وطن: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۳۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر =وطن.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =دیوارنگاره میدان انقلاب اسلامی تهران با عنوان «ایران وطن ماست، پرچم کفن ماست» | |||
| image_alt =دیوارنگاره میدان انقلاب اسلامی تهران با عنوان «ایران وطن ماست، پرچم کفن ماست» | |||
| فایل پادکست =وطن.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =8/49 | |||
| تاریخ پادکست =26-2-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف میشود | |||
وطن | | عنوان اصلی = وطن | ||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = [[جامعهشناسی]] / [[علوم سیاسی]] / [[مطالعات فرهنگی]] / [[حقوق بینالملل]] / [[فقه اسلامی]] | |||
| نوع مفهوم = مفهوم حقوقی-سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هویتی | |||
| معنای اصطلاحی = سرزمینی که فرد بهواسطه تولد یا اقامت در آن، احساس تعلق و هویت میکند و در پیوند با تاریخ، فرهنگ، زبان و حاکمیت سیاسی آن قرار دارد | |||
| حوزه کاربرد = جامعهشناسی، علوم سیاسی، مطالعات فرهنگی، حقوق، ادبیات، روانشناسی | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = واژه عربی «وطن» بهمعنای اقامتگاه دائمی، زادگاه | |||
| مرتبط با = [[همبستگی اجتماعی]]، [[هویت ملی]]، [[تمامیت ارضی]]، [[جهانوطنی]]، [[ناسیونالیسم]]، [[ملت]] | |||
| اهمیت = عامل بنیادین همبستگی اجتماعی و هویت جمعی؛ بستر شکلگیری احساس تعلق؛ ارزش معنوی و قداست در اندیشه اسلامی؛ عامل تابآوری در بحرانها | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''وطن'''}}؛ زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف میشود. | |||
وطن یا میهن، سرزمینی است که انسانها به دلیل [[تولد]] یا اقامت دائمی در آن، [[هویت]] خود را در پیوند با [[جغرافیا]]، [[تاریخ]]، [[فرهنگ]] و [[حاکمیت سیاسی]] آن، تعریف میکنند. با پیدایش دولتملتها در اروپای قرن هجدهم میلادی، وطن از بار حقوقی ویژهای برخوردار شد و مفهومی مدرن یافت. مفهوم وطن در [[ایران]] نیز در [[دوره مشروطه]] با تلفیق هویت تاریخی بومی و مفاهیم غربی، تکامل یافت. وطن از منظر جامعهشناسی، عامل بنیادین [[همبستگی اجتماعی]] است و در [[اندیشه اسلامی]] نیز محترم و [[مقدس]] دانسته شده است. این مفهوم از گذشته تا کنون، بازتابی گسترده و پربسامد در [[هنر ایرانی|هنر]] و [[ادبیات فارسی]] نیز داشته است. | |||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
واژهٔ وطن | واژهٔ عربی وطن بهمعنای اقامتگاه دائمی، زادگاه و محل رشد فرد است و گسترهٔ جغرافیایی آن میتواند روستا، شهر یا کشور باشد.<ref>[https://www.alketab.org/ریشه_وطن «ریشۀ وطن»، وبسایت الکتاب؛] [https://vajehyab.com/dehkhoda/وطن?q=وطن دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ وطن؛] [http://ghiasabadi.com/motherland.html مرادی غیاثآبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی.]</ref> این واژه در زبانهای دیگر (نظیر Homeland در انگلیسی، Heimat در آلمانی و Patrie در فرانسوی) معادلهایی با بارهای معنایی متفاوت دارد.<ref>[https://indifferentlanguages.in/word/persian/63bd9a9/وطن «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages.]</ref> در اصطلاح، وطن مفهومی چندوجهی است که با تلفیق عناصر جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی، زبانی و حقوقی، بستر شکلگیری [[هویت]] و [[احساس تعلق]] را فراهم میکند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/285553/وطن-به-مثابه-جغرافیای-پیوند-گودرز-رشتیانی «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
=== معیار تعیین وطن === | |||
دربارهٔ تعیین مصداق وطن، سه معیار اصلی مطرح شده است: | |||
* دیدگاه مکانمحور: هر محل سکونت و هر زیستگاهی، وطن تلقی میشود. | |||
* دیدگاه پیوندگرا: علاوه بر سکونت، پیوندهای طبیعی مانند زادگاه، همسانی فرهنگی و دینی یا حقوقی و قراردادی با یک [[جامعه]] الزامی است. | |||
* دیدگاه نَسبی: وطن بر اساس عمق ریشههای وجودی و روانی فرد تعریف میشود و حتی در صورت دوری فیزیکی مشابه [[پیوند خونی]] با [[والدین]] حفظ میگردد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/514296/آیا-وطن-دوستی-ارزش-است «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان.]</ref> | |||
=== | === عناصر سازنده وطن === | ||
[[جغرافیا]] هستهٔ مرکزی مفهوم وطن است و چهار مؤلفهٔ دیگر نیز بر پایهٔ آن شکل میگیرند: | |||
* [[زبان]]: زبان بومی بهمثابه ابزار انتقال [[حافظه جمعی|حافظهٔ جمعی]] در جغرافیای خاص. | |||
* [[فرهنگ]]: مجموع آداب، رسوم، ارزشها و [[سبک زندگی]] حاصل از زیست جمعی در جغرافیای مشترک. | |||
* [[حافظه تاریخی|حافظهٔ تاریخی]]: رخدادها و تجربیات تاریخی مشترک میان مردمان یک سرزمین. | |||
* حاکمیت سیاسی-حقوقی: حاکمیت، قوانین، [[حقوق شهروندی]] و مسئولیتهای جمعی در قلمرو سرزمینی معین.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/285553/وطن-به-مثابه-جغرافیای-پیوند-گودرز-رشتیانی «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند »، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | |||
== | == پیشینهٔ مفهوم وطن == | ||
مفهوم | مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیدهای است که از قرن هجدهم میلادی و همزمان با شکلگیری دولتملتها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسانها به [[دین]]، [[قبیله]]، [[شاه]] یا [[امپراتوری]] معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، [[انقلاب فرانسه]] در سال ۱۷۸۹م، نقطهٔ عطفی بود که برای نخستینبار ملت را منبع حاکمیت و وطن را قلمروی تعریف کرد که هر شهروند به آن تعلق دارد. در این چارچوب، مفهوم وطن بهعنوان یک ساختار سیاسی، از [[اروپا]] به سایر نقاط جهان صادر شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی».]</ref> در [[ایران]] نیز این مفهوم بدین معنا در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و سپس در [[دوران مشروطه]] شکل گرفت.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص180-181.]</ref> | ||
