|
|
| (۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| | [[پرونده:سعدیه شیخ.jpg|جایگزین=سعدیه شیخ|بندانگشتی|سعدیه شیخ]] |
| | {{درشت|'''سعدیه شیخ؛'''}} پژوهشگر و استاد دانشگاه کیپتاون در حوزههای الهیات اسلامی فمینیستی، تصوف و مطالعات جنسیت در اسلام. |
|
| |
|
| <big>'''سعدیه شیخ؛'''</big> فمنیست اسلامی و استاد دانشگاه کیپتاون در آفریقای جنوبی.
| | سعدیه شیخ، پژوهشگر و استاد مطالعات دینی و نظریهپرداز فمینیسم اسلامی، از آفریقای جنوبی است. او با تمرکز بر [[تفسیر قرآن]]، [[عرفان اسلامی]] و [[هرمنوتیک فمینیستی،]] به بازخوانی انتقادی سنت تفسیری اسلام در نسبت با [[عدالت جنسیتی]]، [[خشونت]] و ساختارهای پدرسالارانه میپردازد. کارهای او با تمرکز بر خوانشهای نوین از متون اسلامی، به ویژه از منظر [[تصوف]] و [[فمینیسم]]، در سطح بینالمللی شناخته شدهاند. اندیشههای شیخ متأثر از تجربه زیسته در دوران آپارتاید، روششناسی فضلالرحمن و [[عرفان ابنعربی]] است و آثار او در کنار تأثیرگذاری علمی، با نقدها و مناقشات گستردهای میان متفکران اسلامی و مفسران سنتی همراه بوده است. |
|
| |
|
| سعدیه شیخ استاد مطالعات دینی است. فصل مشترک تحقیقات وی مطالعات اسلامی و مطالعات جنسیت است. سعدیه شیخ در تبیین رویکرد فمینیستی خویش متأثر از روش هرمنوتیکی [[فضلالرحمن ملک|فضلالرحمن]] و محققانی چون [[آمنه ودود]] و اسماء بارلاس است. | | == زندگینامه و تحصیلات == |
| ==زندگینامه و تحصیلات ==
| | سعدیه شیخ، زادهٔ ۱۹۷۰م در پرتوریا، پژوهشگر و استاد مطالعات دینی اهل آفریقای جنوبی است. او در فضای اجتماعی–سیاسی دوران اوج مبارزات ضد [[آپارتاید]] رشد یافت؛ تجربهای که نقش مهمی در شکلگیری دغدغههای فکریاش دربارهٔ [[عدالت]]، [[آزادی]] و نسبت دین با رهایی ایفا کرد. شیخ تحصیلات دانشگاهی خود را در [[ایالات متحده آمریکا|ایالات متحده]] ادامه داد و در دههٔ ۱۹۹۰م دکترای مطالعات دین را از دانشگاه تمپل در فیلادلفیا دریافت کرد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref> |
| سعدیه شیخ متولد ١٩٧٠م است. وی دکترای مطالعات دینی خود را از دانشگاه تمپل فیلادلفیا دریافت کرده و هماکنون استادیار دانشگاه کیپتاون آفریقای جنوبی است. حوزۀ تحقیقاتی او ترکیبی از مطالعات اسلامی و مطالعات جنسیت است که بر تصوف و تأثیر آن بر فمینیسم اسلامی و نظریههای فمینیستی تمرکز ویژه دارد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص31.]</ref>
| |
| ==مبانی فکری==
| |
| سعدیه شیخ در سال ٢٠٠٣م/ ١٣٨٢ش پس از آشنایی با دیدگاههای صوفیان درباره میل جنسی و جنسیت به مطالعه عرفان نظری علاقهمند شد. سعدیه شیخ در این سال با شرکت در همایش «هرمنوتیک حاشیه: شریعت و جامعه در یهودیت، مسیحیت و اسلام» در برلین مقالهای با عنوان «گفتمانسازی جنسیت: میل جنسی و جنسیت در متون صوفیه» را ارائه داد. اولین کار علمی او درباره ابنعربی نیز به سال ٢٠٠٩م/ ١٣٨٨ش بازمیگردد که مقالهای با عنوان «جنسیت و معرفتشناسی در تصوف: دوستیهای فمینیستی با محیالدین ابنعربی» را در سخنرانی سالانه آکادمی آمریکایی دین در مونترال کانادا ارائه کرد.<ref>[http://www.religion.uct.ac.za/religion/staff/academicstaff/sadiyyashaikh «Associte professor sadiyya shikh»، وبسایت دانشگاه کیپ تاون آفریقای جنوبی.]</ref>
