سعدیه شیخ
سعدیه شیخ؛ پژوهشگر و استاد دانشگاه کیپتاون در حوزههای الهیات اسلامی فمینیستی، تصوف و مطالعات جنسیت در اسلام.
سعدیه شیخ، پژوهشگر و استاد مطالعات دینی و نظریهپرداز فمینیسم اسلامی، از آفریقای جنوبی است. او با تمرکز بر تفسیر قرآن، عرفان اسلامی و هرمنوتیک فمینیستی، به بازخوانی انتقادی سنت تفسیری اسلام در نسبت با عدالت جنسیتی، خشونت و ساختارهای پدرسالارانه میپردازد. کارهای او با تمرکز بر خوانشهای نوین از متون اسلامی، به ویژه از منظر تصوف و فمینیسم، در سطح بینالمللی شناخته شدهاند. اندیشههای شیخ متأثر از تجربه زیسته در دوران آپارتاید، روششناسی فضلالرحمن و عرفان ابنعربی است و آثار او در کنار تأثیرگذاری علمی، با نقدها و مناقشات گستردهای میان متفکران اسلامی و مفسران سنتی همراه بوده است.
زندگینامه و تحصیلات
سعدیه شیخ، زادهٔ ۱۹۷۰م در پرتوریا، پژوهشگر و استاد مطالعات دینی اهل آفریقای جنوبی است. او در فضای اجتماعی–سیاسی دوران اوج مبارزات ضد آپارتاید رشد یافت؛ تجربهای که نقش مهمی در شکلگیری دغدغههای فکریاش دربارهٔ عدالت، آزادی و نسبت دین با رهایی ایفا کرد. شیخ تحصیلات دانشگاهی خود را در ایالات متحده ادامه داد و در دههٔ ۱۹۹۰م دکترای مطالعات دین را از دانشگاه تمپل در فیلادلفیا دریافت کرد.[۱]
شیخ از سال ۲۰۰۴ به عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه کیپتاون مشغول به کار شد و در حال حاضر استاد تمام در بخش مطالعات مذهبی این دانشگاه است. او همچنین در دانشگاه علوم انسانی (UNISA) نیز تدریس کرده و بهعنوان پژوهشگر مهمان در دانشگاههای معتبری چون دانشگاه استنفورد و دانشگاه کلرادو بولدر فعالیت نموده است. وی یکی از بنیانگذاران شبکههای آکادمیک بینالمللی در حوزه الهیات اسلامی فمینیستی است. مواجههٔ مستقیم با تبعیض نژادی و ساختاری، او را به بازخوانی انتقادی متون اسلامی، بهویژه قرآن، با تأکید بر مفاهیم برابری، عدالت و رهایی سوق داده است.[۲]
دیدگاههای سعدیه شیخ
به نظر محققان اندیشههای سعدیه شیخ متأثر از دو بستر اصلی شکل گرفته است: ابتدا روششناسی فضلالرحمن که بر فهم بافت تاریخی قرآن و نقد تفاسیر مردسالارانه تأکید داشت و سپس آشنایی با عرفان ابنعربی که مسیر فکری او را متحول کرد. شیخ با ترکیب این دو رویکرد، هرمنوتیک فمینیستی خود را توسعه داد که از یکسو به نقد ساختارهای پدرسالارانه در سنت تفسیری میپردازد و از سوی دیگر با استفاده از مفاهیم عرفانی مانند انسان کامل، خوانشهای برابریطلبانه از متون دینی ارائه میدهد.[۳]
عدالت جنسیتی
سعدیه شیخ در پی معرفی عرفان اسلامی بهعنوان منبعی از شناختهای جایگزین دربارهٔ جنسیت است که به عدالت جنسیتی در قرآن نزدیکتر بوده و با ارائه برداشتهای متفاوت انسانشناختی، راه را برای بازنگری در احکام حقوق اسلامی میگشاید. نقطه تمرکز او در این رهیافت، اندیشههای محییالدین ابنعربی است. به باور شیخ، مهمترین راه برای درک قوانین الهی، جستوجو در فهم رابطهٔ خدا با انسان بوده که خود مستلزم شناخت خداوند، ماهیت انسان و هدف آفرینش او است. در دیدگاه او، برخی از اصول عرفانی، امکان بازاندیشی در پیشفرضهای موجود دربارهٔ زن و مرد و ماهیت آنها را میدهند و از این رو، رهیافتی مؤمنانه به مسائل جنسیتی را در چارچوب شناخت اسلامی ممکن میسازند.[۴] سعدیه شیخ از طریق بررسی روانشناسی صوفیه، تعریف جنسیت در تفکر مسلمانان را مورد تحلیل قرار میدهد. او استدلال میکند که هستیشناسی ابنعربی چارچوبی ارائه میدهد که به روشنی با مقولهٔ جنسیت پیوند میخورد و مفهوم تازهای برای برابری در حوزهٔ اجتماعی پدیدمیآورد. این رویکرد عرفانی، منابع نظری و روششناختی در اختیار مسلمانانی قرار میدهد که میخواهند پارادایم جنسیتی غالب در اسلام را بازاندیشی کنند.[۵]