دربارهٔ خاستگاه و سیر تطور مفهوم وطن در ایران، سه رویکرد نظری عمده مطرح است: | |||
در | * '''رویکرد مدرنگرایانه:''' مفهوم سیاسی وطن در پی مواجهه با تهدیدات خارجی و آشنایی روشنفکران با اروپا وارد ایران شد. با [[نهضت مشروطه]] و گذار از [[نظام پادشاهی]]، واژهٔ ملت جایگزین رعیت شد<ref>بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.</ref> و سرزمین از قلمرو شاه به خانهٔ ملت تغییر ماهیت داد. این مفهوم در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] از طریق سیاستهای دستوری یکسانسازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تثبیت شد.<ref>کاشانی ثابت، افسانههای مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.</ref> | ||
* '''رویکرد دیرینهگرا:''' [[وطندوستی]] ایرانیان ریشه در اندیشهٔ [[ایرانشهر (مفهوم)|ایرانشهر]] و هویت تاریخی دارد. کاربرد مفاهیمی چون ایرانزمین در ادبیات کلاسیک نظیر اشعار [[فردوسی]] و [[حافظ]] گواه وجود یک وطن فرهنگی دیرینه است. منتقدان بر این باورند که این رویکرد، احساس تعلق فرهنگی را با مفهوم حقوقی-سیاسیِ دولت-ملت مدرن خلط میکند.<ref>[https://political.ihss.ac.ir/Article/42699 روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص160-161.]</ref> | |||
* '''رویکرد میانه:''' زیرساختهای بومی و کهن مانند سرزمین یکپارچه، [[زبان فارسی]] و [[حافظه تاریخی|حافظهٔ تاریخی]] در مواجهه با تجدد، با مفاهیم و نهادهای اقتباسشده از غرب مانند [[پارلمان]]، [[قانون اساسی]] و [[شهروندی]] درآمیختند و مفهوم وطن مدرن مشروطه را شکل دادند.<ref>اشرف، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395ش، ص38.</ref> | |||
در | |||
== | == اهمیت و کارکرد وطن == | ||
در | [[پرونده:وطن1.mp4|بندانگشتی|همخوانی سرود ای ایران ای مرز پرگهر در تجمع شبانه مردم در میدان انقلاب تهران، ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵]] | ||
مفهوم وطن از منظرهای اجتماعی، معنوی و روانشناختی اهمیت یافته است: | |||
* '''جامعهشناختی و هویتی:''' وطن عامل بنیادین همبستگی و هویت جمعی است که در شرایط بحرانی محرک کنشهای داوطلبانه میشود.<ref>[https://farsnews.ir/Parasto/1775641284702339540/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%86%D9%87-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%DA%A9%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B1%D9%87-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%8 چمنی، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس.]</ref> این مفهوم با زبان، فرهنگ و حافظهٔ تاریخی بهویژه در ادبیات و زبان فارسی پیوند تنگاتنگی دارد<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/286689/%D9%88%D8%B7%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%9B-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و عواملی چون پیشینهٔ خانوادگی، دوران رشد و تجربهٔ مهاجرت در شکلگیری آن مؤثرند.<ref>[https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref> وطن در این چارچوب با استعارهٔ وطن بهمثابه مادر و مفاهیمی چون فداکاری و حفظ تمامیت سرزمینی پیوند میخورد.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/1548217/تا-آخرین-قطره-خون-مان-سرباز-وطن-هستیم «تا آخرین قطرۀ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم.]</ref> | |||
* '''ارزش معنوی:''' در اندیشهٔ اسلامی، دفاع از سرزمین پیششرط تحقق اهداف و آرمانهای جمعی است و بر اختلافات داخلی تقدم دارد.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1040672/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B7-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8% «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.]</ref> همچنین، علاقه به وطن میلی طبیعی و محترم دانسته شده و ترک آن جز در مواقع ضرورت توصیه نمیشود؛<ref>[http://cdn.meybod.ac.ir/blog/userfiles/article/72118.pdf میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.]</ref> با این حال، میان وطندوستی و ناسیونالیسم برتریطلبانه تمایز وجود دارد.<ref>[https://iranian.mfa.ir/portal/viewpage/13275 «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.]</ref> در این چارچوب، سرزمین فراتر از موجودیت مادی، واجد قداست است و دفاع از آن ماهیتی معنوی دارد.<ref>[https://ana.ir/fa/news/1040672/%D9%88%D8%B7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B7-%D8%A8%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8% «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.]</ref> | |||
* '''روانشناختی:''' بر پایهٔ روانشناسی معناگرا، وطن بهمثابه یک معنای جمعی والا، [[تابآوری]] افراد را در برابر رنجها و بحرانهایی نظیر جنگ افزایش داده و ایستادگی آگاهانه را جایگزین غریزهٔ گریز میکند.<ref>[https://civilica.com/note/20776/ گریباوی، «در جستوجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> | |||
* '''همبستگی ملی:''' مفهوم وطن و حفظ تمامیت ارضی همواره عامل بنیادین و فراجناحی همبستگی ملی در ایران بوده است. نمودهای عینی این [[همبستگی اجتماعی]] در حضور و مقاومت مردمی طی بحرانها و رویدادهای مختلفی نظیر [[جنگ عراق با ایران|جنگ تحمیلی هشتساله]]، [[جنگ دوازده روزه]]<ref>[https://www.irna.ir/news/86089745/وطن-دوستی-ایرانیان-در-بزنگاه-ها یاشاپور، عیسی، «وطندوستی ایرانیان در بزنگاهها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> و [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴|حوادث دی ۱۴۰۴ش]]، مشاهده شد.<ref>[https://www.mehrnews.com/live/6719595/قیام-باشکوه-ملت-ایران-علیه-اغتشاشگران-مام-وطن-خط-قرمز-است « «ایران» یکپارچه به پا خاست؛ «مام وطن» خط قرمز است»، خبرگزاری مهر.]</ref> شکلگیری حرکتهای اجتماعی و نمادین مانند [[تجمعات شبانه ایرانیان ۱۴۰۴-۱۴۰۵|تجمعات شبانه]]<ref>[https://www.alef.ir/news/4041225046.html بنیاسدی، «یک ملت پای کار یک وطن»، پایگاه خبری الف.]