ام ابیها: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۱۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big> | [[پرونده:ام ابیها.jpg|جایگزین=نقاشی امابیها اثر حسن روحالامین|بندانگشتی|نقاشی امابیها اثر حسن روحالامین]] | ||
'''<big>اُمّ ابیها؛</big>''' لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش فاطمه زهرا. | |||
اُم ابیها بهمعنای «مادرِ پدر خویش» از القاب منسوب به [[فاطمه زهرا]]، دختر پیامبر اسلام است. بر پایه منابع تاریخی و روایی [[شیعه]] و [[اهلسنت]]، این لقب از سوی [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] برای فاطمه بهکار رفته و معمولاً در پیوند با رابطه عاطفی و نقش حمایتی او نسبت به پدر، بهویژه پس از درگذشت [[حضرت خدیجه|خدیجه]]، تبیین شده است. این لقب در تفسیرهای کلامی و فرهنگی، گاه بهصورت نمادین و با تأکید بر جایگاه فاطمه زهرا در سنت اسلامی، بهویژه در پیوند با [[خانواده]]، [[تربیت]] و استمرار معنوی پیام نبوی، مورد توجه قرار گرفته و بازتابهایی در ادبیات دینی و فرهنگ معاصر ایران داشته است. | |||
== '''واژهشناسی''' == | |||
واژه عربی اُمّ در لغت بهمعنای [[مادر]]، اصل و مبدأ است<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵. </ref> و در کاربردهای گستردهتر به هر آنچه منشأ، بنیاد یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق میشود.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۱.]</ref> اُم ابیها از کنیههای فاطمه زهرا و بهمعنای «مادرِ پدر خویش» است.<ref>ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref> بر پایه منابع تاریخی و روایی شیعه و اهلسنت، پیامبر اسلام فاطمه را با این لقب خطاب میکردند<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸؛ الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.</ref> که معمولاً به محبت ویژه پیامبر و نقش حمایتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدر، بهویژه پس از وفات خدیجه، نسبت داده میشود.<ref>ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref> | |||
لقب ام ابیها در موارد محدودی برای برخی زنان دیگر، ازجمله دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و نیز [[حضرت معصومه|فاطمه معصومه]]، دختر [[موسی بن جعفر]]<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> نیز گزارش شده، اما شهرت آن به فاطمه زهرا اختصاص دارد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.]</ref> | |||
== اهمیت و جایگاه == | |||
در تفسیرهای کلامی و تفسیری شیعه، این لقب گاه در پیوند با جایگاه فاطمه زهرا در تداوم خط [[ولایت]] و نیز [[عصمت]] او تفسیر شده است.<ref>یمانی، فاطمهزهرا سلام الله علیها، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.</ref> در این تفسیر، لقب امابیها گاه بهصورت نمادین و در پیوند با نقش فاطمه زهرا در تداوم معنوی خط [[نبوت]] از طریق ذریه او، یعنی [[امامان شیعه]]، تفسیر شده است.<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.</ref> در شماری از مطالعات نیز گاه بهمنزله نمادی از مسئولیت نسبت به تداوم رسالت و نبوت<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/9409748/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87%D8%B3%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%AA-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وبسایت خبرگزاری بسیج.]</ref> و با تعبیرهایی مانند مادر رسالت بهکار رفته است.<ref>[https://gil.nahad.ir/%D8%A2%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B2%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B7%D9%87%D8%B1(%D8%B3)-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وبسایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، علوم پزشکی گیلان.]</ref> برخی پژوهشها نیز به نقش حمایتی و عاطفی فاطمه زهرا نسبت به پیامبر اشاره کرده و مصادیقی مانند همراهی در دشواریها را برجسته کردهاند. در این دیدگاهها، از فاطمه بهعنوان الگویی برای [[مسئولیتپذیری اجتماعی]] زنان یاد شده است.<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> | |||
در | در ادبیات اسلامی، سیره فاطمه زهرا و لقب امابیها بهعنوان چارچوبی مفهومی برای الگوهای تربیتی و خانوادگی مطرح شده است. این رویکرد بر تقویت پیوندهای عاطفی در [[خانواده]]، توجه به [[تربیت فرزند|تربیت فرزندان]] و اصولی مانند احترام متقابل، تقسیم کار در خانه و [[سادهزیستی]] در زندگی خانوادگی تأکید دارد.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/119315/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس.]</ref> | ||
== کاربرد لقب ام ابیها در فرهنگ معاصر ایران == | |||
لقب امابیها در ادبیات عربی و فارسی، بهویژه در شعر دینی و عرفانی، بهعنوان یکی از القاب شناختهشده فاطمه زهرا<ref>رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> و برای بیان جامعیت وجودی فاطمه زهرا بهکار رفته است،<ref>حسنزاده آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.</ref> ازجمله، [[حسن حسنزاده آملی]] در [[غزل]] خود از تعبیر «نفس کل» برای او استفاده کرده است.<ref>حسنزاده آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.</ref> | |||
