ایران‌پدیا

تاریخ بیهقی: تفاوت میان نسخه‌ها

دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۲۷ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «300px|thumb|left|تاریخ بیهقی <big>'''تاریخ بیهقی،'''</big> نام کتابی از «ابوالفضل بیهقی»، تاریخ‌نگار مشهور ایرانی. تاریخ بیهقی، کتابی به زبان فارسی است که اطلاعات سودمندی دربارۀ قواعد حکومت‌داری، هنر، شهرسازی، قشرهای اجتماعی،...» ایجاد کرد
 
ابرابزار
 
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:تاریخ بیقهی.jpg|300px|thumb|left|تاریخ بیهقی]]
[[پرونده:تاریخ بیقهی.jpg|300px|thumb|left|تاریخ بیهقی]]
<big>'''تاریخ بیهقی،'''</big> نام کتابی از «ابوالفضل بیهقی»، تاریخ‌نگار مشهور ایرانی.
{{درشت|'''تاریخ بیهقی،'''}} نام کتابی از «ابوالفضل بیهقی»، تاریخ‌نگار مشهور ایرانی.
تاریخ بیهقی، کتابی به [[زبان فارسی]] است که اطلاعات سودمندی دربارۀ قواعد حکومت‌داری، هنر، شهرسازی، قشرهای اجتماعی، وضعیت دربار، عرف و سنت‌های رایج در جامعه، ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری مردم [[ایران]] در سدۀ پنجم هجری را روایت می‌کند و جامعۀ امروز را به هویت فرهنگی و تمدنی آن در گذشته، پیوند می‌دهد.
==معرفی==
تاریخ بیهقی، توسط «ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی» (385-470ق)، نوشته شده است.<ref> [https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>  تألیف بیهقی‌، در سال‌ 448ق آغاز شده است.<ref> [https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> 


