجزیه‌طلبانه، اما بعدها تحت تسلط پان‌ترکیست‌ها به بستر تشکیلاتی برای شبکه‌سازی سیاسی تبدیل شد.<ref>[https://iranemoaser.ir/wp-content/uploads/2019/09/monadiyan-shom-tajziye-azarbayejan1.pdf حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (1)»، 1395ش، ص235.]</ref>
|-
| '''[[گاموح]]'''
| تشکل سیاسی
| [[محمودعلی چهرگانی]]
| تلاش برای جدایی آذربایجان ایران از کشور ایران و اتحاد آن با [[جمهوری آذربایجان]].<ref>[https://iranemoaser.ir/wp-content/uploads/2019/09/monadiyan-tajziye-azerbayejan-aziran2.pdf حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (2)»، 1395ش، ص98.]</ref>
|-
| '''[[جاماح]] (جنبش آزادی‌بخش ملی آذربایجان جنوبی)'''
| تشکل ملی‌گرای تجزیه‌طلب
| بنیان‌گذار: [[پرویز دلنچی]] (رهبری مقطعی: [[محمودعلی چهرگانی]])
| اولین تشکل ملی‌گرای تجزیه‌طلب با پایگاه اصلی در باکو؛ هدف آن جدایی آذربایجان ایران و تشکیل آذربایجان واحد است.<ref>[https://iranemoaser.ir/wp-content/uploads/2019/09/monadiyan-tajziye-azerbayejan-aziran2.pdf حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (2)»، 1395ش، ص100.]</ref>
|-
| '''[[حرکت ملی آذربایجان جنوبی]]'''
| جریان سیاسی / اعتراضی
| محمودعلی چهرگانی
| ظهور در سال‌های ۱۹۹۵–۱۹۹۶؛ بیشتر یک بستر وسیع اعتراضی-هویتی با خواسته‌های قوم‌گرایانه و جدایی‌خواهانه است تا یک حزب کلاسیک.<ref>[https://iranemoaser.ir/wp-content/uploads/2019/09/monadiyan-tajziye-azerbayejan-aziran2.pdf حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (2)»، 1395ش، ص111.]</ref>
|}
 
=== ۴- سیستان و بلوچستان ===
==== جبهه متحد بلوچستان ایران ====
[[جبهه متحد بلوچستان ایران]] یک تشکل سیاسی مستقر در خارج از کشور است که در سال ۲۰۰۳م توسط [[عبدالستار دوشوکی]]، پژوهشگر و فعال سیاسی از [[قوم بلوچ]]، تأسیس شد. دوشوکی همچنین ریاست [[مرکز مطالعات بلوچستان]] در [[لندن]] را بر عهده دارد. این جبهه در رسانه‌های فارسی‌زبان و عربی خارج از ایران از جمله [[بی‌بی‌سی فارسی]]، [[صدای آمریکا]]، [[رادیو فردا]] و [[العربیه (رسانه)|العربیه]] حضور رسانه‌ای داشته است. بر اساس گزارش رسانه‌های رسمی ایران، این تشکل از سوی نهادهای امنیتی [[جمهوری اسلامی ایران]] به‌عنوان گروهی با گرایش‌های تجزیه‌طلبانه معرفی شده و متهم به تلاش برای ایجاد شکاف قومی و سیاسی در [[بلوچستان ایران]] است.<ref>[https://ion.ir/news/11766/چه-کسانی-ایران-را-ویران-می-خواهند یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.]</ref>
 
==== حزب مردم بلوچستان ====
[[حزب مردم بلوچستان]] یک حزب سیاسی بلوچ با گرایش ملی‌گرایانه است که در [[۲۱ سپتامبر]] ۲۰۰۳م تأسیس شد. این حزب هدف خود را پیگیری حقوق سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بلوچ‌های ایران اعلام کرده و از ایجاد نظامی دموکراتیک، سکولار و فدرال در ایران حمایت می‌کند. اعضای اولیه این حزب ترکیبی از فعالان پیشین [[جنبش ملی بلوچستان]]، برخی سازمان‌های چپ‌گرا و فعالان سیاسی مستقل بلوچ بوده‌اند. این حزب در مجامع بین‌المللی از جمله پارلمان‌های [[دانمارک]]، [[سوئد]]، [[فرانسه]]، [[آلمان]]، [[کانادا]] و همچنین برخی نشست‌های [[ایالات متحده آمریکا|ایالات متحده]] حضور داشته و موضوع وضعیت بلوچ‌ها در [[ایران]] را مطرح کرده است.<ref>[https://ion.ir/news/11766/چه-کسانی-ایران-را-ویران-می-خواهند یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.]</ref>
 
==== حزب همبستگی ملی بلوچستان ====
[[پرونده:تجزیه ایران4.png|جایگزین=حبیب‌الله بلوچ اولین دبیرکل حزب همبستگی ملی بلوچستان|بندانگشتی|حبیب‌الله بلوچ اولین دبیرکل حزب همبستگی ملی بلوچستان]]
[[حزب همبستگی ملی بلوچستان]] در سال ۱۳۹۹ش اعلام موجودیت کرد. این حزب خود را یک تشکل سیاسی بلوچ معرفی می‌کند که برای احیای دولت ملی در بلوچستان فعالیت می‌کند. [[حبیب‌الله بلوچ]] دبیرکل این حزب است و از طریق رسانه‌ها و [[شبکه‌های اجتماعی]] به بیان مواضع سیاسی می‌پردازد. این حزب بر همکاری با دیگر جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران و مشارکت در فعالیت‌های رسانه‌ای و سیاسی [[اپوزیسیون]] تأکید دارد.<ref>[https://ion.ir/news/11766/چه-کسانی-ایران-را-ویران-می-خواهند یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.]</ref>
 
==== شورای همکاری بلوچستان (BCC) ====
[[شورای همکاری بلوچستان]] در سال ۱۴۰۰ش با انتشار بیانیه‌ای اعلام موجودیت کرد. این شورا متشکل از فعالان سیاسی بلوچ، چهره‌های مستقل و برخی اعضای مرتبط با احزاب بلوچ مخالف جمهوری اسلامی ایران است. این شورا تمرکز خود را بر فعالیت در [[فضای مجازی]]، ارتباط با نهادهای بین‌المللی و اطلاع‌رسانی دربارهٔ وضعیت بلوچستان اعلام کرده است. شورای همکاری بلوچستان ساختار حزبی کلاسیک ندارد و بیشتر به‌صورت شبکه‌ای فعالیت می‌کند.<ref>[https://ion.ir/news/11766/چه-کسانی-ایران-را-ویران-می-خواهند یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.]</ref>
 