</ref> و [[پویش جانفدا]] در [[جنگ رمضان]]،<ref>[https://irannewspaper.ir/9015/1/153085 افشینفر، «نمایش قدرت مردم در یک حرکت ملی»، وبسایت روزنامه ایران.]</ref> نشاندهنده آن است که [[هویت ایرانی]] در مواجهه با تهدیدات و بحرانها فراتر از مرزبندیهای سیاسی و ایدئولوژیک عمل میکند و اقشار مختلف [[مردم]] فارغ از اختلافات داخلی، منحصراً حول محور دفاع از موجودیت سرزمین، یکپارچه شده و این همبستگی را به عنوان مستحکمترین رکن امنیت ملی و عامل بازدارندگی کشور به نمایش میگذارند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6764632/اتحاد-ملی-سپر-نامرئی-دفاع-وطن-در-میادین-نبرد-با-دشمن «اتحاد ملی؛ سپر نامرئی دفاع وطن در میادین نبرد با دشمن»، خبرگزاری مهر؛] [https://www.khabaronline.ir/news/2195080/امروز-چون-موجودیت-ایران-زیر-تهاجم-است-همه-ملتف-حتی-لیبراتها-و آزاد ارمکی، «امروز چون موجودیت ایران زیر تهاجم است همه ملت حتی لیبرالها و چپها و اقلیتهای دینی پای کار وطن ایستادهاند»، وبسایت خبر آنلاین.]</ref> | |||
در | |||
== | == جهانوطنی == | ||
در | در برابر مفهوم جغرافیامحور وطن، دیدگاه جهانوطنی قرار دارد که انسان را شهروند جهان دانسته<ref>[https://www.iisajournals.ir/article%2041967.html?lang=fa میرکوشش، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، 1393ش، ص12.]</ref> و همبستگی جهانی انسانها را بر مرزهای جغرافیایی مقدم میشمارد.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/256015/نفی-وطن-با-دستاویز-جهانیشدن «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref> این رویکرد در چهار نوع اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی تصویر شده است.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article%2041967.html?lang=fa میرکوشش، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، 1393ش، ص13-14.]</ref> جهانوطنی در نقطهٔ مقابل ناسیونالیسم افراطی که به خودبرتربینی ملی میانجامد قرار دارد،<ref>[https://snn.ir/fa/news/395458/جهان-وطنی-تشکیل-جبههای-بدون-مرز «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> با این حال، لزوماً نافی [[وطندوستی]] و علایق طبیعی انسان به زادگاهش نیست.<ref>[https://snn.ir/fa/news/395458/جهان-وطنی-تشکیل-جبههای-بدون-مرز «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> [[اندیشه اسلامی|اندیشهٔ اسلامی]] نیز با نفی تعصبات قومی، رویکردی جهانشمول و فراملی را در آموزههای خود ارائه میدهد؛<ref>[https://snn.ir/fa/news/395458/جهان-وطنی-تشکیل-جبههای-بدون-مرز «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.]</ref> اما علاقه به وطن را محترم دانسته و آن را به رسمیت شناخته است.<ref>[http://cdn.meybod.ac.ir/blog/userfiles/article/72118.pdf میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.]</ref> | ||
== | == وطن در فقه اسلامی == | ||
در [[فقه اسلامی]]، وطن از آن حیث که به محل اقامت فرد اشاره میکند، در احکام [[نماز]] و [[روزه]] نقش دارد. بر اساس منابع فقهی، برخی انواع آن عبارتاند از: | |||
در | * '''وطن عرفی:''' محلی که در عرف، سکونتگاه و محل استقرار شخص بهشمار میرود. این نوع به دو دسته تقسیم میشود: | ||
# وطن اصلی: زادگاه انسان و محلی که در آن رشد یافته است. | |||
# وطن اتخاذی: محلی که فرد با قصد اقامت (غالباً دائم) در آن ساکن میشود. | |||
* '''وطن شرعی:''' محلی که شخص در آن مِلکی داشته و حداقل به مدت شش ماه در آن سکونت کرده باشد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/965737/1F333125F4C608F8E473F02AF08C6FB6.pdf?sequence=1&isAllowed=y دهقان، «اقسام وطن در فقه»، 1398ش، ص 94.]</ref> | |||
=== | == وطن در هنر و ادبیات فارسی == | ||
در شعر | === در شعر فارسی === | ||
مفهوم وطن در [[شعر فارسی]] همواره متأثر از شرایط سیاسی، اجتماعی و جهانبینی شاعران در ادوار مختلف بوده است.<ref>[https://elmnet.ir/doc/10615504-71181 محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.]</ref> سیر تطور این مفهوم در موارد زیر خلاصه میشود: | |||
* حماسه (شاهنامه): وطن به معنای سرزمین ایران و دفاع از آن در برابر بیگانگان.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | |||
* ادبیات غنایی و اقلیمی: بازنمایی وطن در مقیاس زادگاه، طبیعت و خاطرات شخصی.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/180358 «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | |||
* دورهٔ مشروطه: تبدیلشدن وطن به پربسامدترین مضمون شعری تحت تأثیر اندیشههای مدرن غربی و مفاهیم [[هویت]] و فردیت.<ref>[https://elmnet.ir/doc/10615504-71181 محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.]</ref> | |||
* دورهٔ پهلوی: گرایش شاعران به استفاده از نماد برای بیان مفاهیم میهنی و انتقادی به دلیل سانسور و فضای بسته سیاسی.<ref>[https://elmnet.ir/doc/10615504-71181 محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.]</ref> | |||
* [[ادبیات مهاجرت]]: بازسازی وطن در غیاب [[سرزمین مادری]] از طریق زبان و تخیل.<ref>[https://etelaat.news/news/روایت-عشق-به-وطن،-بهدوراز-شعارزدگی/ «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات.]</ref> | |||
از برجستهترین اشعار معاصر با محوریت وطن میتوان به موارد زیر اشاره کرد: | |||
از | |||
==== از خون جوانان وطن لاله دمیده ==== | ==== از خون جوانان وطن لاله دمیده ==== | ||
[[عارف قزوینی]] این [[تصنیف]] نمادین و اعتراضی را در [[دوره مشروطه]] به یاد کشتهشدگان این جنبش سرود. این اثر با الهام از اسطورهٔ روییدن لاله از خون [[سیاوش]]، به نماد تاریخی [[فداکاری]] در راه [[آزادی]] بدل شده است. این اثر به دلیل مضمون وطنپرستانه و انتقادی، در دورههای مختلف سیاسی ایران، از مشروطه تا اعتراضات معاصر، مورد توجه قرار گرفته است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1071554/ترانهای-به-وسعت-تاریخ-معاصر-ایران-از-خون- «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران.]</ref> | |||
{{شعر جدید | {{شعر جدید | ||
| متن = | | متن = | ||