{{شعر جدید| متن = کیست مانند تو فرزند کریم الابوین \\نفس کل مادری و عقل کل او را پدری}} | |||
افزون بر این، لقب امابیها در فرهنگ دینی و اجتماعی ایرانیان در عرصههای گوناگون بهکار میرود. این عنوان در رسانههای مذهبی<ref>[https://qurantv.ir/content/405407 «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما]؛ [https://www.isna.ir/news/1402090603524/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8 «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وبسایت ایسنا]؛ [https://hawzah.net/fa/News/View/79196/%D9%86%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D8%B6%D9%87-%D8%B4%D8%AF «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و منابع علمی،<ref>[https://elmnet.ir/keyword/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7?pn=1 «کلیدواژه: ام ابیها»، وبسایت علم نت.]</ref> در آیینها و مناسک مذهبی شیعی<ref>لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.</ref> و نیز در نامگذاری نهادها و فضاهای عمومی مانند [[مسجد|مساجد]]،<ref>[https://neshan.org/maps/places/daf76c29f83b05c57b45bd868e754e20#c32.712-51.700-15z-0p «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان]</ref> [[حسینیه|حسینیهها]]،<ref>[https://neshan.org/maps/places/34e29aeffde263c3835cfc79557aa5ae#c35.677-51.407-15z-0p «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref> [[مدرسه|مدارس]]،<ref>[https://neshan.org/maps/places/5f0eeb61634533174efdf21c49c023d2#c35.693-51.450-15z-0p «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref> کانونهای فرهنگیتربیتی<ref>[https://ommeabiha.info/ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref> و مؤسسات خیریه<ref>[https://ommabihacharity.com/ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»]</ref> کاربرد دارد. | |||
همچنین همایش فاطمه، بانوی مهر؛ امابیها عنوان مجموعهای از همایشهای فرهنگی با محور ترویج الگوی فاطمه زهرا میان بانوان جهان اسلام است که تاکنون در سه نوبت برگزار شده است. این همایش در سالهای ۱۳۹۳ش در [[تهران]]، با تقدیر از بانوان مسلمان از چند کشور،<ref>[https://www.isna.ir/amp/93013113327/ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وبسایت ایسنا.]</ref> ۱۳۹۵ش با محوریت ترویج الگوی سبک زندگی فاطمی در 11 کشور از جمله انگلیس، بحرین و افغانستان<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/423297/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DB%B1%DB%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وبسایت خبرگزاری رسا.]</ref> و ۱۳۹۶ش در اهواز، با محور معاصرسازی الگوهای دینی برگزار شده است.<ref>[https://www.taghribnews.com/fa/report/318206/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب.]</ref> | |||
کنگره ادبی امابیها نیز رویدادی ادبی-دینی است که بهصورت سالانه برگزار شده است. مدرسه علمیه بانو امین در شهر [[تهران]] آن را برگزار کرده تا با محوریت شخصیت فاطمه زهرا، به تربیت بانوان اهل قلم، متعهد و متخصص در حوزههای [[شعر]] و [[داستان]] بپردازد. براساس دادههای موجود در پایگاههای اطلاعرسانی، مستندات چهارمین،'''<ref>[https://shahrestanadab.com/Content/ID/6828/%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%83%D9%86%DA%AF%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%87%D8%A7%D8%B3--%D9%88%D9%8A%DA%98%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D9%84%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «چهارمين كنگره ادبي ام ابيها(س) ويژه خواهران طلبه کشور»، وبسایت شهرستان ادب.]</ref>''' پنجمین'''<ref>[http://hvasl.ir/news/36691 «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها(س) برگزار می شود»، وبسایت حلقه وصل.]</ref>''' و ششمین'''<ref>[https://howzehtehran.ir/1bD2XW «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه.]</ref>''' کنگره ادبی موجود و اطلاعات مربوط به دورههای اول تا سوم موجود نیست. | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
== منابع == | == منابع == | ||
* | {{آغاز منابع}} | ||
* ابناثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۴۰۹ق. | |||
* ابنشهرآشوب، محمد بنعلی، مناقب آل ابیطالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق. | * ابنشهرآشوب، محمد بنعلی، مناقب آل ابیطالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق. | ||
* ابنعبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق. | * ابنعبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق. | ||