هرمنوتیک فمینیستی
سعدیه شیخ رسالت فمینیسم اسلامی را در انجام دو نقد همزمان میداند: نقد پدرسالاری و تفاسیر تبعیضآمیز درون جهان اسلام و نقد گفتمانهای فمینیستی نواستعماری که اسلام را یکپارچه مردسالار تصویر میکنند. روشی تحلیلی او، هرمنوتیک فمینیستی است که متشکل از دو مؤلفه کلیدی است: نخست هرمنوتیک شکاکانه، برای نقد و واکاوی پیشفرضهای مردسالارانه در متون و تفاسیر تاریخی و دوم هرمنوتیک بازسازی، برای ارائهٔ خوانشهای جایگزین و برابریطلبانه از همان متون.[۶] سعدیه شیخ با استفاده از مفهوم انسان کامل که ذاتاً فاقد جنسیت است و امکان تجلی برابر صفات جلال و جمال الهی برای هر دو جنس، به بازسازی مبانی انسانشناختی اسلام میپردازد. هدف او از این بازسازی، ایجاد پایههای نظری لازم برای بازنگری در فقه اسلامی و کمک به شکلگیری فقه فمینیستی است. او مفاهیمی در ظاهر سلسلهمراتبی مانند درجهٔ مردان بر زنان را با تشبیه رابطهٔ زن و مرد به رابطهٔ عالم صغیر و کبیر، از حالت برتری ذاتی به رابطهای مبتنی بر نقشهای عملکردی تفسیر میکند.[۷]
خشونت
سعدیه شیخ تفاسیر سنتی از آیهٔ ۳۴ سوره نساء را ناقض اصل توحید میداند. از نگاه او، این تفاسیر با قراردادن اقتدار مردان در راستای اقتدار خداوند، یک سلسله مراتب معنوی مشروط ایجاد میکنند که در آن خدا در رأس، مردان بهعنوان واسطه در وسط و زنان در پایین قرار میگیرند. به باور وی، این خوانش، حاکمیت مطلق و یگانگی خدا را زیر سؤال برده و ماهیتی مشرکانه به خود میگیرد؛ بنابراین شیخ با تکیه بر بافت تاریخی نزول آیه، معتقد است آیه برای محدودکردن خشونت شدید رایج در آن زمان نازل شده است. او در نهایت برداشت خود از آیه را به دو شکل مطرح میکند: یا اعمال مجازات یاد شده تنها در شرایط استثنایی بسیار محدود مجاز است، یا منظور از «ضرب»، ضربهای نمادین است.[۸]
قوامیت
سعدیه شیخ تفسیر رایج از واژهٔ «قوامون» را که بهمعنای سرپرستی مالی و مدیریتی مردان دانسته میشود، نقد میکند. او استدلال میکند که این تفسیر، یک سلسله مراتب تقدیسشدهٔ مردانه ایجاد میکند که رابطهٔ زن مؤمن با خدا را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. از دید او، این نگرش باعث میشود اطاعت زن از شوهر نه تنها شبیه اطاعت از خدا، بلکه شرط لازم آن جلوه داده شود. به عقیدهٔ شیخ، این پیشفرض که اقتدار خدا و مردان در یک راستا قرار دارد، مجدداً اصل توحید و حاکمیت مطلق الهی را مخدوش میکند و خوانشهای مبتنی بر آن را مشرکانه میسازد.[۹]
انتقادها به سعدیه شیخ
به نظر منتقدان، رویکرد سعدیه شیخ مبتنی بر هرمنوتیک فمینیستی، با نادیدهگرفتن تفاوتهای تکوینی و طبیعی زن و مرد، در تعارض با مبانی انسانشناختی اسلام قرار میگیرد. در دیدگاه اسلامی، این تفاوتها هدفمند و ناشی از حکمت الهی است و منجر به تنوع در نقشها و مسئولیتها میشود، نه برتری ذاتی یک جنس. برابری در اسلام بهمعنای تعادل و تناسب حقوق با تکالیف است، نه یکسانی مطلق؛ بنابراین، استفاده از مفاهیم عرفانی مانند انسان کامل برای اثبات برابری بهمعنای فمینیستی آن، از نظر این منتقدان، تأویلی نادرست و ناهماهنگ با نظام تشریعی اسلام محسوب میشود.[۱۰]