این اثر، بخشی از یک کتاب بزرگ ۳۰ جلدی بوده که به اسم «جامع التواریخ» یا «تاریخ آل سبکتگین» خوانده می‌شده است و هر یک از قسمت‌های آن نیز نام خاصی داشته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>  قسمت اول «تاریخ ناصری»، قسمت دوم «تاریخ یمینی» یا «مقامات محمودی» و قسمت سوم (بخش موجود) «تاریخ مسعودی» خوانده می‌شده است و بخش‌های بعدی از بین رفته است. کتابی که در حال‌حاضر وجود دارد، در میان محققان به نام‌های «تاریخ بیهقی»، «تاریخ آل‌محمود»، «تاریخ ناصری»، «تـاریخ آل‌سبکتگیـن»، «کتاب یمینی» و «مجلدات ابوالفضل» خوانده می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref> 
تاریخ بیهقی، کتابی به [[زبان فارسی]] است که اطلاعات سودمندی دربارهٔ قواعد حکومت‌داری، هنر، شهرسازی، قشرهای اجتماعی، وضعیت دربار، عرف و سنت‌های رایج در جامعه، ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری مردم [[ایران]] در سدهٔ پنجم هجری را روایت می‌کند و جامعهٔ امروز را به هویت فرهنگی و تمدنی آن در گذشته، پیوند می‌دهد.
==ویژگی‌ها==
حقیقت‌پژوهی، رعایت اعتدال و انصاف در اظهارنظرها، مشاهده، دقت‌نظر و باریک‌بینی، بیان مطالب حکمت‌آمیز و نکته‌های اخلاقی، قدرت استنباط و تبیین علل رویدادها، معرفی منبع روایات و نقل اسناد مهم، از ویژگی‌های تاریخ بیهقی است.<ref> [https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>  همچنین تاریخ بیهقی از نظر زبانی، گنجینه‌ای از واژگان، اصطلاحات، تعبیرها و مثل‌های شیرین زبان فارسی است که این کتاب را در جایگاه والای بلاغ در بین متون منثور فارسی قرار می‌دهد.<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/news/762/%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C بازوبند، «ارزش‌های کتاب تاریخ بیهقی» وب‌سایت وزارت آموزش و پرورش.]</ref>
==محتوا==
===1. رویداهای دربار سلاطین===
موضوع اصلی این اثر 30 جلدی، رویدادهای 42 سال، پادشاهی غزنویان بوده است؛ اما [[تاریخ بیهقی]] موجود، چگونگی به قدرت رسیدن مسعود غزنوی و رویدادهای زمان حکومت او را بیان می‌کند. این کتاب، از نامۀ ارکان دولت مسعودی به امیرمسعود آغاز می‌شود و پس از ذکر رویدادهای گوناگون دورۀ حکومت مسعود غزنوی، با قصد رفتن مسعود به هند پایان می‌یابد. همچین در این کتاب، مطالب بسیار مفیدی دربارۀ تاریخ غزنویان، پیش از مسعود غزنوی، صفاریان، [[سامانیان]] و [[سلجوقیان]] وجود دارد.<ref> [https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>  تألیف بیهقی‌، در سال‌ 448ق آغاز شده است.<ref> [https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
===2. اطلاعات ادبی===
اطلاعات منحصربه‌فرد دربارۀ شعرا و اشعار آنها نیز در این کتاب موجود است.<ref> [https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>  تألیف بیهقی‌، در سال‌ 448ق آغاز شده است.<ref> [https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
===3. آداب و اخلاق در فرهنگ ایرانی===
جشن‌های ملی [[ایران]] (نوروز، سده و مهرگان)، آذین بستن شهر، مراسم عروسی و سوگواری، اعیاد مذهبی، رسم پیشواز و نثار، خطبه‌خوانی، بهای [[نان]] و [[گندم]] و زمین، رسوم و تشریفات درباری، آیین خلعت‌پوشی، بزم‌های شاهانه، ساختمان کاخ‌ها، آداب جنگ و شکار، نامه‌نگاری‌های میان پادشاهان، جاسوسی و جاسوس‌گماری و زد‌‌و‌بندهای درباری در این اثر آمده است که می‌تواند سبک‌زندگی رایج آن دوره را به‌خوبی نشان دهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
===4. آمار مشاغل قرن‌های اولیۀ اسلامی در ایران===
مشاغل دیوانی و غیردیوانی و شرح وظایف آن‌ها در این کتاب ذکر شده است. برای مثال می‌توان به مشاغل پیلبان، مترجم، حاجب، حوائـج‌کـش، مُشـرف، دبیـر، دوات‌دار، بزاز، عطار، گوهرفروش، خوان‌سالار، چتر‌دار و اسب‌سالار اشاره کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
===5. اسامی غذاها===
اسامی غذاهایی مانند [[کباب]]، [[سمبوسه]] و [[دوغ]] در کتاب آمده است که شناخت ما را از نحوۀ معیشت مردمان آن روزگار دقیق‌تر می‌کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref> 
===6. نام انواع پوشیدنی‌ها و زیورآلات===
نام انواع پوشیدنی‌ها و [[زیورآلات]] آن دوره مثل اِزار، بارانی، جُبّه، دُرّاعه و عمامه در کتاب ذکر شده است. در بسیاری مواقع تو‌صیفات جزئی‌تر از جنس و کیفیت آن‌ها نیز آمده که در شناخت نحوۀ زندگی مردمان آن دوره، تأثیر زیادی دارد. برای مثال:  بارانی کرباسین، موزۀ میکائیلی، موزۀ نمدین، قبای سقلاطون بغدادی، قبای روباه سرخ، قبای ملحم و عصابۀ توزی، دیبای رومی، دستارچۀ پیروزه‌نشان، انگشتری با نگین فیروزه یا یشم.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>