* اربلی، علی بنعیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق. | * اربلی، علی بنعیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق. | ||
* «ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش. | * «ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش. | ||
* | * « «ام ابیها» یعنی؛ فاطمه (س) اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۰ش. | ||
* «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا سلام الله علیها به روایت رهبر معظم انقلاب»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش. | |||
* «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا | |||
* «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش. | * «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش. | ||
* «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها | * «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها برگزار میشود»، وبسایت حلقه وصل، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ش. | ||
* «چهارمین کنگره ادبی ام ابیها | * «چهارمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها ویژه خواهران طلبه کشور»، وبسایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۵ش. | ||
* حسنزاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، ۱۳۷۷ش. | * حسنزاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، ۱۳۷۷ش. | ||
* حسنزاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، ۱۳۷۹ش. | * حسنزاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، ۱۳۷۹ش. | ||
* «حسینیه ام ابیها»، وبسایت مسیریابی نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
* راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق. | * راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق. | ||
* «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، | * رحمانیهمدانی، احمد، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، نشر منیر، ۱۴۱۳ق. | ||
* «ششمین کنگره ادبی ام ابیها | * «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش. | |||
* «ششمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش. | |||
* عالمیان، علیاکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش. | * عالمیان، علیاکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش. | ||
* | * «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر (س) است»، وبسایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، علوم پزشکی گیلان، تاریج بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* «کلیدواژه: ام ابیها»، وبسایت علم نت، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
* «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش. | * «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش. | ||
* «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش. | * «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش. | ||
* لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش. | * لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش. | ||
* «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وبسایت مسیریابی نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
* «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | * «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق. | ||
* «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»، وبسایت مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | * «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»، وبسایت مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش. | ||
* «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش. | * «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش. | ||
* یعقوبی، احمد بناسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق. | * یعقوبی، احمد بناسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق. | ||
* یمانی، محمد عبده، فاطمهزهرا | * یمانی، محمد عبده، فاطمهزهرا سلام الله علیها، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش. | ||
{{پایان منابع}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۲۰
اُمّ ابیها؛ لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش فاطمه زهرا.
اُم ابیها بهمعنای «مادرِ پدر خویش» از القاب منسوب به فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام است. بر پایه منابع تاریخی و روایی شیعه و اهلسنت، این لقب از سوی پیامبر اسلام برای فاطمه بهکار رفته و معمولاً در پیوند با رابطه عاطفی و نقش حمایتی او نسبت به پدر، بهویژه پس از درگذشت خدیجه، تبیین شده است. این لقب در تفسیرهای کلامی و فرهنگی، گاه بهصورت نمادین و با تأکید بر جایگاه فاطمه زهرا در سنت اسلامی، بهویژه در پیوند با خانواده، تربیت و استمرار معنوی پیام نبوی، مورد توجه قرار گرفته و بازتابهایی در ادبیات دینی و فرهنگ معاصر ایران داشته است.