از خون جوانان وطن لاله دمیده\\از ماتم سرو قدشان سرو خمیده | از خون جوانان وطن لاله دمیده\\از ماتم سرو قدشان سرو خمیده | ||
در سایهٔ گل، بلبل ازین غصه خزیده\\گل نیز چو من در غمشان جامه دریده<ref>[https://snn.ir/fa/news/352845/تصنیف-از-خون-جوانان-وطن-لاله-دمیده-به-چه-مناس «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>}} | در سایهٔ گل، بلبل ازین غصه خزیده\\گل نیز چو من در غمشان جامه دریده<ref>[https://snn.ir/fa/news/352845/تصنیف-از-خون-جوانان-وطن-لاله-دمیده-به-چه-مناس «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>}} | ||
==== دوباره میسازمت وطن ==== | |||
این سروده از [[سیمین بهبهانی]]، شعری است با مضمون پایداری که بازتابدهنده اراده جمعی برای بازسازی میهن بهرغم ویرانیها و مصائب است.{{شعر جدید | |||
| متن = | |||
دوباره میسازمت وطن\\اگرچه با خشت جان خویش | |||
ستون به سقف تو میزنم\\اگرچه با استخوان خویش.<ref>[https://www.tebyan.net/news/270453/دوباره-می-سازمت-وطن «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان.]</ref>}} | |||
==== ایران، ای سرای امید ==== | ==== ایران، ای سرای امید ==== | ||
از مشهورترین | [[پرونده:MohammadReza Shajaryan - Sepide (320).mp3|بندانگشتی|آهنگ ایران ای سرای امید با خوانندگی محمدرضا شجریان ]] | ||
{{شعر جدید | |||
این سروده از [[هوشنگ ابتهاج]]، از مشهورترین تصانیف ملی با خوانندگی [[محمدرضا شجریان]] است که نخستینبار در شب پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب ۱۳۵۷ش]] پخش شد و نویدبخش رهایی و امید است.{{شعر جدید | |||
| متن = | | متن = | ||
ایران ای سرای امید\\بر بامت سپیده دمید | ایران ای سرای امید\\بر بامت سپیده دمید | ||
بنگر کزین رهِ پرخون\\خورشیدی خجسته رسید<ref>[https://www.khabaronline.ir/live/2198465/%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%84%DA%98%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین.]</ref>}} | بنگر کزین رهِ پرخون\\خورشیدی خجسته رسید<ref>[https://www.khabaronline.ir/live/2198465/%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%84%DA%98%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین.]</ref>}} | ||
=== | === در تلویزیون و سینمای ایران === | ||
سینمای ایران وطن | در [[سینمای ایران]]، مفهوم وطن فراتر از جغرافیای فیزیکی و در پیوند با [[هویت ملی]]، [[ایثار]] و [[مقاومت]] تصویر شده است. سیر تطور این مفهوم در چهار گفتمان دستهبندی شده است: | ||
* وطن تاریخی (۱۳۴۰–۱۳۵۷ش): تأکید بر میراث باستانی در برابر تهاجم بیگانگان در آثاری مانند [[سیاوش در تخت جمشید]]. | |||
* وطن مقدس (۱۳۶۰–۱۳۷۰ش): پیوند مقاومتهای محلی با جنبشهای ملی و مذهبی در آثاری مانند [[دلیران تنگستان]] و [[کوچک جنگلی]] و تجسم میهن در قامت رزمندگان آسیبدیده در آثاری مانند [[آژانس شیشهای]]. | |||
* وطن فرامرزی (۱۳۸۰–۱۳۹۰ش): گسترش مفهوم میهن به مقیاس مقاومت منطقهای و فراتر از مرزهای سیاسی در آثاری مانند مجموعه [[در چشم باد]] و فیلم [[به وقت شام]]. | |||
* وطن در سینمای اجتماعی: رویکرد نمادین و جامعهشناختی به میهن؛ ازجمله تجسم وطن در جایگاه مادر در آثاری مانند گیلانه یا بررسی مسئله مهاجرت و گسست از ریشهها در آثاری مانند [[جدایی نادر از سیمین]].<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/10/3551936/سÛÙÙ
اÛ-اÛراÙ-ÚÚ¯ÙÙÙ-از-Ù
ÙÙÙÙ
-ÙØ·Ù-Øراست-Ú©Ø «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* | * آزاد ارمکی، تقی، «امروز چون موجودیت ایران زیر تهاجم است همه ملت حتی لیبرالها و چپها و اقلیتهای دینی پای کار وطن ایستادهاند»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: | * «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۸ دی ۱۳۸۹ش. | ||
* اشرف، احمد، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، | * «اتحاد ملی؛ سپر نامرئی دفاع وطن در میادین نبرد با دشمن»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* | * اشرف، احمد، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، بهترجمهٔ حمید احمدی، تهران، نی، ۱۳۹۵ش. | ||
* بشیریه، حسین، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، جامعهشناسی و | * افشینفر، سمیه، «نمایش قدرت مردم در یک حرکت ملی»، وبسایت روزنامه ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش. | ||
* «تا آخرین | * « «ایران» یکپارچه به پا خاست؛ «مام وطن» خط قرمز است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۴ش. | ||
* «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ بارگذاری: | * بشیریه، حسین، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، جامعهشناسی و توسعهٔ سیاسی، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۸۲ش. | ||
* «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ بارگذاری: | * بنیاسدی، غلامرضا، «یک ملت پای کار یک وطن»، پایگاه خبری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* «تا آخرین قطرهٔ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم، تاریخ بارگذاری: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش. | |||
* «تلقی قدما از | * «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ بارگذاری: ۳ تیر ۱۴۰۴ش. | ||
* چمنی، پرستو، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: | * «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ بارگذاری: ۱۰ شهریور ۱۳۹۳ش. | ||
* «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی»، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش. | |||
* «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: | * «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۳ش. | ||
* چمنی، پرستو، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش. | |||
* «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۹ بهمن ۱۳۹۲ش. | |||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش. | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش. | ||