==== جندالله ====
[[پرونده:تجزیه ایران5.jpg|جایگزین=دستگیری و انتقال عبدالمالک ریگی به ایران|بندانگشتی|دستگیری و انتقال عبدالمالک ریگی به ایران]]
[[جندالله]] گروهی مسلح بود که در دهه ۱۳۸۰ خورشیدی با رهبری [[عبدالمالک ریگی]] در استان [[سیستان و بلوچستان]] شکل گرفت. این گروه با انجام عملیات مسلحانه علیه اهداف نظامی و امنیتی ایران شناخته و در منابع رسمی کشور به‌عنوان یک گروه تروریستی معرفی شد. جندالله به‌عنوان خاستگاه اصلی و هسته اولیه چندین جریان مسلح بعدی در منطقه شناخته می‌شود. در برخی منابع، تعدادی از گروه‌های تندرو منطقه‌ای مانند [[سپاه صحابه]] و [[لشکر جهنگوی]] (ارتش آخرت) به‌عنوان الگوهای فکری یا عملیاتی مؤثر بر شکل‌گیری جندالله معرفی شده‌اند و همچنین به اثرپذیری ایدئولوژیک آن از جریان‌هایی چون [[طالبان]] و [[القاعده]] اشاره شده است. جندالله در بیانیه‌ها و مواضع رسانه‌ای خود، هدف فعالیتش را حمایت از حقوق مردم بلوچ عنوان می‌کرد. با این حال، فعالیت‌های این گروه در ارزیابی رسمی دولت ایران، موجب ناامنی گسترده در منطقه تلقی شده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/401665/fa#downloadbottom اکرمیان و دیگران، «تحلیل گفتمان ضد امنیتی گروهک تروریستی جیش العدل (جیش الظلم) در سیستان و بلوچستان»، 1399ش، ص88-91.]</ref>
 
==== جیش‌العدل ====
[[جیش‌العدل]] گروهی مسلح است که پس از تضعیف و فروپاشی ساختار اصلی جندالله، در دهه ۱۳۹۰ش در جنوب شرق ایران و مناطق مرزی با پاکستان ظهور کرد. در برخی منابع، این گروه به‌عنوان ادامه تشکیلاتی و بازتولید سازمان‌یافته جندالله معرفی می‌شود. در گزارش‌های رسمی جمهوری اسلامی ایران، جیش‌العدل به‌عنوان یک گروه [[تروریست|تروریستی]] شناخته می‌شود و مسئولیت چندین عملیات مسلحانه را بر عهده گرفته است. این گروه نیز مانند جندالله، هدف خود را حمایت از حقوق [[مردم بلوچ]] عنوان می‌کند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/401665/fa#downloadbottom اکرمیان و دیگران، «تحلیل گفتمان ضد امنیتی گروهک تروریستی جیش العدل (جیش الظلم) در سیستان و بلوچستان»، 1399ش، ص88-91.]</ref>
 
== نقشه‌های دشمنانِ یکپارچگی ایران ==
در سال‌های اخیر، اندیشکده‌های آمریکایی و صهیونیستی راهبرد تجزیهٔ ایران را با شدت بیشتری پیگیری می‌کنند. دشمنان یکپارچگی ایران تلاش کردند در جریان [[اغتشاشات]]، با تمرکز بر تنوع قومیتی ایران جبهه‌ای علیه یکپارچگی ایران بگشایند.<ref>[https://farsnews.ir/reza_hosseini/1759149845729658618/پیشنهاد-اندیشکده-آمریکایی-برای-تجزیه-ایران «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>
 
همزمان با آغاز [[جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران]] در [[۹ اسفند]] ۱۴۰۴ش، گروه‌های تجزیه‌طلب در مناطق مرزی ایران دوباره فعالیت خود را از سر گرفته‌اند. این گروه‌ها که گفته می‌شود از حمایت سرویس‌های اطلاعاتی خارجی، به‌ویژه [[موساد]]، برخوردارند، با اعلام تشکیل ائتلاف‌هایی جدید، اهداف خود را سرنگونی جمهوری اسلامی و [[تجزیه ایران]] اعلام کرده‌اند. این تحرکات در چارچوب استراتژی گسترده‌تر آمریکا و اسرائیل برای تضعیف قدرت‌های منطقه‌ای و تحقق پروژه خاورمیانه بزرگ تفسیر می‌شود.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1346133/تجزیه-ایران-پیش‌نیاز-خاورمیانه-بزرگ-صهیونی یوسفی، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>
 
گروهک‌های تجزیه‌طلب در اقوام [[قوم کرد|کرد]] و [[قوم بلوچ|بلوچ]] با بهره‌گیری از حمایت‌های خارجی، در پی اجرای سناریویی هستند که هدف آن نه‌تنها براندازی حکومت، بلکه تقسیم ایران به مناطق قومی تحت نفوذ قدرت‌های خارجی است. برخی بر این باورند که با وجود تلاش این گروه‌ها برای نمایش اتحاد، سابقهٔ خشونت و جنایت این گروه‌ها، از جمله کشتار مردم بی‌گناه در سال‌های گذشته و حمایت علنی آن‌ها از حملات اسرائیل، نشان می‌دهد که اقدامات آن‌ها در راستای منافع ملی ایران نیست و از این جهت با شکست مواجه می‌شود.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1346133/تجزیه-ایران-پیش‌نیاز-خاورمیانه-بزرگ-صهیونی یوسفی، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین.]</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