| |
|
| |
|
| سعدیه شیخ از نگرشهای [[فضلالرحمن ملک|فضلالرحمن]] تاثیر زیادی پذیرفته است. شیخ مدعی است که در تبیین رویکرد خویش منابع تفسیری و حدیثی را همچون یک مسلمان فمینیست مطالعه و بازبینی کرده است. محققانی چون [[آمنه ودود]] و اسماء بارلاس<ref>هر دو روش تفسیری خود را وامدار فضلالرحمان هستند.</ref> نیز از جمله کسانی هستند که شیخ در آثار خود به آنها ارجاع میدهد. <ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروزفر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص19.]</ref>
| | شیخ از سال ۲۰۰۴ به عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه کیپتاون مشغول به کار شد و در حال حاضر استاد تمام در بخش مطالعات مذهبی این دانشگاه است. او همچنین در دانشگاه علوم انسانی (UNISA) نیز تدریس کرده و بهعنوان پژوهشگر مهمان در دانشگاههای معتبری چون دانشگاه استنفورد و دانشگاه کلرادو بولدر فعالیت نموده است. وی یکی از بنیانگذاران شبکههای آکادمیک بینالمللی در حوزه الهیات اسلامی فمینیستی است. مواجههٔ مستقیم با [[تبعیض نژادی]] و ساختاری، او را به بازخوانی انتقادی متون اسلامی، بهویژه [[قرآن]]، با تأکید بر مفاهیم برابری، عدالت و رهایی سوق داده است.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref> |
| ==دیدگاه==
| |
|
| |
|
| === دیدگاه درباره عرفان ابنعربی و عدالت جنسیتی === | | == دیدگاههای سعدیه شیخ == |
| سعدیه شیخ در پی معرفی عرفان اسلامی به عنوان منبعی از شناختهای جایگزین دربارۀ جنسیت است که به عدالت جنسیتی در قرآن نزدیکتر بوده و با ارائه برداشتهای متفاوت انسانشناختی، راه را برای بازنگری در احکام حقوق اسلامی میگشاید. نقطه تمرکز او در این رهیافت، اندیشههای محییالدین ابنعربی است. به باور شیخ، مهمترین راه برای درک قوانین الهی، جستوجو در فهم رابطه خدا با انسان است که خود مستلزم شناخت خداوند، ماهیت انسان و هدف آفرینش او میباشد. صوفیه در طی قرنها روشهای مفصلی برای فهم انسان و جامعه و همچنین تحقیق در تسلیم انسان در برابر خداوند فراهم کردهاند. برخی از اصول عرفانی، امکان بازاندیشی در پیشفرضهای موجود درباره زن و مرد و ماهیت آنها را میدهند و از این رو، رهیافتی مؤمنانه به مسائل جنسیتی را در چارچوب شناخت اسلامی ممکن میسازند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.]</ref> | | به نظر محققان اندیشههای سعدیه شیخ متأثر از دو بستر اصلی شکل گرفته است: ابتدا روششناسی [[فضلالرحمن]] که بر فهم [[بافت تاریخی قرآن]] و نقد تفاسیر مردسالارانه تأکید داشت و سپس آشنایی با [[عرفان ابنعربی]] که مسیر فکری او را متحول کرد. شیخ با ترکیب این دو رویکرد، [[هرمنوتیک فمینیستی]] خود را توسعه داد که از یکسو به نقد ساختارهای پدرسالارانه در سنت تفسیری میپردازد و از سوی دیگر با استفاده از مفاهیم عرفانی مانند [[انسان کامل]]، خوانشهای برابریطلبانه از متون دینی ارائه میدهد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref> |
|
| |
|