==7. ورزش‌ و سرگرمی‌های رایج==
== معرفی ==
در این کتاب به ورزش‌های رایج آن دوره در میان جوانان، از‌جمله زورآزمایی، [[وزنه‌برداری]]، کشتی‌گرفتن و تفریحاتی مانند شکار پرندگان و کارهای خطرناکی مثل شیرکُشی و نگهداری طاووس در خانه‌ها، اشاره شده است.‌<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
تاریخ بیهقی، توسط «ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی» (۳۸۵–۴۷۰ق)، نوشته شده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> تألیف بیهقی، در سال ۴۴۸ق آغاز شده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
==تأثیرگذاری بر زبان فارسی==
تأثیر تاریخ بیهقی بر ادبیات فارسی در شواهد لغت‌نامۀ دهخدا به خوبی نمایان است. دهخدا در شواهد شعری، از شاهنامه استفاده می‌کند و در نثر از تاریخ بیهقی بهره می‌گیرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/267628/%C2%AB%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C%C2%BB%D8%9B-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%DB%8C%D8%A7-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D8%9F «تاریخ بیهقی؛ تاریخ یا ادبیات؟»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.] </ref>
==اهمیت ادبی و ارزش زبانی==
اهمیت ادبی و زبانی تاریخ بیهقی در نثر به‌اندازۀ اهمیت [[شاهنامه|شاهنامه]] در شعر است و آن‌قدر استوار، صحیح و فصیح نوشته شده که برای نویسندگان امروز نیز آموزنده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/25635/%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84--%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C-%D9%83%D9%85%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA «حدادعادل: اهمیت تاریخ بیهقی كمتر از شاهنامه نیست»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  به‌همین دلیل، بخش‌هایی از این اثر، در کتاب‌های ادبیات فارسی دبیرستان آمده که مهم‌ترین آن‌ها محاکمۀ «حسنک وزیر» و پیامدهای آن است. این رویداد با ذکر دقیق و تصویر صحنه‌های تلخ آن، با جذابیت خاصی بیان شده است.<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/news/762/%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C بازوبند، «ارزش‌های کتاب تاریخ بیهقی» وب‌سایت وزارت آموزش و پرورش.]</ref> 
==سبک نگارش==
#اِطناب (تفصیل)، در مقابل ایجاز (اختصار) که مطالب را به‌صورت روشن و جزئی بیان می‌کند تا مقصود نویسنده به‌خوبی فهمیده شود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> 
# توصیفات و ذکر جزئیاتی که خواننده را در برابر رویدادها قرار می‌دهد و تمام اجزای حوادث را معرفی می‌کند. 
# مثال یا شاهدآوردن از بیت‌های یک شعر یا نام گوینده، که با الگوگیری از نثر عربی مرسوم در قرن چهارم در [[بغداد]] بوده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> 
# ویژگی‌های دستوری، مانند به‌کار بردن فعل ماضی در معنای مضارع، به‌کار بردن افعال ماضی و مضارع به صیغۀ مجهول، استعمال افعال ماضی به صیغۀ وصفی، حذف افعال به قرینه، حذف قسمتی از جمله، به‌کار بردن لغات و مصدرهای عربی و ذکر کلمات تنوین‌دار طبق قواعد عربی.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> 
# آوردن امثال و اصطلاحات فارسی رایج در آن روزگار.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
==نوآوری‌ها==