* «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات، تاریخ | * دهقان، مهناز، «اقسام وطن در فقه»، فصلنامه علمی تخصصی معارف اسلامی نامه جامعه، سال هفدهم، شماره ۱۳۱، پاییز ۱۳۹۸ش. | ||
* روزخوش، مهدی و خالقی دامغانی، احمد، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، پژوهش سیاست نظری، | * «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش. | ||
* | * روزخوش، مهدی و خالقی دامغانی، احمد، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، پژوهش سیاست نظری، ۱۴۰۳ش. | ||
* «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: | * «ریشهٔ وطن»، وبسایت الکتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش. | ||
* «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش. | |||
* کاشانی ثابت، فیروزه، افسانههای مرزی | * کاشانی ثابت، فیروزه، افسانههای مرزی ۱۹۴۶–۱۸۰۴، بهترجمهٔ کامران کلانکی، تهران، کتابسرا، ۱۳۸۹ش. | ||
* گریباوی، حسین، «در جستوجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: | * گریباوی، حسین، «در جستوجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* محمدی فشارکی، محسن و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه اصفهان، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، پایان نامهٔ کارشناسی ارشد، ۱۳۹۲ش. | |||
* محمدی فشارکی، محسن و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه اصفهان، | |||
* مرادی غیاثآبادی، رضا، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ می ۲۰۱۲م. | * مرادی غیاثآبادی، رضا، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ می ۲۰۱۲م. | ||
* | * میرجلیلی، علی محمّد و دیگران، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، مجله کتاب قیم، شماره ۵، تابستان و پاییز ۱۳۹۱ش. | ||
* «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ بارگذاری: | * میرکوشش، امیر هوشنگ، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، پژوهشهای روابط بینالملل، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۳، ۱۳۹۳ش. | ||
* «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ بارگذاری: | * «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ بارگذاری: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش. | ||
* «وطن بهمثابه جغرافیای | * «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ بارگذاری: ۷ فروردین ۱۴۰۵ش. | ||
* «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages، تاریخ بازدید: | * «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش. | ||
* «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: | * «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش. | ||
* «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: | * «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش. | ||
* «هویت ایرانی و وطن دوستی»، | * «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانهٔ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش. | |||
* یاشاپور، عیسی، «وطندوستی ایرانیان در بزنگاهها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش. | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
{{هویت فرهنگی}} | |||
[[رده:جغرافیای فرهنگی]] | |||
[[رده:ملیگرایی]] | |||
[[رده:واژگان فرهنگی]] | |||
[[رده:واژگان فقهی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۳۵
 دیوارنگاره میدان انقلاب اسلامی تهران با عنوان «ایران وطن ماست، پرچم کفن ماست» | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| عنوان اصلی | وطن |
|---|---|
| شاخه علمی | جامعهشناسی / علوم سیاسی / مطالعات فرهنگی / حقوق بینالملل / فقه اسلامی |
| نوع مفهوم | مفهوم حقوقی-سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هویتی |
| معنای اصطلاحی | سرزمینی که فرد بهواسطه تولد یا اقامت در آن، احساس تعلق و هویت میکند و در پیوند با تاریخ، فرهنگ، زبان و حاکمیت سیاسی آن قرار دارد |
| حوزه کاربرد | جامعهشناسی، علوم سیاسی، مطالعات فرهنگی، حقوق، ادبیات، روانشناسی |
| ریشه واژه | واژه عربی «وطن» بهمعنای اقامتگاه دائمی، زادگاه |
| مرتبط با | همبستگی اجتماعی، هویت ملی، تمامیت ارضی، جهانوطنی، ناسیونالیسم، ملت |
| اهمیت | عامل بنیادین همبستگی اجتماعی و هویت جمعی؛ بستر شکلگیری احساس تعلق؛ ارزش معنوی و قداست در اندیشه اسلامی؛ عامل تابآوری در بحرانها |
| زیرنویس عنوان | زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف میشود |
وطن؛ زادگاه یا سکونتگاه دائمی فرد که هویت او در پیوند با تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف میشود.
وطن یا میهن، سرزمینی است که انسانها به دلیل تولد یا اقامت دائمی در آن، هویت خود را در پیوند با جغرافیا، تاریخ، فرهنگ و حاکمیت سیاسی آن، تعریف میکنند. با پیدایش دولتملتها در اروپای قرن هجدهم میلادی، وطن از بار حقوقی ویژهای برخوردار شد و مفهومی مدرن یافت. مفهوم وطن در ایران نیز در دوره مشروطه با تلفیق هویت تاریخی بومی و مفاهیم غربی، تکامل یافت. وطن از منظر جامعهشناسی، عامل بنیادین همبستگی اجتماعی است و در اندیشه اسلامی نیز محترم و مقدس دانسته شده است. این مفهوم از گذشته تا کنون، بازتابی گسترده و پربسامد در هنر و ادبیات فارسی نیز داشته است.
مفهومشناسی
واژهٔ عربی وطن بهمعنای اقامتگاه دائمی، زادگاه و محل رشد فرد است و گسترهٔ جغرافیایی آن میتواند روستا، شهر یا کشور باشد.[۱] این واژه در زبانهای دیگر (نظیر Homeland در انگلیسی، Heimat در آلمانی و Patrie در فرانسوی) معادلهایی با بارهای معنایی متفاوت دارد.[۲] در اصطلاح، وطن مفهومی چندوجهی است که با تلفیق عناصر جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی، زبانی و حقوقی، بستر شکلگیری هویت و احساس تعلق را فراهم میکند.[۳]
معیار تعیین وطن
دربارهٔ تعیین مصداق وطن، سه معیار اصلی مطرح شده است:
- دیدگاه مکانمحور: هر محل سکونت و هر زیستگاهی، وطن تلقی میشود.
- دیدگاه پیوندگرا: علاوه بر سکونت، پیوندهای طبیعی مانند زادگاه، همسانی فرهنگی و دینی یا حقوقی و قراردادی با یک جامعه الزامی است.