| از آنجا که احکام اسلامی همواره مبتنی بر برداشتهای خاصی از ماهیت انسان و جنسیتمند بودن آن است، روایتهای صوفیه و انسانشناسی عرفانی میتواند مبنای ژرفی برای این بازنگری فراهم آورد. شیخ از طریق بررسی روانشناسی صوفیه و روایتهای عارفان، تعریف جنسیت در تفکر مسلمانان را مورد تحلیل قرار میدهد. او استدلال میکند که هستیشناسی ابنعربی چارچوبی ارائه میدهد که به روشنی با مقولۀ جنسیت پیوند میخورد و مفهوم تازهای برای برابری در حوزۀ اجتماعی پدید میآورد. این رویکرد عرفانی، منابع نظری و روششناختی در اختیار مسلمانانی قرار میدهد که میخواهند پارادایم جنسیتی غالب در اسلام را بازاندیشی کنند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.]</ref> | | === عدالت جنسیتی === |
| | سعدیه شیخ در پی معرفی [[عرفان اسلامی]] بهعنوان منبعی از شناختهای جایگزین دربارهٔ [[جنسیت]] است که به [[عدالت جنسیتی]] در [[قرآن]] نزدیکتر بوده و با ارائه برداشتهای متفاوت [[انسانشناسی|انسانشناختی]]، راه را برای بازنگری در احکام حقوق اسلامی میگشاید. نقطه تمرکز او در این رهیافت، اندیشههای [[محییالدین ابنعربی]] است. به باور شیخ، مهمترین راه برای درک قوانین الهی، جستوجو در فهم رابطهٔ خدا با انسان بوده که خود مستلزم شناخت خداوند، ماهیت انسان و هدف آفرینش او است. در دیدگاه او، برخی از اصول عرفانی، امکان بازاندیشی در پیشفرضهای موجود دربارهٔ [[زن]] و [[مرد]] و ماهیت آنها را میدهند و از این رو، رهیافتی مؤمنانه به مسائل جنسیتی را در چارچوب شناخت اسلامی ممکن میسازند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، -ص35-33.]</ref> سعدیه شیخ از طریق بررسی روانشناسی صوفیه، تعریف جنسیت در تفکر مسلمانان را مورد تحلیل قرار میدهد. او استدلال میکند که هستیشناسی ابنعربی چارچوبی ارائه میدهد که به روشنی با مقولهٔ جنسیت پیوند میخورد و مفهوم تازهای برای برابری در حوزهٔ اجتماعی پدیدمیآورد. این رویکرد عرفانی، منابع نظری و روششناختی در اختیار مسلمانانی قرار میدهد که میخواهند پارادایم جنسیتی غالب در [[اسلام]] را بازاندیشی کنند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.]</ref> |
|
| |
|
| === دیدگاه دربارۀ هرمنوتیک فمینیستی === | | === هرمنوتیک فمینیستی === |
| سعدیه شیخ رسالت فمینیسم اسلامی را در انجام دو نقد همزمان میداند: نقد پدرسالاری و تفاسیر تبعیضآمیز درون جهان اسلام، و نقد گفتمانهای فمینیستی نواستعماری که اسلام را یکپارچه مردسالار تصویر میکنند. او برای دستیابی به این هدف، روشی تحلیلی با عنوان «هرمنوتیک فمینیستی» را به کار میگیرد که متشکل از دو مؤلفه کلیدی است: هرمنوتیک شکاکانه، برای نقد و واکاوی پیشفرضهای مردسالارانه در متون و تفاسیر تاریخی؛ و هرمنوتیک بازسازی، برای ارائه خوانشهای جایگزین و برابریطلبانه از همان متون. | | سعدیه شیخ رسالت [[فمینیسم اسلامی]] را در انجام دو نقد همزمان میداند: نقد [[پدرسالاری]] و تفاسیر تبعیضآمیز درون [[جهان اسلام]] و نقد گفتمانهای فمینیستی نواستعماری که [[اسلام]] را یکپارچه [[مردسالاری|مردسالار]] تصویر میکنند. روشی تحلیلی او، هرمنوتیک فمینیستی است که متشکل از دو مؤلفه کلیدی است: نخست هرمنوتیک شکاکانه، برای نقد و واکاوی پیشفرضهای مردسالارانه در متون و تفاسیر تاریخی و دوم هرمنوتیک بازسازی، برای ارائهٔ خوانشهای جایگزین و برابریطلبانه از همان متون.