در تاریخ بیهقی، برخلاف رویه‌های معمول آن زمان، رویدادها، افراد، ویژگی‌ها و واکنش‌های آنها، به‌صورت جزئی و شبیه ادبیات داستانی پرداخته شده و رویدادها مانند داستان، با گزارش دقیق و عینی بیان شده است که برخی از آنها از دیدگاه جامعه‌شناسی تاریخی ایران، درخور توجه است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
==تاریخ بیهقی و هویت ایرانی==
تاریخ بیهقی، در خلال ذکر رویدادهای تاریخی و ماجراهای دربار غزنوی، مؤلفه‌های هویت ایرانی، مثل آداب و رسوم کهن ایرانی، مراسم‌های ملی، اشعار و امثال ایرانی را با مهارت زیادی آورده و در تجدید هویت فرهنگی ایران نقش داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1717476/%d9%87%d9%88%db%8c%d8%aa-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d9%87%d8%a7-%d9%88-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%b9%d8%a7%d8%b1%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%ae-%d8%a8%db%8c%d9%87%d9%82%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%ba%d8%b2%d9%86%d9%88%db%8c%d8%a7%d9%86 کامرانی و دیگران، «هویت ایرانی در داستان‌ها و استعاره‌های تاریخ بیهقی از دوره غزنویان»، 1399ش، ص334.]</ref>
==نسخه‌ها و چاپ‌های مختلف==
از تاریخ بیهقی نسخه‌های بریل و صوتی<ref>ابن‌الرسول و رئیسی، «کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی»، 1387ش، ص171.</ref>  و نسخه‌های خطی و چاپی زیادی در کتابخانه‌های ایران و دیگر کشورهای جهان موجود است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
==کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی==
===1. در ایران===
در موضوع تاریخ بیهقی، 270 عنوان کتاب، مقاله و پایان‌نامه در [[ایران]] نوشته شده است که از منظر تاریخ، تاریخ‌نگاری، جغرافیا، جامعه‌شناسی، فرهنگ، فلسفه، اخلاق، سیاست، لغت، نسخه‌شناسی، زبان‌شناسی، دستور زبان و شرح متون، به تاریخ بیهقی می‌پردازد.<ref>ابنالرسول و رئیسی، «کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی»، 1387ش، ص171.</ref>  همچنین شرح‌ها، تصحیح‌ها و ترجمه‌های زیادی به [[زبان عربی|عربی]]، [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و روسی، دربارۀ آن نگاشته شده است.<ref>ابنالرسول و رئیسی، «کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی»، 1387ش، ص171.</ref> 
===2. در افغانستان===
پژوهش علمی دربارۀ تاریخ بیهقی و مؤلف آن در [[افغانستان]] نسبت به ایران بسیار کم انجام شده است. در طول 80 سال، ۵۲ عنوان مقاله، در موضوع تاریخ بیهقی و مؤلف آن و ۳۰ مقاله نزدیک به موضوع تاریخ بیهقی نگاشته شده که اکثر این مقالات پژوهش‌های جغرافیایی در تاریخ بیهقی است.<ref>فیاض، «بیهقی‌پژوهی در افغانستان»،1401ش، ص109.</ref> 
==تاریخ بیهقی و سراج‌التواریخ==
سراج‌‌التواریخ که مهم‌ترین کتاب تاریخ [[افغانستان]] است، به‌سبک تاریخ بیهقی نوشته شده است.<ref>عنابی، «اسلوب و منابع کاتب در تاریخنگاری»، 1385ش، ص67. </ref>  به‌همین دلیل، بسیاری از محققان از نویسندۀ سراج‌التواریخ، با القاب «بیهقی معاصر» و «بیهقی ثانی» یاد کرده‌اند.<ref>زندیه و موسوی، «شیوه‌ تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری فیض‌محمد کاتب»، 1398ش، ص۷۱.</ref>