واژهشناسی
واژه عربی اُمّ در لغت بهمعنای مادر، اصل و مبدأ است[۱] و در کاربردهای گستردهتر به هر آنچه منشأ، بنیاد یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق میشود.[۲] اُم ابیها از کنیههای فاطمه زهرا و بهمعنای «مادرِ پدر خویش» است.[۳] بر پایه منابع تاریخی و روایی شیعه و اهلسنت، پیامبر اسلام فاطمه را با این لقب خطاب میکردند[۴] که معمولاً به محبت ویژه پیامبر و نقش حمایتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدر، بهویژه پس از وفات خدیجه، نسبت داده میشود.[۵]
لقب ام ابیها در موارد محدودی برای برخی زنان دیگر، ازجمله دختر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب[۶] و نیز فاطمه معصومه، دختر موسی بن جعفر[۷] نیز گزارش شده، اما شهرت آن به فاطمه زهرا اختصاص دارد.[۸]
اهمیت و جایگاه
در تفسیرهای کلامی و تفسیری شیعه، این لقب گاه در پیوند با جایگاه فاطمه زهرا در تداوم خط ولایت و نیز عصمت او تفسیر شده است.[۹] در این تفسیر، لقب امابیها گاه بهصورت نمادین و در پیوند با نقش فاطمه زهرا در تداوم معنوی خط نبوت از طریق ذریه او، یعنی امامان شیعه، تفسیر شده است.[۱۰] در شماری از مطالعات نیز گاه بهمنزله نمادی از مسئولیت نسبت به تداوم رسالت و نبوت[۱۱] و با تعبیرهایی مانند مادر رسالت بهکار رفته است.[۱۲] برخی پژوهشها نیز به نقش حمایتی و عاطفی فاطمه زهرا نسبت به پیامبر اشاره کرده و مصادیقی مانند همراهی در دشواریها را برجسته کردهاند. در این دیدگاهها، از فاطمه بهعنوان الگویی برای مسئولیتپذیری اجتماعی زنان یاد شده است.[۱۳]
در ادبیات اسلامی، سیره فاطمه زهرا و لقب امابیها بهعنوان چارچوبی مفهومی برای الگوهای تربیتی و خانوادگی مطرح شده است. این رویکرد بر تقویت پیوندهای عاطفی در خانواده، توجه به تربیت فرزندان و اصولی مانند احترام متقابل، تقسیم کار در خانه و سادهزیستی در زندگی خانوادگی تأکید دارد.[۱۴]
کاربرد لقب ام ابیها در فرهنگ معاصر ایران
لقب امابیها در ادبیات عربی و فارسی، بهویژه در شعر دینی و عرفانی، بهعنوان یکی از القاب شناختهشده فاطمه زهرا[۱۵] و برای بیان جامعیت وجودی فاطمه زهرا بهکار رفته است،[۱۶] ازجمله، حسن حسنزاده آملی در غزل خود از تعبیر «نفس کل» برای او استفاده کرده است.[۱۷]
کیست مانند تو فرزند کریم الابوین
نفس کل مادری و عقل کل او را پدری
افزون بر این، لقب امابیها در فرهنگ دینی و اجتماعی ایرانیان در عرصههای گوناگون بهکار میرود. این عنوان در رسانههای مذهبی[۱۸] و منابع علمی،[۱۹] در آیینها و مناسک مذهبی شیعی[۲۰] و نیز در نامگذاری نهادها و فضاهای عمومی مانند مساجد،[۲۱] حسینیهها،[۲۲] مدارس،[۲۳] کانونهای فرهنگیتربیتی[۲۴] و مؤسسات خیریه[۲۵] کاربرد دارد.
