پرش به محتوا

حکومت‌های شیعه در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۰۳۶ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
سعید مقدم (بحث | مشارکت‌ها)
۶۲۶ ویرایش‌ها
 
(۲۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۹ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''{{درشت|حکومت‌های شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولت‌های شیعی از گرایش‌های مختلف زیدیه، اسماعیلیه و اثنی‌عَشَری در ایران.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =حکومت‌های شیعه در ایران.png 
| زیرنویس تصویر    =مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل 
| image_alt        =مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل
| فایل پادکست      =حکومت‌های شیعه در ایران.ogg 
| حجم فایلپادکست    =10/7 
| تاریخ پادکست      =11-2-1405 
| زیرنویس عنوان    = 


حکومت‌های شیعه در ایران با دولت علویان طبرستان آغاز شد. این دولت الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعه شد؛ از جمله خاندان مسافر، آل بویه، باوندیان اسپهبدیه و شاخه‌های گوناگون حکومت‌های اسماعیلی مانند نزاریان ایران. در قرون میانه، جنبش‌هایی همچون سربداران، مرعشیان و خاندان کیا نمونه‌های دیگری از پیوند تشیع با قدرت‌های محلی به‌شمار می‌روند. سپس دولت‌هایی مانند مشعشعیان و سرانجام صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع در سراسر ایران، این جریان تاریخی را به اوج قدرت سیاسی و فرهنگی خود رساندند. پس از صفویان، دولت قاجار نقش مهمی در تثبیت هویت شیعی ایران داشت. نقطه عطف نهایی، پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ش) و تأسیس جمهوری اسلامی ایران است. برای نخستین بار، اندیشه حکومت شیعه که پیشتر نظری و آرمانی بود، به‌صورت عملی و قانونی در قالب یک دولت مدرن تحقق یافت. همه این دولت‌ها در گسترش اندیشه و فرهنگ سیاسی و اجتماعی تشیع در قلمرو خود نقش نیرومندی داشتند.
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
 
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|حکومت‌های شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولت‌های شیعی با گرایش‌ زیدی، اسماعیلی و دوازده‌امامی در ایران.
 
حکومت‌های شیعه در ایران با دولت [[علویان طبرستان]]، در سدۀ سوم هجری، آغاز شد. این دولت، الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعه از جمله [[آل‌مسافر]]/سلاریان، [[آل‌بویه]]، [[باوندیان]] و شاخه‌های گوناگون حکومت‌های اسماعیلی مانند نزاریان ایران، شد. در قرون میانه، جنبش‌هایی همچون [[سربداران]]، [[مرعشیان]] و [[آل‌کیا]] نمونه‌های دیگری از پیوند تشیع با قدرت‌های محلی به‌شمار می‌روند. سپس دولت‌هایی چون [[مشعشعیان]] و سرانجام [[صفویان]] با رسمی کردن [[مذهب تشیع]] در سراسر [[ایران]]، [[شیعه]] را به اوج قدرت سیاسی و فرهنگی خود رساندند. پس از صفویان، [[قاجاریه|دولت قاجار]] نقش مهمی در تثبیت هویت شیعی ایران ایفا کرد. با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] در ۱۳۵۷ش و تأسیس [[جمهوری اسلامی ایران]]، اندیشهٔ حکومت شیعه که پیش‌تر نظری و آرمانی بود، به‌صورت عملی و قانونی در قالب یک دولت مدرن تحقق یافت.  