==منابع==
== منابع ==
 
{{آغاز منابع}}
* «اقوام ایرانی و ماجرای هویت واحد ملی در گفت و گو با دکتر حمید احمدی»، وب‌سایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۳۹۳ش.
* اکرمیان، سید محمدحسین و دیگران، «تحلیل گفتمان ضد امنیتی گروهک تروریستی جیش العدل (جیش الظلم) در سیستان و بلوچستان»، نشریه علمی آفاق امنیت، شماره ۴۷، تابستان ۱۳۹۹ش.
* «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۴ش.
* «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۴ش.
* «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وب‌سایت موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.  
* «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
* رنجبر درخشیلر، جواد، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست!»، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
* «جبهه دموکراتیک مردمی ملت عرب اهواز»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۱ش.
* حیدری، اصغر، «انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۴۰۰ش.
* حیدری، اصغر، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (۱)»، فصلنامه پانزده خرداد، شماره ۴۸، تابستان ۱۳۹۵ش.
* حیدری، اصغر، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (۲)»، فصلنامه پانزده خرداد، شماره ۴۹ و ۵۰، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش.
* صلاح، مهدی، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۳ش.
* عسکر، مهدی، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
* «گروه تروریستی الاحوازیه چیست و چه سابقه‌ای دارد؟»، وب‌سایت تابناک تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
* میرسنجری، میرمهرداد، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آبان ۱۳۸۸ش.
* «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وب‌سایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
* «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وب‌سایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
* رنجبر درخشیلر، جواد، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
* صلاح، مهدی، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۳ش.
* میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آبان ۱۳۸۸ش.
* نقدی‌پور، محمود، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۱ش.
* نقدی‌پور، محمود، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۱ش.
* نوری، هادی، «تبیین تاریخی اجتماعی تجزیه سرزمینی ایران در عصر قاجار»، فصلنامه جامعه‌شناسی تاریخی، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
* هوشنگی، حمید، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
* هوشنگی، حمید، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
* ولایتی، علی‌اکبر، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۴۰۱ش.
* ولایتی، علی‌اکبر، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۴۰۱ش.
* یوسفی، فائزه‌سادات، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
* یوسفی، فائزه‌سادات، « «تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
* یوسفی، فائزه‌سادات، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۶ فروردین ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۳۶

تجزیه ایران
تبریک محمدرضا پهلوی - استقلال بحرین
روزنامه اطلاعات ۲۴ مرداد ۱۳۵۰ش؛ محمدرضا پهلوی استقلال بحرین را تبریک گفت.


تجزیه ایران؛ پروژه‌ای استعماری با هدف فروپاشی یکپارچگی ملی و تقسیم جغرافیایی ایران به واحدهای کوچک قومی.

تجزیهٔ ایران به‌عنوان پروژه‌ای استعماری، همواره یکی از راهبردهای قدرت‌های خارجی برای تضعیف اقتدار سیاسی و فروپاشی یکپارچگی سرزمینی این کشور بوده است. از دورهٔ قاجار و تحمیل قراردادهای نابرابر تا دورهٔ پهلوی و جدایی بخش‌هایی از خاک ایران و سپس طرح‌های آشکار و پنهان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئلهٔ تجزیه همواره در پیوند با ضعف حکومت مرکزی، مداخلات بیگانگان و سوءاستفاده از تنوع قومی و جغرافیایی ایران دنبال شده است. روند تجزیه سرزمین ایران، بررسی موانع اجتماعی و فرهنگی در برابر آن و تحلیل عوامل و اقدامات تجزیه‌طلبانه به‌ویژه در دوران معاصر، نشان می‌دهد که این پروژه با وجود تداوم و بازتولید در قالب‌های جدید، به‌واسطهٔ انسجام ملی و مقاومت ملت ایران ناکام مانده است.

تاریخچهٔ تجزیهٔ ایران

ایران بزرگ در طول تاریخ، چنان گسترده بود که قلمرو کنونی ایران تنها بخشی از آن به‌شمار می‌رود. ایران‌زمین در دوره‌های مختلف، به‌ویژه در چند قرن اخیر، بر اثر جنگ‌ها، معاهدات و مداخلات قدرت‌های خارجی دچار تغییرات مرزی بسیار شده است. در دورهٔ قاجار، بخش‌های گسترده‌ای شامل ۳٫۵ میلیون کیلومتر مربع از قلمرو ایران در قفقاز، فرارود (ماوراءالنهر)، افغانستان و بخش‌هایی از بلوچستان از دست رفت.[۱] عوامل داخلی و خارجی مختلفی موجب جدا شدن بخش‌هایی از خاک ایران شد، ازجمله ضعف دولت مرکزی، اهمیت بیشتر قوم و قبیله و فشارهای خارجی.[۲]

در اوایل قرن بیستم میلادی، رقابت قدرت‌های استعماری در ایران افزایش یافت و در نهایت با قرارداد ۱۹۰۷م معروف به قرارداد سن پترزبورگ میان بریتانیا و روسیهٔ تزاری، ایران عملاً به مناطق نفوذ این دو قدرت تقسیم شد؛ اقدامی که استقلال سیاسی کشور را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد.[۳] در دورهٔ پهلوی نیز تغییراتی در مرزهای ایران رخ داد و برخی مناطق از کشور جدا شدند؛ از جمله جدایی بحرین، واگذاری کوه آرارات کوچک به ترکیه و جدا شدن دهکدهٔ فیروزه از قلمرو ایران.[۴] پس از پایان جنگ جهانی دوم، برخی طرح‌های خارجی برای تجزیهٔ ایران مطرح شد. از جمله جیمز برنز، وزیر خارجهٔ وقت ایالات متحده آمریکا، طرحی برای تقسیم ایران به هفت کشور بر اساس قومیت‌ها ارائه داد که با آغاز جنگ سرد و تغییر شرایط سیاسی بین‌المللی به اجرا درنیامد.[۵]