- دیدگاه نَسبی: وطن بر اساس عمق ریشههای وجودی و روانی فرد تعریف میشود و حتی در صورت دوری فیزیکی مشابه پیوند خونی با والدین حفظ میگردد.[۴]
عناصر سازنده وطن
جغرافیا هستهٔ مرکزی مفهوم وطن است و چهار مؤلفهٔ دیگر نیز بر پایهٔ آن شکل میگیرند:
- زبان: زبان بومی بهمثابه ابزار انتقال حافظهٔ جمعی در جغرافیای خاص.
- فرهنگ: مجموع آداب، رسوم، ارزشها و سبک زندگی حاصل از زیست جمعی در جغرافیای مشترک.
- حافظهٔ تاریخی: رخدادها و تجربیات تاریخی مشترک میان مردمان یک سرزمین.
- حاکمیت سیاسی-حقوقی: حاکمیت، قوانین، حقوق شهروندی و مسئولیتهای جمعی در قلمرو سرزمینی معین.[۵]
پیشینهٔ مفهوم وطن
مفهوم وطن در معنای سیاسی مدرن، پدیدهای است که از قرن هجدهم میلادی و همزمان با شکلگیری دولتملتها در اروپا پدید آمد. پیش از آن، وفاداری انسانها به دین، قبیله، شاه یا امپراتوری معطوف بود نه به یک سرزمین با مرزهای سیاسی مشخص. در این میان، انقلاب فرانسه در سال ۱۷۸۹م، نقطهٔ عطفی بود که برای نخستینبار ملت را منبع حاکمیت و وطن را قلمروی تعریف کرد که هر شهروند به آن تعلق دارد. در این چارچوب، مفهوم وطن بهعنوان یک ساختار سیاسی، از اروپا به سایر نقاط جهان صادر شد.[۶] در ایران نیز این مفهوم بدین معنا در دورهٔ قاجار و سپس در دوران مشروطه شکل گرفت.[۷]
دربارهٔ خاستگاه و سیر تطور مفهوم وطن در ایران، سه رویکرد نظری عمده مطرح است:
- رویکرد مدرنگرایانه: مفهوم سیاسی وطن در پی مواجهه با تهدیدات خارجی و آشنایی روشنفکران با اروپا وارد ایران شد. با نهضت مشروطه و گذار از نظام پادشاهی، واژهٔ ملت جایگزین رعیت شد[۸] و سرزمین از قلمرو شاه به خانهٔ ملت تغییر ماهیت داد. این مفهوم در دورهٔ پهلوی از طریق سیاستهای دستوری یکسانسازی زبانی، بازنویسی تاریخ و آموزش همگانی تثبیت شد.[۹]
- رویکرد دیرینهگرا: وطندوستی ایرانیان ریشه در اندیشهٔ ایرانشهر و هویت تاریخی دارد. کاربرد مفاهیمی چون ایرانزمین در ادبیات کلاسیک نظیر اشعار فردوسی و حافظ گواه وجود یک وطن فرهنگی دیرینه است. منتقدان بر این باورند که این رویکرد، احساس تعلق فرهنگی را با مفهوم حقوقی-سیاسیِ دولت-ملت مدرن خلط میکند.[۱۰]
- رویکرد میانه: زیرساختهای بومی و کهن مانند سرزمین یکپارچه، زبان فارسی و حافظهٔ تاریخی در مواجهه با تجدد، با مفاهیم و نهادهای اقتباسشده از غرب مانند پارلمان، قانون اساسی و شهروندی درآمیختند و مفهوم وطن مدرن مشروطه را شکل دادند.[۱۱]
اهمیت و کارکرد وطن
مفهوم وطن از منظرهای اجتماعی، معنوی و روانشناختی اهمیت یافته است:
- جامعهشناختی و هویتی: وطن عامل بنیادین همبستگی و هویت جمعی است که در شرایط بحرانی محرک کنشهای داوطلبانه میشود.[۱۲] این مفهوم با زبان، فرهنگ و حافظهٔ تاریخی بهویژه در ادبیات و زبان فارسی پیوند تنگاتنگی دارد[۱۳] و عواملی چون پیشینهٔ خانوادگی، دوران رشد و تجربهٔ مهاجرت در شکلگیری آن مؤثرند.[۱۴] وطن در این چارچوب با استعارهٔ وطن بهمثابه مادر و مفاهیمی چون فداکاری و حفظ تمامیت سرزمینی پیوند میخورد.[۱۵]
- ارزش معنوی: در اندیشهٔ اسلامی، دفاع از سرزمین پیششرط تحقق اهداف و آرمانهای جمعی است و بر اختلافات داخلی تقدم دارد.[۱۶] همچنین، علاقه به وطن میلی طبیعی و محترم دانسته شده و ترک آن جز در مواقع ضرورت توصیه نمیشود؛[۱۷] با این حال، میان وطندوستی و ناسیونالیسم برتریطلبانه تمایز وجود دارد.[۱۸] در این چارچوب، سرزمین فراتر از موجودیت مادی، واجد قداست است و دفاع از آن ماهیتی معنوی دارد.[۱۹]
- روانشناختی: بر پایهٔ روانشناسی معناگرا، وطن بهمثابه یک معنای جمعی والا، تابآوری افراد را در برابر رنجها و بحرانهایی نظیر جنگ افزایش داده و ایستادگی آگاهانه را جایگزین غریزهٔ گریز میکند.[۲۰]
- همبستگی ملی: مفهوم وطن و حفظ تمامیت ارضی همواره عامل بنیادین و فراجناحی همبستگی ملی در ایران بوده است. نمودهای عینی این همبستگی اجتماعی در حضور و مقاومت مردمی طی بحرانها و رویدادهای مختلفی نظیر جنگ تحمیلی هشتساله، جنگ دوازده روزه[۲۱] و حوادث دی ۱۴۰۴ش، مشاهده شد.[۲۲] شکلگیری حرکتهای اجتماعی و نمادین مانند تجمعات شبانه[۲۳] و پویش جانفدا در جنگ رمضان،[۲۴] نشاندهنده آن است که هویت ایرانی در مواجهه با تهدیدات و بحرانها فراتر از مرزبندیهای سیاسی و ایدئولوژیک عمل میکند و اقشار مختلف مردم فارغ از اختلافات داخلی، منحصراً حول محور دفاع از موجودیت سرزمین، یکپارچه شده و این همبستگی را به عنوان مستحکمترین رکن امنیت ملی و عامل بازدارندگی کشور به نمایش میگذارند.[۲۵]
جهانوطنی
در برابر مفهوم جغرافیامحور وطن، دیدگاه جهانوطنی قرار دارد که انسان را شهروند جهان دانسته[۲۶] و همبستگی جهانی انسانها را بر مرزهای جغرافیایی مقدم میشمارد.[۲۷] این رویکرد در چهار نوع اخلاقی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی تصویر شده است.[۲۸] جهانوطنی در نقطهٔ مقابل ناسیونالیسم افراطی که به خودبرتربینی ملی میانجامد قرار دارد،[۲۹] با این حال، لزوماً نافی وطندوستی و علایق طبیعی انسان به زادگاهش نیست.[۳۰] اندیشهٔ اسلامی نیز با نفی تعصبات قومی، رویکردی جهانشمول و فراملی را در آموزههای خود ارائه میدهد؛[۳۱] اما علاقه به وطن را محترم دانسته و آن را به رسمیت شناخته است.[۳۲]
وطن در فقه اسلامی
در فقه اسلامی، وطن از آن حیث که به محل اقامت فرد اشاره میکند، در احکام نماز و روزه نقش دارد. بر اساس منابع فقهی، برخی انواع آن عبارتاند از:
- وطن عرفی: محلی که در عرف، سکونتگاه و محل استقرار شخص بهشمار میرود. این نوع به دو دسته تقسیم میشود:
- وطن اصلی: زادگاه انسان و محلی که در آن رشد یافته است.