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref> سعدیه شیخ با استفاده از مفهوم انسان کامل که ذاتاً فاقد جنسیت است و امکان تجلی برابر صفات جلال و جمال الهی برای هر دو جنس، به بازسازی مبانی انسانشناختی اسلام میپردازد. هدف او از این بازسازی، ایجاد پایههای نظری لازم برای بازنگری در [[فقه اسلامی]] و کمک به شکلگیری [[فقه فمینیستی]] است. او مفاهیمی در ظاهر سلسلهمراتبی مانند درجهٔ مردان بر زنان را با تشبیه رابطهٔ زن و مرد به رابطهٔ عالم صغیر و کبیر، از حالت برتری ذاتی به رابطهای مبتنی بر نقشهای عملکردی تفسیر میکند.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref> |
|
| |
|
| تحول فکری شیخ پس از آشنایی عمیق با عرفان ابنعربی صورت گرفت. او با استفاده از مفاهیم بنیادین اندیشه ابنعربی، مانند مفهوم «انسان کامل» که ذاتاً فاقد جنسیت است و امکان تجلی برابر صفات جلال و جمال الهی برای هر دو جنس، به بازسازی مبانی انسانشناختی اسلام میپردازد. هدف او از این بازسازی، ایجاد پایههای نظری لازم برای بازنگری در فقه و کمک به شکلگیری فقهی فمینیستی است. حتی مفاهیمی ظاهراً سلسلهمراتبی مانند «درجه» مردان بر زنان را با تشبیه رابطه زن و مرد به رابطه عالم صغیر و کبیر، از حالت برتری ذاتی به رابطهای مبتنی بر نقشهای عملکردی و پذیرندگی تفسیر میکند.
| | === خشونت === |
| | سعدیه شیخ تفاسیر سنتی از [[آیه ۳۴ سوره نساء|آیهٔ ۳۴ سوره نساء]] را ناقض اصل [[توحید]] میداند. از نگاه او، این تفاسیر با قراردادن اقتدار مردان در راستای اقتدار خداوند، یک سلسله مراتب معنوی مشروط ایجاد میکنند که در آن خدا در رأس، مردان بهعنوان واسطه در وسط و زنان در پایین قرار میگیرند. به باور وی، این خوانش، حاکمیت مطلق و یگانگی خدا را زیر سؤال برده و ماهیتی مشرکانه به خود میگیرد؛ بنابراین شیخ با تکیه بر بافت تاریخی نزول آیه، معتقد است آیه برای محدودکردن خشونت شدید رایج در آن زمان نازل شده است. او در نهایت برداشت خود از آیه را به دو شکل مطرح میکند: یا اعمال مجازات یاد شده تنها در شرایط استثنایی بسیار محدود مجاز است، یا منظور از «ضرب»، ضربهای نمادین است.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref> |
|
| |
|
| سعدیه شیخ رسالت زنان مسلمان در زمینۀ فمینیسم اسلامی را در پیوند با دو رویکرد میداند: | | === قوامیت === |
| #منتقد بودن به پدرسالاری و تفاسیر تبعیضآمیز جنسی از اسلام در جوامع اسلامی؛
| | سعدیه شیخ تفسیر رایج از واژهٔ «قوامون» را که بهمعنای سرپرستی مالی و مدیریتی مردان دانسته میشود، نقد میکند. او استدلال میکند که این تفسیر، یک سلسله مراتب تقدیسشدهٔ مردانه ایجاد میکند که رابطهٔ زن مؤمن با خدا را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. از دید او، این نگرش باعث میشود اطاعت زن از شوهر نه تنها شبیه اطاعت از خدا، بلکه شرط لازم آن جلوه داده شود. به عقیدهٔ شیخ، این پیشفرض که اقتدار خدا و مردان در یک راستا قرار دارد، مجدداً اصل توحید و حاکمیت مطلق الهی را مخدوش میکند و خوانشهای مبتنی بر آن را مشرکانه میسازد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref> |
| # نقد گفتمانهای فمینیستی نواستعماری درباره اسلام.