همچنین دیدگاه سعدیه شیخ دربارهٔ خشونت، تسری نادرست مبانی توحید به حوزهٔ روابط خانوادگی است. به نظر مفسران قرآن، اطاعت زن از شوهر در چارچوب احکام خانواده، بهمعنای قرارگرفتن آن در عرض اطاعت از خدا نیست، بلکه تکلیفی است که خداوند با در نظر گرفتن تفاوتهای طبیعی و مسئولیتهای متفاوت زن و مرد مقرر کرده است. در نظام حقوقی اسلام، این احکام در طول ارادهٔ خداوند تعریف شدهاند. همچنین، اگر دستور قرآن به اطاعت از اولیالامر، موجب شرک نیست، پس اطاعت زن از شوهر در حدود شرع نیز نمیتواند ناقض توحید باشد.[۱۱]
دربارهٔ قوامیت نیز محققان به تحکیم نهاد خانواده، توجه دارند؛ از نظر آنها قوامیت مردان، مسئولیتی مدیریتی و مبتنی بر دو عامل تواناییهای طبیعی متفاوت و تکلیف نفقه است. این جایگاه، بهمعنای مالکیت مرد بر زن یا دسترسی بیقید به جسم او نیست، بلکه سازوکاری حقوقی برای ایجاد نظم و تعادل در خانواده و تأمین امنیت و آسایش زن است. از طرف دیگر قوامیت قابل تحدید است و زوجین میتوانند با شرط ضمن عقد، دامنهٔ آن را محدود کنند. نفقه نیز بهعنوان تکلیف مرد، حمایتی مالی برای استحکام خانواده و کرامت زن است، نه معاملهای برای بهرهکشی.[۱۲]
آثار
سعدیه شیخ آثار پژوهشی متعددی در قالب کتاب و مقاله تألیف کرده است. از جمله کتابهای مهم او، «روایتهای صوفیانه از صمیمیت: ابنعربی، جنسیت و گرایش جنسی» (۲۰۱۲م) است که در آن به تحلیل چگونگی ساخت جنسیت در آثار تفسیری قرون وسطی میپردازد. در این متون، زن بهعنوان موجودی غیرمنطقی، مادی، شهوانی و ناتوان از رهبری و تفکر تصویر شده است، حال آنکه مردان بهمثابهٔ موجوداتی برتر و حتی واسطههای فیض الهی برای زنان تلقی شدهاند.[۱۳]
علاوهبر این، او حدود ۳۰ مقاله علمی در حوزههای تخصصی خود شامل تفسیر قرآن، متون عرفانی و نظریههای جنسیت در اسلام منتشر کرده است. شیخ خود را زنی مسلمان میداند که جهانبینی وجودی و اخلاقیاش ریشه در اسلام دارد و میکوشد با نگاهی انتقادی، خوانشهای تازهای از سنت اسلامی ارائه دهد که در عین وفاداری به مبانی دینی، نگرشهای پدرسالارانه را به چالش بکشد.[۱۴]
پانویس
- ↑ نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.
- ↑ نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.
- ↑ نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.
- ↑ دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، -ص35-33.
- ↑ دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.
- ↑ هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-26.
- ↑ هدایتزاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابنعربی»، 1399ش، ص20-26.
- ↑ نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.
- ↑ نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.
- ↑ دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص48.
- ↑ نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.
- ↑ نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.
- ↑ دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص31.
- ↑ دانشفرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص31.
منابع
- دانشفرد، نفیسه و محصص، مرضیه، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشههای ابنعربی دربارهٔ زنان»، فصلنامه تحقیقات کاربردی در حوزه قرآن و حدیث، سال اول، شمارهٔ ۱، ۱۴۰۰ش.
- نیری، عصمت و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، مجلهٔ مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش،
- هدایتزاده، محمدصادق و پیروزفر، سهیلا، «رهیافتی به فمینیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمینیستی او از آراء ابنعربی»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، سال ۲۳، شمارهٔ ۶۸، ۱۳۹۹ش.