- وطن اتخاذی: محلی که فرد با قصد اقامت (غالباً دائم) در آن ساکن میشود.
- وطن شرعی: محلی که شخص در آن مِلکی داشته و حداقل به مدت شش ماه در آن سکونت کرده باشد.[۳۳]
وطن در هنر و ادبیات فارسی
در شعر فارسی
مفهوم وطن در شعر فارسی همواره متأثر از شرایط سیاسی، اجتماعی و جهانبینی شاعران در ادوار مختلف بوده است.[۳۴] سیر تطور این مفهوم در موارد زیر خلاصه میشود:
- حماسه (شاهنامه): وطن به معنای سرزمین ایران و دفاع از آن در برابر بیگانگان.[۳۵]
- ادبیات غنایی و اقلیمی: بازنمایی وطن در مقیاس زادگاه، طبیعت و خاطرات شخصی.[۳۶]
- دورهٔ مشروطه: تبدیلشدن وطن به پربسامدترین مضمون شعری تحت تأثیر اندیشههای مدرن غربی و مفاهیم هویت و فردیت.[۳۷]
- دورهٔ پهلوی: گرایش شاعران به استفاده از نماد برای بیان مفاهیم میهنی و انتقادی به دلیل سانسور و فضای بسته سیاسی.[۳۸]
- ادبیات مهاجرت: بازسازی وطن در غیاب سرزمین مادری از طریق زبان و تخیل.[۳۹]
از برجستهترین اشعار معاصر با محوریت وطن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
از خون جوانان وطن لاله دمیده
عارف قزوینی این تصنیف نمادین و اعتراضی را در دوره مشروطه به یاد کشتهشدگان این جنبش سرود. این اثر با الهام از اسطورهٔ روییدن لاله از خون سیاوش، به نماد تاریخی فداکاری در راه آزادی بدل شده است. این اثر به دلیل مضمون وطنپرستانه و انتقادی، در دورههای مختلف سیاسی ایران، از مشروطه تا اعتراضات معاصر، مورد توجه قرار گرفته است.[۴۰]
از خون جوانان وطن لاله دمیده
از ماتم سرو قدشان سرو خمیده
در سایهٔ گل، بلبل ازین غصه خزیده
گل نیز چو من در غمشان جامه دریده[۴۱]
دوباره میسازمت وطن
این سروده از سیمین بهبهانی، شعری است با مضمون پایداری که بازتابدهنده اراده جمعی برای بازسازی میهن بهرغم ویرانیها و مصائب است.
ایران، ای سرای امید
این سروده از هوشنگ ابتهاج، از مشهورترین تصانیف ملی با خوانندگی محمدرضا شجریان است که نخستینبار در شب پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش پخش شد و نویدبخش رهایی و امید است.
در تلویزیون و سینمای ایران
در سینمای ایران، مفهوم وطن فراتر از جغرافیای فیزیکی و در پیوند با هویت ملی، ایثار و مقاومت تصویر شده است. سیر تطور این مفهوم در چهار گفتمان دستهبندی شده است:
- وطن تاریخی (۱۳۴۰–۱۳۵۷ش): تأکید بر میراث باستانی در برابر تهاجم بیگانگان در آثاری مانند سیاوش در تخت جمشید.
- وطن مقدس (۱۳۶۰–۱۳۷۰ش): پیوند مقاومتهای محلی با جنبشهای ملی و مذهبی در آثاری مانند دلیران تنگستان و کوچک جنگلی و تجسم میهن در قامت رزمندگان آسیبدیده در آثاری مانند آژانس شیشهای.
- وطن فرامرزی (۱۳۸۰–۱۳۹۰ش): گسترش مفهوم میهن به مقیاس مقاومت منطقهای و فراتر از مرزهای سیاسی در آثاری مانند مجموعه در چشم باد و فیلم به وقت شام.
- وطن در سینمای اجتماعی: رویکرد نمادین و جامعهشناختی به میهن؛ ازجمله تجسم وطن در جایگاه مادر در آثاری مانند گیلانه یا بررسی مسئله مهاجرت و گسست از ریشهها در آثاری مانند جدایی نادر از سیمین.[۴۴]
پانویس
- ↑ «ریشۀ وطن»، وبسایت الکتاب؛ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ وطن؛ مرادی غیاثآبادی، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی.
- ↑ «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages.
- ↑ «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان.
- ↑ «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند »، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «تلقی قدما از وطن/ محمدرضا شفیعی کدکنی»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی».
- ↑ روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص180-181.
- ↑ بشیریه، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، 1382ش، ص819-820.
- ↑ کاشانی ثابت، افسانههای مرزی 1946-1804، 1389ش، ص385.
- ↑ روزخوش و خالقی دامغانی، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، 1403ش، ص160-161.
- ↑ اشرف، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، 1395ش، ص38.
- ↑ چمنی، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.