جدول ۱: معاهدات مرزی و تجزیه سرزمینی ایران[۶]
نام معاهده تاریخ انعقاد طرفین درگیر موضوع و پیامد سرزمینی
صلح زهاب ۱۶۳۹م/ ۱۰۴۹ق ایران و عثمانی تعیین مرزهای غربی؛ واگذاری قطعی حاکمیت بغداد و بصره به امپراتوری عثمانی.
ارزروم اول ۱۸۲۱م/ ۱۲۳۷ق ایران و عثمانی بازگشت به مرزهای سابق و تثبیت وضعیت سرزمینی پیشین بین دو کشور.
عهدنامه گلستان ۱۸۱۳م/ ۱۲۲۸ق ایران و روسیه واگذاری بخش‌های وسیعی از قفقاز (شامل داغستان، گرجستان و مناطقی از جمهوری آذربایجان کنونی) به امپراتوری روسیه.
عهدنامه ترکمانچای ۱۸۲۸م/۱۲۴۳ق ایران و روسیه واگذاری خانات ایروان و نخجوان به روسیه و تعیین رود ارس به‌عنوان مرز دائمی در شمال غرب.
ارزروم دوم ۱۸۴۷م/۱۲۶۳ق ایران و عثمانی چشم‌پوشی ایران از سلیمانیه و بخش غربی زهاب؛ رسمیت حق کشتیرانی ایران در اروندرود.
معاهده پاریس ۱۸۵۷م/۱۲۷۳ق ایران و بریتانیا جدایی هرات و بخش‌هایی از افغانستان کنونی از حاکمیت ایران در پی لشکرکشی بریتانیا به جنوب ایران.
پیمان آخال ۱۸۸۱م/ ۱۲۹۹ق ایران و روسیه جدایی ترکمنستان و بخش‌های پهناوری از ماوراءالنهر (فرارود) از فلات ایران.
پروتکل اسلامبول ۱۹۱۳م/ ۱۳۳۱ق ایران، عثمانی، روس و انگلیس تعیین مرزهای غربی با میانجی‌گری روس و انگلیس؛ واگذاری حاکمیت بخش‌هایی از اروندرود به عثمانی.
عهدنامه مرزی ۱۹۳۷ ۱۹۳۷م/۱۳۱۶ش ایران و عراق تعیین مرز آبی اروندرود بر اساس خط تالوگ در مناطق محدود و واگذاری حاکمیت بخش عمده رود به عراق.
قرارداد الجزایر ۱۹۷۵م/۳۵۴ش ایران و عراق تثبیت مرز زمینی و تعیین خط تالوگ (عمیق‌ترین نقطه رودخانه) به‌عنوان مرز آبی اروندرود.
جدول ۲: مساحت سرزمین‌های جداشده از فلات ایران در قرون اخیر[۷]
حوزه جغرافیایی مناطق و نواحی جداشده مساحت از دست‌رفته (کیلومتر مربع) عامل جدایی / معاهده مربوطه
حوزه قفقاز آران، شروان، ارمنستان، گرجستان، داغستان، چچن و اینگوش ۲۶۳٬۷۰۰ معاهدات گلستان و ترکمانچای با امپراتوری روسیه
حوزه ورارود (ماوراءالنهر) ترکمنستان، ازبکستان، تاجیکستان، بخش‌هایی از قزاقستان و قرقیزستان ۱٬۲۲۶٬۵۰۰ پیمان آخال با امپراتوری روسیه
حوزه ایران شرقی هرات، افغانستان و بخش‌هایی از مکران و بلوچستان ۹۷۵٬۲۲۵ معاهده پاریس و مداخلات امپراتوری بریتانیا
حوزه جنوب خلیج فارس امارات، بحرین، قطر و عمان ۴۰۵٬۲۸۷ مداخلات و سیاست‌های منطقه‌ای بریتانیا
مجموع تخمینی کل سرزمین‌های جداشده حدود ۳٬۵۰۰٬۰۰۰

عوامل تجزیه ایران

  • ضعف حکومت مرکزی همواره عامل اصلی در عملی‌شدن نقشه‌های تجزیه‌طلبانهٔ قدرت‌های جهانی بوده است؛ هرگاه حکومت مرکزی دچار سستی شده، بخشی از خاک ایران از آن جدا شده است.[۸]
  • ایجاد احساس تبعیض قومیتی از طریق عملیات روانی و رسانه‌ای، از دیگر عوامل زمینه‌ساز تجزیه به‌شمار می‌رود.[۹]
  • تحریم‌های اقتصادی و فشارهای معیشتی نیز به‌عنوان ابزاری برای ایجاد شکاف میان ملت و حاکمیت و فرسوده‌کردن انسجام داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرند.[۱۰]

موانع تجزیه ایران

جشن «مهمانی امت احمد (ص)» در سنندج
جشن «مهمانی امت احمد» در سنندج؛ شهریور ۱۴۰۱ش

انسجام ملی و بافت درهم‌تنیدهٔ جامعهٔ ایرانی از جمله عواملی دانسته شده است که امکان بروز یا موفقیت جریان‌های تجزیه‌طلبانه را محدود می‌کند. اقوام مختلف ایران طی قرن‌ها در کنار یکدیگر زیسته و در اثر تعاملات فرهنگی، اقتصادی و ازدواج‌های میان‌قومی، شبکه‌ای گسترده از پیوندهای اجتماعی ایجاد کرده‌اند که به شکل‌گیری هویتی مشترک در کنار هویت‌های محلی انجامیده است.[۱۱]

برخی پژوهشگران همچنین به نقش پیوندهای دینی و فرهنگی مشترک، به‌ویژه جایگاه تشیع و محبت به اهل‌بیت در میان بخش بزرگی از جامعهٔ ایران، در تقویت نوعی همبستگی فرامحلی اشاره کرده‌اند.[۱۲] در کنار این عوامل، حضور نهادهای دینی و نقش‌آفرینی علمای مذهبی در مقاطع مختلف تاریخی و اقتدار حکومت مرکزی در حفظ یکپارچگی سرزمینی، از دیگر عوامل بازدارندهٔ تجزیه‌طلبی در ایران دانسته شده است.[۱۳]

از سوی دیگر، برخی مطالعات بر نقش سیاست‌های دولت در تقویت همبستگی ملی تأکید کرده‌اند. در این دیدگاه، توجه به عدالت اجتماعی، توسعهٔ منطقه‌ای و مشارکت سیاسی اقوام مختلف می‌تواند زمینه‌های نارضایتی قومی را کاهش دهد و به تقویت مفهوم «دولت-ملت» در ایران کمک کند.[۱۴]

اقدامات تجزیه‌طلبانه پس از پیروزی انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، موضوع تجزیه‌طلبی به‌عنوان یکی از محورهای فشار و بی‌ثبات‌سازی کشور از سوی بازیگران خارجی و گروه‌های داخلی مطرح شد. در این دوره، در برخی مناطق مرزی از جمله سیستان و بلوچستان، کردستان، خوزستان و آذربایجان گروه‌ها و جریان‌هایی با گرایش‌های قومی، ایدئولوژیک یا مسلحانه فعال شدند که بعضاً از حمایت یا بهره‌برداری قدرت‌های خارجی برخوردار بودند.[۱۵]

۱- خوزستان

در دهه‌های اخیر، جنبش تجزیه‌طلب خوزستان شامل چندین حزب و گروه سیاسی و شبه‌نظامی بوده است که هدف مشترک آن‌ها جدایی استان‌های جنوبی ایران (خوزستان، بوشهر، هرمزگان و جزایر خلیج فارس) است. این گروه‌ها در مقاطع مختلف تلاش کرده‌اند تا با ایجاد ائتلاف و ارتباط با نهادهای بین‌المللی، مواضع خود را تثبیت کنند:

  • نشست مشترک در مصر (۱۳۹۱ش): رهبران گروه‌های مختلف از جمله جبهة العربیة، حزب النهضة، جبهه دموکراتیک و حرکة النضال، با حمایت مالی برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس، نشست مشترکی را در مصر برگزار کردند.
  • ارتباط با نهادهای حقوق بشری: چهره‌های مرتبط با این جریان نظیر کریم عبدیان‌نژاد، یاسین غبیشی، علی ساعدی و یوسف عزیزی بنی‌طرف در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۲م، دیدارها و مکاتباتی با احمد شهید، گزارشگر ویژه وقت شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در امور ایران، داشته و گزارش‌های خود را در اختیار نهادهای بین‌المللی قرار داده‌اند.[۱۶]