| |
| بر این اساس سعدیه شیخ در ارزیابی گزارشهای تاریخی از جنسیت در حوزههای تفسیر و حدیث از یک روش تحلیلی خاص با عنوان «هرمنوتیک فمینیستی» استفاده میکند. هرمنوتیک فمینیستی شیخ دارای دو مؤلفه است: هرمنوتیک شکاکانه و هرمنوتیک بازسازی.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-23.]</ref>
| |
|
| |
|
| سعدیه شیخ هرمنوتیک بازسازی را پس از آشنایی با ابنعربی و بهکارگیری آرای او در حوزه زنان بهکار برده است. این مؤلفه هرمنوتیکی خوانشهای برابریطلبانهای بهجای روایتهای جنسیتی موجود در متن ارائه میدهد که از نگاه وی نیازمند دقت در بررسی متون مردمحور جهت استخراج الگوهای مناسب زنان است.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-23.]</ref> | | == انتقادها به سعدیه شیخ == |
| | به نظر منتقدان، رویکرد سعدیه شیخ مبتنی بر هرمنوتیک فمینیستی، با نادیدهگرفتن تفاوتهای تکوینی و طبیعی زن و مرد، در تعارض با مبانی انسانشناختی اسلام قرار میگیرد. در دیدگاه اسلامی، این تفاوتها هدفمند و ناشی از [[حکمت الهی]] است و منجر به تنوع در نقشها و مسئولیتها میشود، نه برتری ذاتی یک [[جنس]]. برابری در اسلام بهمعنای تعادل و تناسب حقوق با تکالیف است، نه یکسانی مطلق؛ بنابراین، استفاده از مفاهیم عرفانی مانند [[انسان کامل]] برای اثبات برابری بهمعنای فمینیستی آن، از نظر این منتقدان، تأویلی نادرست و ناهماهنگ با نظام تشریعی اسلام محسوب میشود.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص48.]</ref> |
|
| |
|
| سعدیه شیخ تا قبل از آشنایی با افکار ابنعربی مانند سایر فمینیستهای اسلامی در پارادیم انتقادی بهدنبال کشف جنبههای مردسالارانه متون دینی بود. شیخ تحت تأثیر هرمنوتیک و نظریه دو حرکتی فضلالرحمن و همچنین آراء آمنه ودود و اسماء بارلاس بود. شیخ در روش خود بهعنوان هرمنوتیک فیمینستی که متشکل از دو هرمنوتیک شکاکانه و هرمنوتیک بازسازی است در پی تحقق ایده اصلی خود یعنی فراهمکردن مبانی انسانشناختی لازم برای بازنگری فقه و کمک به شکلگیری فقه نوظهور فمینیستی است. <ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20.]</ref> | | همچنین دیدگاه سعدیه شیخ دربارهٔ خشونت، تسری نادرست مبانی توحید به حوزهٔ روابط خانوادگی است. به نظر مفسران قرآن، [[اطاعت زن از شوهر]] در چارچوب احکام خانواده، بهمعنای قرارگرفتن آن در عرض اطاعت از خدا نیست، بلکه تکلیفی است که خداوند با در نظر گرفتن تفاوتهای طبیعی و مسئولیتهای متفاوت زن و مرد مقرر کرده است. در نظام حقوقی اسلام، این احکام در طول ارادهٔ خداوند تعریف شدهاند. همچنین، اگر دستور قرآن به اطاعت از اولیالامر، موجب شرک نیست، پس اطاعت زن از شوهر در حدود شرع نیز نمیتواند ناقض توحید باشد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref> |
|