- ↑ «تا آخرین قطرۀ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم.
- ↑ «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.
- ↑ میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.
- ↑ «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانۀ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور.
- ↑ «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا.
- ↑ گریباوی، «در جستوجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ یاشاپور، عیسی، «وطندوستی ایرانیان در بزنگاهها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ « «ایران» یکپارچه به پا خاست؛ «مام وطن» خط قرمز است»، خبرگزاری مهر.
- ↑ بنیاسدی، «یک ملت پای کار یک وطن»، پایگاه خبری الف.
- ↑ افشینفر، «نمایش قدرت مردم در یک حرکت ملی»، وبسایت روزنامه ایران.
- ↑ «اتحاد ملی؛ سپر نامرئی دفاع وطن در میادین نبرد با دشمن»، خبرگزاری مهر؛ آزاد ارمکی، «امروز چون موجودیت ایران زیر تهاجم است همه ملت حتی لیبرالها و چپها و اقلیتهای دینی پای کار وطن ایستادهاند»، وبسایت خبر آنلاین.
- ↑ میرکوشش، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، 1393ش، ص12.
- ↑ «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ میرکوشش، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، 1393ش، ص13-14.
- ↑ «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ میرجلیلی، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، 1391ش، ص 28.
- ↑ دهقان، «اقسام وطن در فقه»، 1398ش، ص 94.
- ↑ محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.
- ↑ «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.
- ↑ محمدی فشارکی و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، 1392ش، چکیده.
- ↑ «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات.
- ↑ «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران.
- ↑ «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان.
- ↑ «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین.
- ↑ «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم.
منابع
- آزاد ارمکی، تقی، «امروز چون موجودیت ایران زیر تهاجم است همه ملت حتی لیبرالها و چپها و اقلیتهای دینی پای کار وطن ایستادهاند»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «آیا وطن دوستی ارزش است؟»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۸ دی ۱۳۸۹ش.
- «اتحاد ملی؛ سپر نامرئی دفاع وطن در میادین نبرد با دشمن»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
- اشرف، احمد، مفاهیم و نظریهها: هویت ایرانی به سه روایت، در هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، بهترجمهٔ حمید احمدی، تهران، نی، ۱۳۹۵ش.
- افشینفر، سمیه، «نمایش قدرت مردم در یک حرکت ملی»، وبسایت روزنامه ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- « «ایران» یکپارچه به پا خاست؛ «مام وطن» خط قرمز است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۴ش.
- بشیریه، حسین، عقل در سیاست، سی پنج گفتار در فلسفه، جامعهشناسی و توسعهٔ سیاسی، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۸۲ش.
- بنیاسدی، غلامرضا، «یک ملت پای کار یک وطن»، پایگاه خبری الف، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «تا آخرین قطرهٔ خونمان سرباز وطن هستیم»، خبرگزاری جام جم، تاریخ بارگذاری: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «ترانهای به وسعت تاریخ معاصر ایران»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ بارگذاری: ۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- «تصنیف از خون جوانان وطن لاله دمیده به چه مناسبتی سروده شد؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ بارگذاری: ۱۰ شهریور ۱۳۹۳ش.
- «تلقی قدما از وطن»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی»، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «جهان وطنی، تشکیل جبههای بدون مرز»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اسفند ۱۳۹۳ش.
- چمنی، پرستو، «وطن نه خاک که جان ماست؛ هر قطره خون پیمان بقاست»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «دوباره میسازمت وطن!»، خبرگزاری تبیان، تاریخ بارگذاری: ۱۹ بهمن ۱۳۹۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۲ش.
- دهقان، مهناز، «اقسام وطن در فقه»، فصلنامه علمی تخصصی معارف اسلامی نامه جامعه، سال هفدهم، شماره ۱۳۱، پاییز ۱۳۹۸ش.
- «روایت عشق به وطن، به دور از شعارزدگی»، خبرگزاری اطلاعات، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
- روزخوش، مهدی و خالقی دامغانی، احمد، «برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد (قرن نوزدهم میلادی)»، پژوهش سیاست نظری، ۱۴۰۳ش.
- «ریشهٔ وطن»، وبسایت الکتاب، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «سینمای ایران چگونه از مفهوم وطن حراست کرد؟»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
- کاشانی ثابت، فیروزه، افسانههای مرزی ۱۹۴۶–۱۸۰۴، بهترجمهٔ کامران کلانکی، تهران، کتابسرا، ۱۳۸۹ش.
- گریباوی، حسین، «در جستوجوی معنای وطن؛ خوانشی فرانکلی از روان ملت ایران در جنگ»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
- محمدی فشارکی، محسن و دیگران، «مفهوم وطن در شعر منتخب شعرای معاصر»، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه اصفهان، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی، پایان نامهٔ کارشناسی ارشد، ۱۳۹۲ش.
- مرادی غیاثآبادی، رضا، «میهن/ وطن چیست؟ بررسی یک مفهوم کهن»، وبسایت پژوهشهای ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ می ۲۰۱۲م.
- میرجلیلی، علی محمّد و دیگران، «وطن دوستی از دیدگاه قرآن و روایات»، مجله کتاب قیم، شماره ۵، تابستان و پاییز ۱۳۹۱ش.
- میرکوشش، امیر هوشنگ، «تبیین دیپلماسی عمومی و فرهنگی از منظر سازهانگاری جهانوطنی»، پژوهشهای روابط بینالملل، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۳، ۱۳۹۳ش.
- «نفی وطن با دستاویز جهانی شدن»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ بارگذاری: ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
- «نوستالژیهایی برای وطن»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ بارگذاری: ۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «وطن بهمثابه جغرافیای پیوند»، وبسایت دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- «وطن در زبانهای مختلف»، وبسایت in different languages، تاریخ بازدید: ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «وطندوستی در شعر و ادب فارسی؛ مفهومی ریشهدار در هویت ایرانی»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «وطن محور وحدت و شرط بقای همه آرمانهاست/ دفاع از وطن اولویتی از همه اختلافات است»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «هویت ایرانی و وطن دوستی»، دبیرخانهٔ شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
- یاشاپور، عیسی، «وطندوستی ایرانیان در بزنگاهها»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
| مفاهیم پایه | |
|---|---|
| نمادها | |
| فرهنگ و سنتها | |
| جامعه و رسانه | |
| مفاهیم مرتبط با سرزمین | |