مهم‌ترین این گروه‌ها عبارتند از:

سازمان خلق عرب

پس از انقلاب ۱۳۵۷ش، در استان خوزستان گروهی با عنوان سازمان خلق عرب به رهبری محمدطاهر شبیر خاقانی و شیخ عیسی شبیر خاقانی شکل گرفت. این سازمان با طرح مطالباتی مانند خودمختاری، رسمیت زبان عربی و تشکیل نهادهای محلی فعالیت می‌کرد. این جریان در سال ۱۳۵۸ش با برگزاری تجمعات، تصرف برخی مراکز دولتی و ایجاد درگیری‌های مسلحانه در شهرهایی مانند خرمشهر، به یکی از کانون‌های ناآرامی در منطقه تبدیل شد. با گزارش‌هایی مبنی بر حمایت رژیم بعث عراق از این گروه، ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای برقراری نظم وارد عمل شدند. با تصرف مراکز وابسته به سازمان، بازداشت افراد مسلح و انتقال شیخ شبیر خاقانی از خوزستان، ناآرامی‌های مرتبط با این جریان به‌تدریج فروکش کرد. بازماندگان این گروه در دهه‌های بعد با خروج از ایران، گروه‌های جدیدی را در اروپا و آمریکای شمالی پایه‌گذاری کردند.[۱۷]

حرکة النضال العربی لتحریر الاحواز (الاحوازیه)

این گروه شاخص‌ترین و فعال‌ترین جریان در میان گروه‌های تجزیه‌طلب خوزستان محسوب می‌شود و شاخه سیاسی مرتبط با آن حزب تضامن دموکراتیک اهواز نام دارد.

  • رهبران و چهره‌های کلیدی: حبیب نبگان (رهبر نظامی و معنوی)، احمد نیسی، هانی نیسی، حاتم نیسی، یعقوب نیسی، عادل نیسی و حبیب فرج‌الله چعب.
  • پایگاه استقرار: کشورهای اروپایی از جمله دانمارک، سوئد، هلند و بریتانیا.
  • اقدامات مسلحانه: این گروه مسئولیت چندین عملیات امنیتی را بر عهده گرفته است؛ از جمله سلسله بمب‌گذاری‌های سال ۱۳۸۴ش در فرمانداری‌های اهواز، آبادان و دزفول، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، خطوط لوله نفت و خیابان نادری اهواز که به کشته شدن ده‌ها شهروند و مجروحیت بیش از ۱۵۰ نفر انجامید. همچنین حمله به رژه نیروهای مسلح در اهواز از دیگر اقدامات منتسب به این گروه است.[۱۸]
  • روابط خارجی و وضعیت امنیتی: بر اساس گزارش‌ها، این گروه از حمایت مالی و رسانه‌ای برخی کشورهای عربی نظیر عربستان سعودی برخوردار بوده است. با این حال، فعالیت اعضای آن در اروپا با واکنش‌های امنیتی نیز مواجه شد؛ به‌طوری‌که آژانس اطلاعاتی دانمارک سه تن از اعضای این گروه را به اتهام جاسوسی به نفع سازمان اطلاعات عربستان سعودی در خاک این کشور بازداشت کرد.[۱۹]

جبهه دموکراتیک مردمی ملت عرب اهواز (جبهه دموکراتیک خلق عرب)

این گروه که در گذشته با نام جبهه دموکراتیک خلق عرب یا جبهه دموکراتیک ملی ملت اهواز نیز شناخته می‌شد، یکی دیگر از گروه‌های دارای مشی مسلحانه است.

  • رهبران و چهره‌های کلیدی: علی مزرعه معروف به صالح ابوشریف (دبیرکل)، محمود مزرعه (ابوبشیر)، محمود احمد. اعضای شورای مرکزی شامل شاکر خانجی، جمال عبیداوی، موسی سواری و عیسی آل‌یاسین.
  • پایگاه استقرار: کانادا (پایگاه اصلی هدایت) و بریتانیا.
  • اقدامات مسلحانه: علی‌رغم استفاده از عناوین «دموکراتیک» در نام گروه، رسانه‌های وابسته به آن بارها از عملیات‌های مسلحانه پشتیبانی کرده‌اند. از جمله مهم‌ترین مواردی که این گروه مسئولیت آن‌ها را بر عهده گرفته است:
    • درگیری‌های مسلحانه با نیروهای دولتی در آذر ۱۳۸۷ش.
    • حمله به پاسگاه نیروی انتظامی در فروردین ۱۳۸۹ش سالگرد اعتراضات موسوم به انتفاضه نیسانیه که منجر به کشته شدن شش مأمور پلیس شد.
    • درگیری در منطقه زرگان اهواز و انهدام خودروی نیروهای امنیتی در اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
    • ادعای بمب‌گذاری و ایجاد انفجار در پالایشگاه آبادان.[۲۰]

جبهة العربیة لتحریر الاحواز

  • رهبری: این گروه به سرکردگی فردی به نام محمود حسین مشاوی هدایت می‌شود.
  • فعالیت‌ها: عمده فعالیت‌های شناخته‌شده این گروه در زمینه ائتلاف‌سازی با سایر گروه‌های تجزیه‌طلب و شرکت در نشست‌های منطقه‌ای مانند نشست سال ۱۳۹۱ش در مصر با هدف جذب حمایت‌های مالی و سیاسی کشورهای عربی بوده است.[۲۱]

حزب النهضة العربی لتحریر الاحواز

  • رهبری: سرکردگی این گروه بر عهده سید ایوب (صباح) موسوی است.
  • فعالیت‌ها: این حزب نیز همسو با سایر جریان‌های یادشده، در تلاش برای پیشبرد اهداف جدایی‌طلبانه از طریق رایزنی‌های خارجی و فعالیت‌های تبلیغاتی در خارج از ایران فعال است و رهبران آن در نشست‌های مشترک گروه‌های اپوزیسیون عرب حضور داشته‌اند.[۲۲]

تشکل‌های دیپلماتیک: کنگره آزادسازی احواز

علاوه بر گروه‌های شبه‌نظامی، تشکل‌هایی نظیر کنگره آزادسازی احواز نیز وجود دارند که تمرکز خود را بر لابی‌گری سیاسی و دیپلماتیک قرار داده‌اند. از جمله تحرکات این گروه می‌توان به دیدارهای رسمی با برخی مقامات سیاسی منطقه، نظیر دیدار هیئتی از این کنگره با رئیس پارلمان کویت، اشاره کرد.[۲۳]