==پانویس==
این اثر، بخشی از یک کتاب بزرگ ۳۰ جلدی بوده که به اسم «جامع التواریخ» یا «تاریخ آل سبکتگین» خوانده می‌شده است و هر یک از قسمت‌های آن نیز نام خاصی داشته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/تاریخ-بیهقی اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref> قسمت اول «تاریخ ناصری»، قسمت دوم «تاریخ یمینی» یا «مقامات محمودی» و قسمت سوم (بخش موجود) «تاریخ مسعودی» خوانده می‌شده است و بخش‌های بعدی از بین رفته است. کتابی که در حال‌حاضر وجود دارد، در میان محققان به نام‌های «تاریخ بیهقی»، «تاریخ آل‌محمود»، «تاریخ ناصری»، «تاریخ آل‌سبکتگین»، «کتاب یمینی» و «مجلدات ابوالفضل» خوانده می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/تاریخ-بیهقی اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
 
== ویژگی‌ها ==
حقیقت‌پژوهی، رعایت اعتدال و انصاف در اظهارنظرها، مشاهده، دقت‌نظر و باریک‌بینی، بیان مطالب حکمت‌آمیز و نکته‌های اخلاقی، قدرت استنباط و تبیین علل رویدادها، معرفی منبع روایات و نقل اسناد مهم، از ویژگی‌های تاریخ بیهقی است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> همچنین تاریخ بیهقی از نظر زبانی، گنجینه‌ای از واژگان، اصطلاحات، تعبیرها و مثل‌های شیرین زبان فارسی است که این کتاب را در جایگاه والای بلاغ در بین متون منثور فارسی قرار می‌دهد.<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/news/762/ارزش-های-کتاب-تاریخ-بیهقی بازوبند، «ارزش‌های کتاب تاریخ بیهقی» وب‌سایت وزارت آموزش و پرورش.]</ref>
 
== محتوا ==
=== ۱. رویداهای دربار سلاطین ===
موضوع اصلی این اثر ۳۰ جلدی، رویدادهای ۴۲ سال، پادشاهی غزنویان بوده است؛ اما [[تاریخ بیهقی]] موجود، چگونگی به قدرت رسیدن مسعود غزنوی و رویدادهای زمان حکومت او را بیان می‌کند. این کتاب، از نامهٔ ارکان دولت مسعودی به امیرمسعود آغاز می‌شود و پس از ذکر رویدادهای گوناگون دورهٔ حکومت مسعود غزنوی، با قصد رفتن مسعود به هند پایان می‌یابد. همچین در این کتاب، مطالب بسیار مفیدی دربارهٔ تاریخ غزنویان، پیش از مسعود غزنوی، صفاریان، [[سامانیان]] و [[سلجوقیان]] وجود دارد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> تألیف بیهقی، در سال ۴۴۸ق آغاز شده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
 
=== ۲. اطلاعات ادبی ===
اطلاعات منحصربه‌فرد دربارهٔ شعرا و اشعار آنها نیز در این کتاب موجود است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref> تألیف بیهقی، در سال ۴۴۸ق آغاز شده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
 
=== ۳. آداب و اخلاق در فرهنگ ایرانی ===
جشن‌های ملی [[ایران]] (نوروز، سده و مهرگان)، آذین بستن شهر، مراسم عروسی و سوگواری، اعیاد مذهبی، رسم پیشواز و نثار، خطبه‌خوانی، بهای [[نان]] و [[گندم]] و زمین، رسوم و تشریفات درباری، آیین خلعت‌پوشی، بزم‌های شاهانه، ساختمان کاخ‌ها، آداب جنگ و شکار، نامه‌نگاری‌های میان پادشاهان، جاسوسی و جاسوس‌گماری و زدوبندهای درباری در این اثر آمده است که می‌تواند سبک‌زندگی رایج آن دوره را به‌خوبی نشان دهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/تاریخ-بیهقی اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
 
=== ۴. آمار مشاغل قرن‌های اولیهٔ اسلامی در ایران ===
مشاغل دیوانی و غیردیوانی و شرح وظایف آن‌ها در این کتاب ذکر شده است. برای مثال می‌توان به مشاغل پیلبان، مترجم، حاجب، حوائج‌کش، مُشرف، دبیر، دوات‌دار، بزاز، عطار، گوهرفروش، خوان‌سالار، چتردار و اسب‌سالار اشاره کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/تاریخ-بیهقی اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
 
=== ۵. اسامی غذاها ===
اسامی غذاهایی مانند [[کباب]]، [[سمبوسه]] و [[دوغ]] در کتاب آمده است که شناخت ما را از نحوهٔ معیشت مردمان آن روزگار دقیق‌تر می‌کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/تاریخ-بیهقی اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
 