| |
|
| شیخ معتقد است که تفاسیر ارائهشده در دورههای مختلف تحت تأثیر نگاه مردسالارانه اجتماع شکل گرفته است. شیخ مفسران را حلقه مفقوده و واسطه شکلگیری فهم اجتماعی از دین میداند. از دید او فهم از قرآن در خلأ شکل نمیگیرد بلکه بافت تاریخی-فرهنگ اجتماعی خاص زمان مفسر بر فهم او از متون أثرگذار است و این فهم خاص مفسر با عنوان تفسیر قرآن به اجتماع وارد میشود. بهعنوانمثال زمخشری مفسر معروف اهل سنت در تفسیر آیه 34 سوره نساء «الرجال قوامون علی النساء بما انفقوا» تحت تأثیر فرهنگ زمانه خود دلیل قوامیت مردان بر زنان را در تعقل، قوای جسمانی و معنویت بیشتر و در مقابل زنان را ضعیف، احساساتی، غیرمنطقی و شهوانی میداند. <ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص21-22.]</ref>
| | دربارهٔ قوامیت نیز محققان به تحکیم نهاد خانواده، توجه دارند؛ از نظر آنها [[قوامیت مردان]]، مسئولیتی مدیریتی و مبتنی بر دو عامل تواناییهای طبیعی متفاوت و تکلیف [[نفقه]] است. این جایگاه، بهمعنای مالکیت مرد بر زن یا دسترسی بیقید به جسم او نیست، بلکه سازوکاری حقوقی برای ایجاد نظم و تعادل در خانواده و تأمین امنیت و آسایش زن است. از طرف دیگر قوامیت قابل تحدید است و زوجین میتوانند با [[شرط ضمن عقد]]، دامنهٔ آن را محدود کنند. نفقه نیز بهعنوان تکلیف مرد، حمایتی مالی برای استحکام خانواده و کرامت زن است، نه معاملهای برای بهرهکشی.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref> |
|
| |
|
| از نظر شیخ احادیث مرجع هنجارساز جامعه اسلامی هستند. با کاوش در احادیث مختلف میتوان متوجه شد که چگونه فرهنگ خاص مفسر در انتخاب احادیثی که پیشفرض مردسالارانه دارند تأثیرگذار است؛ مثلاً در حدیث «اشراط الساعه» که نشانههای قیامت در کمشدن علم، ظهور جهل، ظاهرشدن فساد، زیادشدن زنان و کمشدن مردان معرفی شده است، همنشینی جهل و افزایش فساد این مفهوم را به ذهن مخاطب میرساند که زیادشدن زنان نهتنها عامل افزایش جهل بلکه عامل افزایش فساد در جامعه است. <ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص22.]</ref>
| | == آثار == |
| | سعدیه شیخ آثار پژوهشی متعددی در قالب کتاب و مقاله تألیف کرده است. از جمله کتابهای مهم او، «روایتهای صوفیانه از صمیمیت: ابنعربی، جنسیت و گرایش جنسی» (۲۰۱۲م) است که در آن به تحلیل چگونگی ساخت جنسیت در آثار تفسیری قرون وسطی میپردازد. در این متون، زن بهعنوان موجودی غیرمنطقی، مادی، شهوانی و ناتوان از رهبری و تفکر تصویر شده است، حال آنکه مردان بهمثابهٔ موجوداتی برتر و حتی واسطههای فیض الهی برای زنان تلقی شدهاند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص31.]</ref> |
|
| |
|