۲- کردستان

حزب دموکرات کردستان ایران

قاضی محمد مؤسس حزب دموکرات کردستان
قاضی محمد مؤسس حزب دموکرات کردستان

حزب دموکرات کردستان ایران در ۲۵ مرداد ۱۳۲۴ش در شهر مهاباد تأسیس شد که به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین گروه‌های فعال کردی شناخته شده است. در اساسنامهٔ این حزب بر تشکیل جمهوری فدرال در ایران، حفظ خودمختاری ویژهٔ کردستان، سکولاریسم و رسمی‌بودن زبان کردی تأکید شده و اهداف آن از طرح خودمختاری کردستان به‌سمت فدرالیسم در ایران توصیف شده است. از رهبران شاخص این حزب به قاضی محمد، عبدالرحمن قاسملو، صادق شرفکندی، مصطفی هجری و عبدالله حسن‌زاده اشاره شده است. همچنین حمایت‌های خارجی از سوی عراق، شوروی، ناتو، اسرائیل، فرانسه و ترکیه صورت گرفته و رخدادهایی مانند بمباران زندان دوله‌تو در ۱۷ اردیبهشت ۱۳۶۰ش و ترور صادق شرفکندی در سال ۱۳۷۱ش رخ داده است. از انشعابات این حزب نیز می‌توان به جناح عبدالله حسن‌زاده که پس از کشته‌شدن شرفکندی از بدنه اصلی جدا شد و جناح مصطفی هجری که مرکز آن در اربیل عراق قرار دارد اشاره کرد؛ همچنین گروهی با عنوان حزب پاک (PAK) نیز یکی از گروه‌های مرتبط و کوچک در این زمینه است.[۲۴]

حزب کومله

کومله به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گروه‌های سیاسی کردی معرفی شده که در سال ۱۳۵۷ش از ادغام سه مجموعه شامل گروه انقلابی زحمتکشان، شیرین بهاره و اتحادیه کشاورزان شکل گرفت. این حزب دارای گرایش مارکسیستی، کمونیستی و چپ‌گرا معرفی شده و اهداف آن جدایی کردستان، تشکیل کردستان بزرگ، انقلاب اجتماعی و استقرار سوسیالیسم عنوان شده است. از سلیمان معینی، عزالدین حسینی، عبدالله مهتدی، ابراهیم علیزاده و عمر ایلخانی‌زاده به‌عنوان چهره‌های شاخص این جریان نام برده شده است. همچنین درگیری‌ها و فعالیت‌های این گروه از جمله حوادث مرتبط با زندان دوله‌تو، کشتار اسرا و جنگ داخلی با حزب دموکرات است که در فاصله سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۷ش رخ داده است. کومله زحمتکشان کردستان به رهبری عمر ایلخانی‌زاده و کومله سازمان انقلابی زحمتکشان به رهبری عبدالله مهتدی به‌عنوان شاخه‌های منشعب از کومله یاد می‌شود.[۲۵]

این تحرکات در فضایی شکل گرفت که حکومت مرکزی در حال تثبیت ساختارهای جدید سیاسی و امنیتی بود. درگیری‌های مسلحانه، تصرف پادگان‌ها، طرح مطالبات خودمختاری یا جدایی و شکل‌گیری گروه‌های سازمان‌یافته، از جلوه‌های این دوره به‌شمار می‌آید. با این حال، این جریان‌ها در نهایت با استقرار حاکمیت مرکزی، مداخله نهادهای امنیتی و نظامی و نیز عدم همراهی گسترده بدنهٔ اجتماعی اقوام ایرانی، به اهداف تجزیه‌طلبانهٔ خود دست نیافتند و تمامیت ارضی ایران حفظ شد.[۲۶] تهاجم صدام به ایران نیز ادامهٔ همین پروژهٔ بزرگ بود که با هدف جداسازی خوزستان و فروپاشی نظام صورت گرفت؛ اما با مقاومت همه‌جانبهٔ ایرانیان ناکام ماند.[۲۷]

۳- آذربایجان

احمد اوبالی بنیانگذار شبکه بلویزیونی گوناز
احمد اوبالی بنیانگذار شبکه تلویزیونی گوناز

مجموعه‌ای از تشکل‌های سیاسی، نهادهای رسانه‌ای و جریان‌های فکری عمدتاً با گرایش‌های پان‌ترکیستی با هدف جدایی آذربایجان از ایران و طرح ایده «آذربایجان جنوبی» شکل گرفته‌اند. این گروه‌ها با بهره‌گیری از شبکه‌سازی‌های فراملی و ابزارهای تبلیغاتی، در تلاش برای سازمان‌دهی و پیشبرد گفتمان قوم‌گرایانه و تجزیه‌طلبانه خود هستند.

فهرست جریان‌ها و گروه‌های مرتبط با تجزیه‌طلبی در آذربایجان
نام جریان / تشکل نوع / ماهیت بنیان‌گذار / رهبر اهداف و توضیحات کلیدی
شبکه تلویزیونی گوناز رسانه ماهواره‌ای احمد اوبالی تأسیس در سال ۲۰۰۵ در شیکاگو؛ تحریک برای جدایی آذربایجان از ایران و ایفای نقش به‌عنوان ابزار مهم تبلیغاتی گفتمان تجزیه‌طلبانه.[۲۸]
داک (کنگره آذربایجانی‌های جهان) ساختار فراملی / شبکه‌ساز پیشنهاد اولیه: حسن اغنامی تأسیس در سال ۱۹۹۷ در واشینگتن؛ در ابتدا با اهداف غیرتجزیه‌طلبانه، اما بعدها تحت تسلط پان‌ترکیست‌ها به بستر تشکیلاتی برای شبکه‌سازی سیاسی تبدیل شد.[۲۹]
گاموح تشکل سیاسی محمودعلی چهرگانی تلاش برای جدایی آذربایجان ایران از کشور ایران و اتحاد آن با جمهوری آذربایجان.[۳۰]
جاماح (جنبش آزادی‌بخش ملی آذربایجان جنوبی) تشکل ملی‌گرای تجزیه‌طلب بنیان‌گذار: پرویز دلنچی (رهبری مقطعی: محمودعلی چهرگانی) اولین تشکل ملی‌گرای تجزیه‌طلب با پایگاه اصلی در باکو؛ هدف آن جدایی آذربایجان ایران و تشکیل آذربایجان واحد است.[۳۱]
حرکت ملی آذربایجان جنوبی جریان سیاسی / اعتراضی محمودعلی چهرگانی ظهور در سال‌های ۱۹۹۵–۱۹۹۶؛ بیشتر یک بستر وسیع اعتراضی-هویتی با خواسته‌های قوم‌گرایانه و جدایی‌خواهانه است تا یک حزب کلاسیک.[۳۲]