=== ۶. نام انواع پوشیدنی‌ها و زیورآلات ===
نام انواع پوشیدنی‌ها و [[زیورآلات]] آن دوره مثل اِزار، بارانی، جُبّه، دُرّاعه و عمامه در کتاب ذکر شده است. در بسیاری مواقع توصیفات جزئی‌تر از جنس و کیفیت آن‌ها نیز آمده که در شناخت نحوهٔ زندگی مردمان آن دوره، تأثیر زیادی دارد. برای مثال: بارانی کرباسین، موزهٔ میکائیلی، موزهٔ نمدین، قبای سقلاطون بغدادی، قبای روباه سرخ، قبای ملحم و عصابهٔ توزی، دیبای رومی، دستارچهٔ پیروزه‌نشان، انگشتری با نگین فیروزه یا یشم.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/تاریخ-بیهقی اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
 
== ۷. ورزش و سرگرمی‌های رایج ==
در این کتاب به ورزش‌های رایج آن دوره در میان جوانان، ازجمله زورآزمایی، [[وزنه‌برداری]]، کشتی‌گرفتن و تفریحاتی مانند شکار پرندگان و کارهای خطرناکی مثل شیرکُشی و نگهداری طاووس در خانه‌ها، اشاره شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239600/تاریخ-بیهقی اکبری بیرق، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف اسلامی.]</ref>
 
== تأثیرگذاری بر زبان فارسی ==
تأثیر تاریخ بیهقی بر ادبیات فارسی در شواهد لغت‌نامهٔ دهخدا به خوبی نمایان است. دهخدا در شواهد شعری، از شاهنامه استفاده می‌کند و در نثر از تاریخ بیهقی بهره می‌گیرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/267628/%C2«ØªØ§Ø±ÛŒØ®-بیهقی%C2»Ø›-تاریخ-یا-ادبیات؟ «تاریخ بیهقی؛ تاریخ یا ادبیات؟»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
 
== اهمیت ادبی و ارزش زبانی ==
اهمیت ادبی و زبانی تاریخ بیهقی در نثر به‌اندازهٔ اهمیت [[شاهنامه]] در شعر است و آن‌قدر استوار، صحیح و فصیح نوشته شده که برای نویسندگان امروز نیز آموزنده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/25635/حدادعادل--اهمیت-تاریخ-بیهقی-كمتر-از-شاهنامه-نیست «حدادعادل: اهمیت تاریخ بیهقی کمتر از شاهنامه نیست»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به‌همین دلیل، بخش‌هایی از این اثر، در کتاب‌های ادبیات فارسی دبیرستان آمده که مهم‌ترین آن‌ها محاکمهٔ «حسنک وزیر» و پیامدهای آن است. این رویداد با ذکر دقیق و تصویر صحنه‌های تلخ آن، با جذابیت خاصی بیان شده است.<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/news/762/ارزش-های-کتاب-تاریخ-بیهقی بازوبند، «ارزش‌های کتاب تاریخ بیهقی» وب‌سایت وزارت آموزش و پرورش.]</ref>
 
== سبک نگارش ==
# اِطناب (تفصیل)، در مقابل ایجاز (اختصار) که مطالب را به‌صورت روشن و جزئی بیان می‌کند تا مقصود نویسنده به‌خوبی فهمیده شود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
# توصیفات و ذکر جزئیاتی که خواننده را در برابر رویدادها قرار می‌دهد و تمام اجزای حوادث را معرفی می‌کند.
# مثال یا شاهدآوردن از بیت‌های یک شعر یا نام گوینده، که با الگوگیری از نثر عربی مرسوم در قرن چهارم در [[بغداد]] بوده است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
# ویژگی‌های دستوری، مانند به‌کار بردن فعل ماضی در معنای مضارع، به‌کار بردن افعال ماضی و مضارع به صیغهٔ مجهول، استعمال افعال ماضی به صیغهٔ وصفی، حذف افعال به قرینه، حذف قسمتی از جمله، به‌کار بردن لغات و مصدرهای عربی و ذکر کلمات تنوین‌دار طبق قواعد عربی.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
# آوردن امثال و اصطلاحات فارسی رایج در آن روزگار.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
 