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از سدهٔ سوم هجری قمری با تأسیس حکومت علویان طبرستان آغاز شدند و پس از فرازونشیب‌های تاریخی، تا دورهٔ معاصر تداوم یافته‌اند. بر اساس منابع پژوهشی، عنوان حکومت شیعی، منحصر به دولت‌های شیعهٔ دوازده‌امامی یا اثنی‌عشری نیست،<ref>خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/علل-و-عوامل-سیاسی-و-کلامی-پیدایش-فرقه-های-شیعه?q=فرقه%20های%20شیعه&score=274877907000.0&rownumber=1 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص94-95.]</ref> بلکه دولت‌های دیگری همچون اسماعیلیان از جمله فاطمیان و نزاریان<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش. ص۱۱.</ref> و زیدیان<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص86-87.</ref> نیز در طول تاریخ ایران و سرزمین‌های اسلامی شکل گرفته‌اند. وجه مشترک همهٔ این حکومت‌ها، صرفِ نظر از مذهب دقیق آنان، بهره‌گیری از مشروعیت مذهبی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/دولت-های-شیعی کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص171-174.]</ref>
حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از سدهٔ سوم [[تقویم هجری قمری|هجری قمری]] با تأسیس حکومت علویان طبرستان آغاز شدد و پس از فرازونشیب‌های تاریخی، تا دورهٔ معاصر تداوم یافته‌ است. بر اساس منابع پژوهشی، عنوان حکومت شیعی، منحصر به دولت‌های شیعهٔ دوازده‌امامی/اثنی‌عشری نیست،<ref>خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/332725/علل-و-عوامل-سیاسی-و-کلامی-پیدایش-فرقه-های-شیعه?q=فرقه%20های%20شیعه&score=274877907000.0&rownumber=1 قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص94-95.]</ref> بلکه [[اسماعیلیه|شیعیان اسماعیلی]]  ازجمله [[فاطمیان]] و نزاریان<ref>سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش. ص۱۱.</ref> و [[زیدیه|شیعیان زیدی]] نیز در طول تاریخ بر ایران و برخی سرزمین‌های اسلامی دیگر، حکمرانی کرده‌اند.<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص86-87.</ref> وجه مشترک همهٔ این حکومت‌ها، بهره‌گیری از مشروعیت مذهبی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1404025/دولت-های-شیعی کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص171-174.]</ref>


نقطهٔ عطف تاریخ حکومت‌های شیعی در ایران، دودمان صفوی است. صفویان با رسمی‌کردن مذهب تشیع اثنی‌عشری در ایران، بستر تحولی بنیادین در ساختار سیاسی-مذهبی کشور ایجاد کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> در دوران معاصر نیز نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان اصلی‌ترین رکن نظام جمهوری اسلامی ایران، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را نهادینه ساخته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1464168/چگونگی-شکل-گیری-اصل-ولایت-فقیه-به-منزله-ساخت-قدرت-در-جمهوری-اسلامی بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.]</ref>
نقطهٔ عطف تاریخ حکومت‌های شیعی در ایران، دودمان صفوی است. صفویان با رسمی‌کردن مذهب تشیع اثنی‌عشری در ایران، بستر تحولی بنیادین در ساختار سیاسی-مذهبی کشور ایجاد کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.</ref> در دوران معاصر نیز [[نظریه ولایت فقیه|نظریهٔ ولایت فقیه]] به‌عنوان اصلی‌ترین رکن [[نظام جمهوری اسلامی ایران]]، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را نهادینه ساخته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1464168/چگونگی-شکل-گیری-اصل-ولایت-فقیه-به-منزله-ساخت-قدرت-در-جمهوری-اسلامی بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.]</ref>


== زمینهٔ شکل‌گیری حکومت‌های شیعه در ایران ==
== زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی ==


=== پیدایش مذهب تشیع ===
در جریان رویدادهای سدهٔ نخست هجری ازجمله [[واقعه سقیفه بنی‌ساعده]]، [[جنگ جمل]]، جنگ صفین و [[واقعه عاشورا]]،<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص19-24.</ref> به‌تدریج انگارۀ تعیین [[امام علی|علی بن ابی‌طالب]] توسط [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] به‌عنوان جانشین، در جامعه مسلمان تثبیت شد و [[مذهب تشیع|تشیع]] در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری، به مذهبی با مبانی کلامی مستقل تبدیل شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص32-34.</ref> گرایش ایرانیان به تشیع نیز فرایندی تدریجی بود که سرانجام به شکل‌گیری دولت‌های محلی شیعه انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص59-60.]</ref> عدالت‌طلبی امام علی و رفتار بدون تبعیض [[اهل‌بیت]] با ایرانیان، موجب شد که خاندان علوی، گرایش قلبی یافته و سخن و سیره آنان را برتر از دیگران بیابند.<ref>شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص1-29.</ref>
دربارهٔ چگونگی پیدایش مذهب تشیع، دو دیدگاه اصلی در منابع پژوهشی وجود دارد:


۱. '''شکل‌گیری تدریجی''': بر اساس این دیدگاه، تشیع نقطهٔ آغاز مشخصی ندارد و در جریان رویدادهای سدهٔ نخست هجری از جمله رویدادهای سقیفه، جنگ جمل، جنگ صفین و واقعهٔ عاشورا به‌تدریج از یک گرایش سیاسی-عاطفی هویت یافت.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص19-24.</ref>
از سدهٔ دوم هجری، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان شیعه برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به [[ایران]] کوچ کردند. حضور این [[امام‌زاده|امامزادگان]] در شهرهای ایران، زمینهٔ آشنایی بیشتر با آموزه‌های شیعی را برای ایرانیان فراهم کرد. همچنین هجرت [[امام رضا|علی بن موسی‌ الرضا]] به ایران و حضور هشت‌سالهٔ او در [[مرو]]، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع در ایران گذاشت. [[حدیث سلسلةالذهب]]، نامه‌های وی به افراد مختلف و مناظره‌های علمی در دربار [[مأمون]]، همگی به آشنایی ایرانیان با تشیع و ظرفیت‌های اجتماعی و سیاسی آن کمک کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص65-79.]</ref> در این راستا، دولت‌های محلی و منطقه‌ای با گرایش شیعی، خیلی زود در ایران شکل گرفتند. [[حکومت‌های شیعه در ایران]] اگرچه در آغاز، فراگیر نبودند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در ایران ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref>


'''۲. شکل‌گیری به‌عنوان اعتقاد به نص''': این دیدگاه بر آن است که تشیع زمانی به مذهبی مستقل با مبانی کلامی تبدیل شد که باور به نظریهٔ نص و تعیین صریح علی بن ابی‌طالب توسط پیامبر اسلام در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری، رواج یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص32-34.</ref>
== علویان طبرستان ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱.png|جایگزین=گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان|بندانگشتی|گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان]]
حکومت [[علویان طبرستان]] در سال ۲۵۰ق، با مهاجرت سادات علوی به [[شمال ایران]] و در منطقهٔ [[طبرستان]]/مازندران تأسیس شد. چهار تن از نوادگان [[امام حسن مجتبی]]، ازجمله حسن بن زید معروف به داعی کبیر تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر، از ۲۵۰ق تا ۳۱۶ق، بر طبرستان حکومت کردند. این حکومت که مذهب رسمی آنان [[زیدیه|تشیع زیدی]] بود از سده چهارم هجری که حکومت آل‌بویه پایه‌گذاری شد، اقتدار خود را به‌عنوان یک دولت مستقل از دست داد و سرانجام در سدهٔ دهم هجری، منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص53-73.</ref>  


=== گرایش ایرانیان به تشیع ===
==== دستاوردها ====
گرایش ایرانیان به تشیع فرایندی تدریجی بود که سرانجام به شکل‌گیری دولت‌های محلی شیعه و سپس حکومت رسمی صفوی انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص59-60.]</ref> این گرایش را می‌توان در دو دستهٔ کلی زمینه‌های فرهنگی-اجتماعی و زمینه‌های سیاسی-تاریخی بررسی کرد:


==== زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی ====
* نخستین تجربهٔ حکومتی شیعه در ایران با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم؛
ایرانیان از همان سده‌های نخست اسلامی، به‌تدریج به تشیع روی آوردند. مهم‌ترین دلایل این گرایش عبارت بودند از:
* چالش جدی با خلافت عباسی؛
* گسترش دعوت به سرزمین‌های مجاور؛
* تأمین امنیت جامعه؛
* ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانه‌ها و خانقاه‌ها، ترویج فقه شیعی زیدی، تعمیر بارگاه امامان و حاکمان علوی و ایجاد پایگاهی امن برای سادات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1543942/دستاوردهای-سیاسی-فرهنگی-و-اجتماعی-علویان-طبرستان?q=دستاوردهای%20سیاسی،%20فرهنگی%20و%20اجتماعی%20علویان%20طبرتان&score=16392.81&rownumber=1 نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.]</ref>