همچنین همایش فاطمه، بانوی مهر؛ امابیها عنوان مجموعهای از همایشهای فرهنگی با محور ترویج الگوی فاطمه زهرا میان بانوان جهان اسلام است که تاکنون در سه نوبت برگزار شده است. این همایش در سالهای ۱۳۹۳ش در تهران، با تقدیر از بانوان مسلمان از چند کشور،[۲۶] ۱۳۹۵ش با محوریت ترویج الگوی سبک زندگی فاطمی در 11 کشور از جمله انگلیس، بحرین و افغانستان[۲۷] و ۱۳۹۶ش در اهواز، با محور معاصرسازی الگوهای دینی برگزار شده است.[۲۸]
کنگره ادبی امابیها نیز رویدادی ادبی-دینی است که بهصورت سالانه برگزار شده است. مدرسه علمیه بانو امین در شهر تهران آن را برگزار کرده تا با محوریت شخصیت فاطمه زهرا، به تربیت بانوان اهل قلم، متعهد و متخصص در حوزههای شعر و داستان بپردازد. براساس دادههای موجود در پایگاههای اطلاعرسانی، مستندات چهارمین،[۲۹] پنجمین[۳۰] و ششمین[۳۱] کنگره ادبی موجود و اطلاعات مربوط به دورههای اول تا سوم موجود نیست.
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵.
- ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۱.
- ↑ ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸؛ الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.
- ↑ ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.
- ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.
- ↑ یمانی، فاطمهزهرا سلام الله علیها، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.
- ↑ ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وبسایت خبرگزاری بسیج.
- ↑ «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وبسایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، علوم پزشکی گیلان.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
- ↑ ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس.
- ↑ رحمانیهمدانی، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
- ↑ حسنزاده آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.
- ↑ حسنزاده آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.
- ↑ «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما؛ «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وبسایت ایسنا؛ «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «کلیدواژه: ام ابیها»، وبسایت علم نت.
- ↑ لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.
- ↑ «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان
- ↑ «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.
- ↑ «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.
- ↑ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
- ↑ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»
- ↑ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وبسایت ایسنا.
- ↑ «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وبسایت خبرگزاری رسا.
- ↑ «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب.
- ↑ «چهارمين كنگره ادبي ام ابيها(س) ويژه خواهران طلبه کشور»، وبسایت شهرستان ادب.
- ↑ «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها(س) برگزار می شود»، وبسایت حلقه وصل.
- ↑ «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه.
منابع
- ابناثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۴۰۹ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بنعلی، مناقب آل ابیطالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق.
- ابنعبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
- اربلی، علی بنعیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
- «ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
- « «ام ابیها» یعنی؛ فاطمه (س) اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
- «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا سلام الله علیها به روایت رهبر معظم انقلاب»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وبسایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها برگزار میشود»، وبسایت حلقه وصل، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ش.
- «چهارمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها ویژه خواهران طلبه کشور»، وبسایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۵ش.
- حسنزاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، ۱۳۷۷ش.
- حسنزاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، ۱۳۷۹ش.
- «حسینیه ام ابیها»، وبسایت مسیریابی نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- رحمانیهمدانی، احمد، فاطمهالزهرا بضعه قلب المصطفی، نشر منیر، ۱۴۱۳ق.
- «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «سلسه همایشهای «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
- «ششمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها در تهران برگزار شد»، وبسایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- عالمیان، علیاکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «امابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش.
- «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر (س) است»، وبسایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، علوم پزشکی گیلان، تاریج بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «کلیدواژه: ام ابیها»، وبسایت علم نت، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
- «گزارشی از همایش بینالمللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وبسایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
- لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
- «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وبسایت مسیریابی نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وبسایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»، وبسایت مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «نرمافزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وبسایت اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش.
- یعقوبی، احمد بناسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.
- یمانی، محمد عبده، فاطمهزهرا سلام الله علیها، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.