| پس از آشنایی با افکار ابنعربی، شیخ به انتقاد از روش فمینیستهای دیگر مانند آمنه ودود و اسماء بارلاس میپردازد. از منظر وی، فمینیستها بهجای پرداختن به ریشه و مبانی به شاخ و برگها پرداختهاند و بهدنبال احیای حقوقی هستند که اسلام به زنان داده است، ولی مردسالاری حاضر در جامعه مسلمان مانع از تحقق آن است. بر این اساس، ریشه اصلی ظلم به زنان، تفکر مردسالاری است که ریشه در مبانی انسانشناختی داشته و ناشی از فرهنگ برتری ذاتی مرد بر زن است. به همین جهت شیخ روش خود را بعد از آشنایی با ابنعربی ترکیبی از هرمنوتیک شکاکانه و هرمنوتیک بازسازی قرار میدهد. شیخ پس از استخراج مبانی چون مفهوم انسان کامل، تجلی صفات جلالیه و جمالیه در عالم و مفهوم درجه، خوانش فمینیستی خود از متون را ارائه میدهد.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص24.]</ref>
| | علاوهبر این، او حدود ۳۰ مقاله علمی در حوزههای تخصصی خود شامل [[تفسیر قرآن]]، متون عرفانی و نظریههای جنسیت در اسلام منتشر کرده است. شیخ خود را زنی مسلمان میداند که جهانبینی وجودی و اخلاقیاش ریشه در [[اسلام]] دارد و میکوشد با نگاهی انتقادی، خوانشهای تازهای از سنت اسلامی ارائه دهد که در عین وفاداری به مبانی دینی، نگرشهای پدرسالارانه را به چالش بکشد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص31.]</ref> |
|
| |
|
| ازنظر شیخ مفهوم انسان کامل در دیدگاه ابنعربی فاقد جنسیت است و هر دو جنس زن و مرد امکان بالقوه رسیدن به انسان کامل را دارند. از طرفی تجلی صفات جلالیه و جمالیه خداوند در عالم بسته به میزان تلاش هر دو جنس در تجلی این صفات است. این برابری در مفهوم انسان کامل و تجلی صفات همان برابری جنسیتی است که باید در تمام متون دینی مورد توجه قرار بگیرد.
| | == پانویس == |
| | | {{پانویس}} |
| شیخ از آراء ابنعربی در تطبیق ایده اصلی خود استفاده میکند. ابنعربی عالم کبیر را جهان و عالم صغیر را انسان فرض میکند. عالم کبیر در عالم صغیر تأثیر دارد و عالم صغیر این اثر را میپذیرد. شأن پذیرندگی عالم صغیر برای عالم کبیر درجهای را که حاصل شأن پذیرندگی عالم صغیر است بههمراه دارد. شیخ، عالم کبیر و صغیر را به زن و مرد تشبیه میکند. از نظر شیخ زنان چون پذیرنده نطفه مرد هستند این پذیرندگی نوعی درجه برای مردان حاصل میکند. بهعبارت دیگر درجه مردان بر زنان بهجهت شأن پذیرندگی زن در پذیرش نطفه مردان است. شیخ معتقد است، این تعبیر از درجه آن نگاه مادونی/برتری را به خنثی/پذیرندگی تبدیل میکند و بار ارزشی خاصی به زن و مرد انتقال نمیدهد. <ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص26.]</ref>
| |
| | |
| ==آثار == | |
| سعدیه شیخ، استاد دانشگاه کپتاون آفریقای جنوبی، پژوهشگر برجسته در حوزه مطالعات اسلامی با تمرکز بر بازخوانی انتقادی متون عرفانی و مسائل جنسیت است. او در دهه ۱۹۹۰ میلادی دکترای مطالعات دین را از دانشگاه تمپل اخذ نمود.