== نوآوری‌ها ==
در تاریخ بیهقی، برخلاف رویه‌های معمول آن زمان، رویدادها، افراد، ویژگی‌ها و واکنش‌های آنها، به‌صورت جزئی و شبیه ادبیات داستانی پرداخته شده و رویدادها مانند داستان، با گزارش دقیق و عینی بیان شده است که برخی از آنها از دیدگاه جامعه‌شناسی تاریخی ایران، درخور توجه است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
 
== تاریخ بیهقی و هویت ایرانی ==
تاریخ بیهقی، در خلال ذکر رویدادهای تاریخی و ماجراهای دربار غزنوی، مؤلفه‌های هویت ایرانی، مثل آداب و رسوم کهن ایرانی، مراسم‌های ملی، اشعار و امثال ایرانی را با مهارت زیادی آورده و در تجدید هویت فرهنگی ایران نقش داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1717476/هویت-ایرانی-در-داستان-ها-و-استعاره-های-تاریخ-بیهقی-از-دوره-غزنویان کامرانی و دیگران، «هویت ایرانی در داستان‌ها و استعاره‌های تاریخ بیهقی از دوره غزنویان»، 1399ش، ص334.]</ref>
 
== نسخه‌ها و چاپ‌های مختلف ==
از تاریخ بیهقی نسخه‌های بریل و صوتی<ref>ابن‌الرسول و رئیسی، «کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی»، 1387ش، ص171.</ref> و نسخه‌های خطی و چاپی زیادی در کتابخانه‌های ایران و دیگر کشورهای جهان موجود است.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/7215 مصطفوی سبزواری، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>
 
== کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی ==
=== ۱. در ایران ===
در موضوع تاریخ بیهقی، ۲۷۰ عنوان کتاب، مقاله و پایان‌نامه در [[ایران]] نوشته شده است که از منظر تاریخ، تاریخ‌نگاری، جغرافیا، جامعه‌شناسی، فرهنگ، فلسفه، اخلاق، سیاست، لغت، نسخه‌شناسی، زبان‌شناسی، دستور زبان و شرح متون، به تاریخ بیهقی می‌پردازد.<ref>ابنالرسول و رئیسی، «کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی»، 1387ش، ص171.</ref> همچنین شرح‌ها، تصحیح‌ها و ترجمه‌های زیادی به [[زبان عربی|عربی]]، [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و روسی، دربارهٔ آن نگاشته شده است.<ref>ابنالرسول و رئیسی، «کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی»، 1387ش، ص171.</ref>
 
=== ۲. در افغانستان ===
پژوهش علمی دربارهٔ تاریخ بیهقی و مؤلف آن در [[افغانستان]] نسبت به ایران بسیار کم انجام شده است. در طول ۸۰ سال، ۵۲ عنوان مقاله، در موضوع تاریخ بیهقی و مؤلف آن و ۳۰ مقاله نزدیک به موضوع تاریخ بیهقی نگاشته شده که اکثر این مقالات پژوهش‌های جغرافیایی در تاریخ بیهقی است.<ref>فیاض، «بیهقی‌پژوهی در افغانستان»،1401ش، ص109.</ref>
 
== تاریخ بیهقی و سراج‌التواریخ ==
سراج‌التواریخ که مهم‌ترین کتاب تاریخ [[افغانستان]] است، به‌سبک تاریخ بیهقی نوشته شده است.<ref>عنابی، «اسلوب و منابع کاتب در تاریخنگاری»، 1385ش، ص67.</ref> به‌همین دلیل، بسیاری از محققان از نویسندهٔ سراج‌التواریخ، با القاب «بیهقی معاصر» و «بیهقی ثانی» یاد کرده‌اند.<ref>زندیه و موسوی، «شیوه تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری فیض‌محمد کاتب»، 1398ش، ص۷۱.</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
==منابع==
 