۴- سیستان و بلوچستان

جبهه متحد بلوچستان ایران

جبهه متحد بلوچستان ایران یک تشکل سیاسی مستقر در خارج از کشور است که در سال ۲۰۰۳م توسط عبدالستار دوشوکی، پژوهشگر و فعال سیاسی از قوم بلوچ، تأسیس شد. دوشوکی همچنین ریاست مرکز مطالعات بلوچستان در لندن را بر عهده دارد. این جبهه در رسانه‌های فارسی‌زبان و عربی خارج از ایران از جمله بی‌بی‌سی فارسی، صدای آمریکا، رادیو فردا و العربیه حضور رسانه‌ای داشته است. بر اساس گزارش رسانه‌های رسمی ایران، این تشکل از سوی نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان گروهی با گرایش‌های تجزیه‌طلبانه معرفی شده و متهم به تلاش برای ایجاد شکاف قومی و سیاسی در بلوچستان ایران است.[۳۳]

حزب مردم بلوچستان

حزب مردم بلوچستان یک حزب سیاسی بلوچ با گرایش ملی‌گرایانه است که در ۲۱ سپتامبر ۲۰۰۳م تأسیس شد. این حزب هدف خود را پیگیری حقوق سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بلوچ‌های ایران اعلام کرده و از ایجاد نظامی دموکراتیک، سکولار و فدرال در ایران حمایت می‌کند. اعضای اولیه این حزب ترکیبی از فعالان پیشین جنبش ملی بلوچستان، برخی سازمان‌های چپ‌گرا و فعالان سیاسی مستقل بلوچ بوده‌اند. این حزب در مجامع بین‌المللی از جمله پارلمان‌های دانمارک، سوئد، فرانسه، آلمان، کانادا و همچنین برخی نشست‌های ایالات متحده حضور داشته و موضوع وضعیت بلوچ‌ها در ایران را مطرح کرده است.[۳۴]

حزب همبستگی ملی بلوچستان

حبیب‌الله بلوچ اولین دبیرکل حزب همبستگی ملی بلوچستان
حبیب‌الله بلوچ اولین دبیرکل حزب همبستگی ملی بلوچستان

حزب همبستگی ملی بلوچستان در سال ۱۳۹۹ش اعلام موجودیت کرد. این حزب خود را یک تشکل سیاسی بلوچ معرفی می‌کند که برای احیای دولت ملی در بلوچستان فعالیت می‌کند. حبیب‌الله بلوچ دبیرکل این حزب است و از طریق رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به بیان مواضع سیاسی می‌پردازد. این حزب بر همکاری با دیگر جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران و مشارکت در فعالیت‌های رسانه‌ای و سیاسی اپوزیسیون تأکید دارد.[۳۵]

شورای همکاری بلوچستان (BCC)

شورای همکاری بلوچستان در سال ۱۴۰۰ش با انتشار بیانیه‌ای اعلام موجودیت کرد. این شورا متشکل از فعالان سیاسی بلوچ، چهره‌های مستقل و برخی اعضای مرتبط با احزاب بلوچ مخالف جمهوری اسلامی ایران است. این شورا تمرکز خود را بر فعالیت در فضای مجازی، ارتباط با نهادهای بین‌المللی و اطلاع‌رسانی دربارهٔ وضعیت بلوچستان اعلام کرده است. شورای همکاری بلوچستان ساختار حزبی کلاسیک ندارد و بیشتر به‌صورت شبکه‌ای فعالیت می‌کند.[۳۶]

جندالله

دستگیری و انتقال عبدالمالک ریگی به ایران
دستگیری و انتقال عبدالمالک ریگی به ایران

جندالله گروهی مسلح بود که در دهه ۱۳۸۰ خورشیدی با رهبری عبدالمالک ریگی در استان سیستان و بلوچستان شکل گرفت. این گروه با انجام عملیات مسلحانه علیه اهداف نظامی و امنیتی ایران شناخته و در منابع رسمی کشور به‌عنوان یک گروه تروریستی معرفی شد. جندالله به‌عنوان خاستگاه اصلی و هسته اولیه چندین جریان مسلح بعدی در منطقه شناخته می‌شود. در برخی منابع، تعدادی از گروه‌های تندرو منطقه‌ای مانند سپاه صحابه و لشکر جهنگوی (ارتش آخرت) به‌عنوان الگوهای فکری یا عملیاتی مؤثر بر شکل‌گیری جندالله معرفی شده‌اند و همچنین به اثرپذیری ایدئولوژیک آن از جریان‌هایی چون طالبان و القاعده اشاره شده است. جندالله در بیانیه‌ها و مواضع رسانه‌ای خود، هدف فعالیتش را حمایت از حقوق مردم بلوچ عنوان می‌کرد. با این حال، فعالیت‌های این گروه در ارزیابی رسمی دولت ایران، موجب ناامنی گسترده در منطقه تلقی شده است.[۳۷]

جیش‌العدل

جیش‌العدل گروهی مسلح است که پس از تضعیف و فروپاشی ساختار اصلی جندالله، در دهه ۱۳۹۰ش در جنوب شرق ایران و مناطق مرزی با پاکستان ظهور کرد. در برخی منابع، این گروه به‌عنوان ادامه تشکیلاتی و بازتولید سازمان‌یافته جندالله معرفی می‌شود. در گزارش‌های رسمی جمهوری اسلامی ایران، جیش‌العدل به‌عنوان یک گروه تروریستی شناخته می‌شود و مسئولیت چندین عملیات مسلحانه را بر عهده گرفته است. این گروه نیز مانند جندالله، هدف خود را حمایت از حقوق مردم بلوچ عنوان می‌کند.[۳۸]

نقشه‌های دشمنانِ یکپارچگی ایران

در سال‌های اخیر، اندیشکده‌های آمریکایی و صهیونیستی راهبرد تجزیهٔ ایران را با شدت بیشتری پیگیری می‌کنند. دشمنان یکپارچگی ایران تلاش کردند در جریان اغتشاشات، با تمرکز بر تنوع قومیتی ایران جبهه‌ای علیه یکپارچگی ایران بگشایند.[۳۹]

همزمان با آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، گروه‌های تجزیه‌طلب در مناطق مرزی ایران دوباره فعالیت خود را از سر گرفته‌اند. این گروه‌ها که گفته می‌شود از حمایت سرویس‌های اطلاعاتی خارجی، به‌ویژه موساد، برخوردارند، با اعلام تشکیل ائتلاف‌هایی جدید، اهداف خود را سرنگونی جمهوری اسلامی و تجزیه ایران اعلام کرده‌اند. این تحرکات در چارچوب استراتژی گسترده‌تر آمریکا و اسرائیل برای تضعیف قدرت‌های منطقه‌ای و تحقق پروژه خاورمیانه بزرگ تفسیر می‌شود.[۴۰]