| |
|
| |
|
| شیخ در کتاب مهم خود با عنوان **«روایتهای صوفیانه از صمیمیت: ابنعربی، جنسیت و گرایش جنسی»** (چاپ نخست ۲۰۱۲، تجدیدچاپ ۲۰۱۳) به تحلیل چگونگی ساخت جنسیت در آثار تفسیری قرون وسطی میپردازد. محور پرسش او بررسی این موضوع است که آیا در این متون، زن بهعنوان موجودی غیرمنطقی، مادی، شهوانی و ناتوان از رهبری و تفکر تصویر شده، در حالی که مردان بهمثابه موجوداتی برتر و حتی واسطههای فیض الهی برای زنان تلقی شدهاند؟
| | == منابع == |
| | | * دانشفرد، نفیسه و محصص، مرضیه، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارهٔ زنان»، فصلنامه تحقیقات کاربردی در حوزه قرآن و حدیث، سال اول، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۰ش. |
| حوزه پژوهشی او شامل **تفسیر قرآن، متون عرفانی و نظریههای جنسیت در اسلام** است و تاکنون حدود **۳۰ مقاله علمی** در این زمینهها منتشر کرده است. وی خود را یک زن مسلمان میداند که جهانبینی وجودی و اخلاقیاش ریشه در اسلام دارد و میکوشد با نگاهی انتقادی-بازسازنده، خوانشهای تازهای از سنت اسلامی ارائه دهد که در عین وفاداری به مبانی دینی، نگرشهای پدرسالارانه را به چالش میکشد.
| | * نیری، عصمت و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، مجلهٔ مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش، |
| | | * هدایتزاده، محمدصادق و پیروزفر، سهیلا، «رهیافتی به فمینیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمینیستی او از آراء ابنعربی»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، سال ۲۳، شمارهٔ ۶۸، ۱۳۹۹ش. |
| اولین کتاب سعدیه شیخ «خشونت علیه زنان در جهان معاصر: ریشهها و درمان» با همکاری دنیلسی مگوایر در سال 2007م به چاپ رسید. اما مهمترین اثر او «روایتهای صوفیانه از صمیمیت: ابنعربی، جنسیت و گرایش جنسی»<ref> «Sufi narratives of intimacy, Ibn Arabi, gender, sexuality» </ref> است که در سال 2012م به چاپ رسید. شیخ مقالات متعددی در زمینههای مختلف دارد بهعنوان مثال مقاله «کاوشهایی در معرفتشناسی فمینیستی اسلامی» و «اسلام بین حاشیه: ارزیابی مجدد جنسیت و تمایلات جنسی در اسلام» اشاره کرد. <ref>[http://www.religion.uct.ac.za/religion/staff/academicstaff/sadiyyashaikh «Associte professor sadiyya shikh»، وبسایت دانشگاه کیپ تاون آفریقای جنوبی.]</ref> هیچ یک از آثار او به فارسی ترجمه نشده است. <ref>[https://mafaz.ir/%d9%81%d8%b1%d9%82-%d9%88-%d8%a7%d8%af%db%8c%d8%a7%d9%86/%d8%ac%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a7%d9%86%d8%ad%d8%b1%d8%a7%d9%81%db%8c/%d8%aa%d8%b5%d9%88%d9%81/%d9%86%da%af%d8%a7%d9%87%db%8c-%d8%a8%d9%87-%da%a9%d8%aa%d8%a7% «نگاهی به کتاب روایتهای صوفیانه از صمیمیت»، وبسایت موسسه فرق و ادیان زاهدان.]</ref>
| |
| | |
| ==پانویس==
| |
| {{پانویس}}
| |
| ==منابع== | |
| *«نگاهی به کتاب روایتهای صوفیانه از صمیمیت»، وبسایت موسسه فرق و ادیان زاهدان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۴۰۰ش.
| |
| *دانشفرد، نفیسه و محصص، مرضیه، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، فصلنامه تحقیقات کاربردی در حوزه قرآن و حدیث، سال اول، شماره 1، 1400ش. | |
| *هدایتزاده، محمدصادق و پیروزفر، سهیلا، «رهیافتی به فمینیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمینیستی او از آراء ابنعربی»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، سال 23، شماره 68، 1399ش. | |
| *“Associte professor sadiyya shikh”,Department for the study of Religoins, August 2012.
| |