* ابن‌الرسول، محمدرضا و رئیسی، نفیسه، «کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی»، فصل‌نامۀ تاریخ اسلام، سال نهم، شماره 35 و 36، پاییز و زمستان 1387ش.
== منابع ==
* اکبری‌ بیرق، حسن، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 5 آذر 1401ش.
* ابن‌الرسول، محمدرضا و رئیسی، نفیسه، «کتاب‌شناسی تاریخ بیهقی»، فصل‌نامهٔ تاریخ اسلام، سال نهم، شماره ۳۵ و ۳۶، پاییز و زمستان ۱۳۸۷ش.
* اکبری بیرق، حسن، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۴۰۱ش.
* بازوبند، علی، «ارزش‌های کتاب تاریخ بیهقی»، وب‌سایت وزارت آموزش و پرورش، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* بازوبند، علی، «ارزش‌های کتاب تاریخ بیهقی»، وب‌سایت وزارت آموزش و پرورش، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* «تاریخ بیهقی؛ تاریخ یا ادبیات؟»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1401ش.
* «تاریخ بیهقی؛ تاریخ یا ادبیات؟»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۱ش.
* «حدادعادل: اهمیت تاریخ بیهقی كمتر از شاهنامه نیست»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 3 آبان 1393ش.
* «حدادعادل: اهمیت تاریخ بیهقی کمتر از شاهنامه نیست»، وب‌سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۳ش.
* زندیه، حسن و موسوی، ام‌فروه، «شیوۀ تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری فیض‌محمد کاتب»، فصلنامۀ تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شمارۀ چهارم، شماره پی‌درپی 46، دورۀ دوازدهم، 1398ش.
* زندیه، حسن و موسوی، ام‌فروه، «شیوهٔ تاریخ‌نگاری و تاریخ‌نگری فیض‌محمد کاتب»، فصلنامهٔ تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شمارهٔ چهارم، شماره پی‌درپی ۴۶، دورهٔ دوازدهم، ۱۳۹۸ش.
* عنابی، دادمحمد، «اسلوب و منابع کاتب در تاریخنگاری»، مجموعه مقالات سمینار بزرگداشت از آثار و افکار ملا فیض محمد کاتب هزاره، سال دوم، دوره دوم، شمارۀ 6، تیر 1385ش.
* عنابی، دادمحمد، «اسلوب و منابع کاتب در تاریخنگاری»، مجموعه مقالات سمینار بزرگداشت از آثار و افکار ملا فیض محمد کاتب هزاره، سال دوم، دوره دوم، شمارهٔ ۶، تیر ۱۳۸۵ش.
* فیاض، احمدفهیم، «بیهقی‌پژوهی در افغانستان»، فصلنامۀ علمی پژوهشی غالب، سال یازدهم، شماره 38، پاییز ۱۴۰۱ش.
* فیاض، احمدفهیم، «بیهقی‌پژوهی در افغانستان»، فصلنامهٔ علمی پژوهشی غالب، سال یازدهم، شماره ۳۸، پاییز ۱۴۰۱ش.
* کامرانی و دیگران، « هویت ایرانی در داستان‌ها و استعاره‌های تاریخ بیهقی از دورۀ غزنویان »، مجلۀ مطالعات هنر اسلامی، دوره 17، شماره 39، پاییز 1399ش.
* کامرانی و دیگران، «هویت ایرانی در داستان‌ها و استعاره‌های تاریخ بیهقی از دورهٔ غزنویان»، مجلهٔ مطالعات هنر اسلامی، دوره ۱۷، شماره ۳۹، پاییز ۱۳۹۹ش.
* مصطفوی سبزواری، رضا، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: 1393ش.
* مصطفوی سبزواری، رضا، «تاریخ بیهقی»، وب‌سایت دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۳ش.
 
{{کتاب‌های ادبیات فارسی}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/تاریخ_بیهقی»