گروهک‌های تجزیه‌طلب در اقوام کرد و بلوچ با بهره‌گیری از حمایت‌های خارجی، در پی اجرای سناریویی هستند که هدف آن نه‌تنها براندازی حکومت، بلکه تقسیم ایران به مناطق قومی تحت نفوذ قدرت‌های خارجی است. برخی بر این باورند که با وجود تلاش این گروه‌ها برای نمایش اتحاد، سابقهٔ خشونت و جنایت این گروه‌ها، از جمله کشتار مردم بی‌گناه در سال‌های گذشته و حمایت علنی آن‌ها از حملات اسرائیل، نشان می‌دهد که اقدامات آن‌ها در راستای منافع ملی ایران نیست و از این جهت با شکست مواجه می‌شود.[۴۱]

پانویس

  1. ↑ میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.
  2. ↑ نوری، «تبیین تاریخی اجتماعی تجزیه سرزمینی ایران در عصر قاجار»، 1395ش، ص266-282
  3. ↑ میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.
  4. ↑ نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.
  5. ↑ «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وب‌سایت جهان نیوز.
  6. ↑ میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.
  7. ↑ میرسنجری، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک.
  8. ↑ نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.
  9. ↑ رنجبر درخشیلر، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست! »، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز.
  10. ↑ نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.
  11. ↑ هوشنگی، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا.
  12. ↑ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.
  13. ↑ ولایتی، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.
  14. ↑ «اقوام ایرانی و ماجرای هویت واحد ملی در گفت و گو با دکتر حمید احمدی»، وب‌سایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.
  15. ↑ صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  16. ↑ عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.
  17. ↑ «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
  18. ↑ «گروه تروریستی الاحوازیه چیست و چه سابقه‌ای دارد؟»، وب‌سایت تابناک.
  19. ↑ عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.
  20. ↑ «جبهه دموکراتیک مردمی ملت عرب اهواز»، خبرگزاری دفاع مقدس.
  21. ↑ عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.
  22. ↑ عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.
  23. ↑ عسکر، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان.
  24. ↑ حیدری، «انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
  25. ↑ حیدری، «انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
  26. ↑ صلاح، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  27. ↑ نقدی‌پور، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز.
  28. ↑ حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (1)»، 1395ش، ص194.
  29. ↑ حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (1)»، 1395ش، ص235.
  30. ↑ حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (2)»، 1395ش، ص98.
  31. ↑ حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (2)»، 1395ش، ص100.
  32. ↑ حیدری، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (2)»، 1395ش، ص111.
  33. ↑ یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.
  34. ↑ یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.
  35. ↑ یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.
  36. ↑ یوسفی، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین.
  37. ↑ اکرمیان و دیگران، «تحلیل گفتمان ضد امنیتی گروهک تروریستی جیش العدل (جیش الظلم) در سیستان و بلوچستان»، 1399ش، ص88-91.
  38. ↑ اکرمیان و دیگران، «تحلیل گفتمان ضد امنیتی گروهک تروریستی جیش العدل (جیش الظلم) در سیستان و بلوچستان»، 1399ش، ص88-91.
  39. ↑ «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس.
  40. ↑ یوسفی، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین.
  41. ↑ یوسفی، ««تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین.

منابع

  • «اقوام ایرانی و ماجرای هویت واحد ملی در گفت و گو با دکتر حمید احمدی»، وب‌سایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۳۹۳ش.
  • اکرمیان، سید محمدحسین و دیگران، «تحلیل گفتمان ضد امنیتی گروهک تروریستی جیش العدل (جیش الظلم) در سیستان و بلوچستان»، نشریه علمی آفاق امنیت، شماره ۴۷، تابستان ۱۳۹۹ش.
  • «پیشنهاد اندیشکده آمریکایی برای تجزیه ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۴۰۴ش.
  • «تجزیه طلبی زیر عبای استعمار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
  • رنجبر درخشیلر، جواد، «بازی با آتش تجزیه؛ تفنن نیست!»، پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
  • «جبهه دموکراتیک مردمی ملت عرب اهواز»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۱ش.
  • حیدری، اصغر، «انقلاب اسلامی و گروه‌های تجزیه طلب در ایران؛ «حزب دمکرات کردستان»»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۴۰۰ش.
  • حیدری، اصغر، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (۱)»، فصلنامه پانزده خرداد، شماره ۴۸، تابستان ۱۳۹۵ش.
  • حیدری، اصغر، «منادیان شوم تجزیه آذربایجان ایران در دهه اخیر (۲)»، فصلنامه پانزده خرداد، شماره ۴۹ و ۵۰، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش.
  • صلاح، مهدی، «سابقه تجزیه طلبی در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۳ش.
  • عسکر، مهدی، «بررسی روند چند ساله اخیر گروهک‌های جدایی‌طلب خوزستان»، وب‌سایت بنیاد هابلیان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
  • «گروه تروریستی الاحوازیه چیست و چه سابقه‌ای دارد؟»، وب‌سایت تابناک تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
  • میرسنجری، میرمهرداد، «سرزمین‌های جداشده و تهدید تمامیت ارضی ایران»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۱۶ آبان ۱۳۸۸ش.
  • «نقشه ۷ تکه «تجزیه ایران» کار کی بود؟!»، وب‌سایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
  • نقدی‌پور، محمود، «ایران وادامه پروژه تاریخی تجزیه»، وب‌سایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آبان ۱۴۰۱ش.
  • نوری، هادی، «تبیین تاریخی اجتماعی تجزیه سرزمینی ایران در عصر قاجار»، فصلنامه جامعه‌شناسی تاریخی، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
  • هوشنگی، حمید، «چرا مخالفان جمهوری اسلامی هم با تجزیه ایران مخالفند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • ولایتی، علی‌اکبر، «روایت تاریخی ۲ قرن توطئه تجزیه ایران»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۴۰۱ش.
  • یوسفی، فائزه‌سادات، « «تجزیه ایران» پیش‌نیاز خاورمیانه بزرگ صهیونی»، وب‌سایت جوان آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • یوسفی، فائزه‌سادات، «چه کسانی ایران را ویران می‌خواهند؟»، وب‌سایت ایران‌آن‌لاین، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۱ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=تجزیه_ایران&oldid=27183»