* شعار عدالت و برابری توسط امام علی و دیگر امامان شیعه؛
== آل‌مسافر ==
* رفتار محترمانهٔ امامان با ایرانیان، در برابر تبعیض امویان؛
حکومت [[آل‌مسافر]] از سال ۳۰۴ق در منطقهٔ دیلم و نواحی شمال غربی ایران تا ارمنستان استقرار یافت. این سلسله‌ حکومتی را محمد بن مسافر برپا کرد، اما در ادامه به دو شاخۀ آذربایجان و دیلم تقسیم شد. در شاخهٔ دیلم ۹ تن از وهسودان بن محمد (۳۳۰ق) تا مسافر (۴۵۴ق) و در شاخهٔ آذربایجان ۶ تن از مرزبان اول بن محمد (۳۳۰ق) تا ابوالهیجاء بن ابراهیم، حکومت کردند. مذهب رسمی آنان [[اسماعیلیه|تشیع اسماعیلی]] بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲–۷۹.</ref>
* مظلومیت شیعیان که همدردی ایرانیان را برمی‌انگیخت؛
* آشنایی ایرانیان با اصحاب ائمه و دریافت روایت‌های تاریخی از امامان.<ref>شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص1-29.</ref>


==== زمینه‌های سیاسی و تاریخی ====
==== دستاوردها ====
چند رویداد سیاسی مهم به شتاب‌بخشی گرایش ایرانیان به تشیع انجامید:


* '''هجرت علویان و سادات به ایران''': از سدهٔ دوم هجری به بعد، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به ایران کوچ کردند. حضور این خاندان‌ در شهرهای ایران، زمینهٔ آشنایی مردم با آموزه‌های شیعی را فراهم کرد.
* [[ضرب سکه|ضرب سکه‌های]] حاوی نشانه‌های اعتقادات شیعی اسماعیلی ([[قرمطیان|قرمطی]])؛
* '''هجرت علی بن موسی‌الرضا به ایران''': حضور هشت‌سالهٔ علی بن موسی‌الرضا در مرو و رفت‌وآمد وی در شهرهایی مانند نیشابور، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع گذاشت. حدیث معروف سلسلةالذهب، نامه‌های وی به افراد مختلف و مناظره‌های علمی در دربار مأمون، همگی به آشنایی ایرانیان با تشیع انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1668264/اصالت-تاریخی-شیعه-گرایی-ایرانیان?q=گرایش%20ایرانیان%20به%20تشیع&score=8589934600.0&rownumber=8 حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص65-79.]</ref>
* بروز و ظهور حرکت‌ها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار؛
* نهادینه‌سازی باورهای شیعی در ساختار سیاسی و اجتماعی آن عصر.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115401/ال-مسافر-و-تشیع-در-دیلم-و-اذربایجان-در-قرن-چهارم-هجری?q=آل%20مسافر&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.]</ref>


== نخستین حکومت‌های محلی و منطقه‌ای پیش از صفویه ==
== آل‌بویه ==
پیش از آن که صفویان در سده دهم هجری تشیع را در سراسر ایران رسمی کنند، دولت‌های محلی و منطقه‌ای متعددی در ایران شکل گرفته بودند. این حکومت‌ها اگرچه فراگیر نبودند و بیشتر در محدوده جغرافیایی کوچکی قدرت داشتند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در ایران ایفا کردند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.</ref> این حکومت‌ها عبارتند از:
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۲.png|جایگزین=قلمرو آل بویه|بندانگشتی|قلمرو آل بویه]]
با ضعف [[خلافت عباسی]] در سدهٔ سوم و چهارم هجری، امیران محلی داعیهٔ استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت [[آل‌بویه]] را پایه‌گذاری کرد. این حکومت بخش‌هایی از [[ایران]]، [[عراق]]، جزیره و شام را در بر گرفت.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref> حاکمان آن شامل ۷ تن در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ تن در اصفهان، ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ تن در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیرو تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنی‌عشری گرویدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/سیاست-های-حکومت-ال-بویه-در-جهت-تحکیم-وحدت-میان-شیعه-و-اهل-سنت?q=سیاست‌های%20حکومت%20آل%20بویه%20در%20جهت%20تحکیم%20وحدت%20میان%20شیعه%20و%20اهل‌سنت&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، ۱۳۹۷ش، ص24-25.]</ref> اختلافات داخلی و انشقاق، روی کار آمدن حاکمان ضعیف پس از عضدالدوله، ظهور قدرت‌های نوپا (غزنویان و سلجوقیان) و ناتوانی در حل اختلافات قومی، فرهنگی و سپاهیان، موجب فروپاشی حکومت آل‌بویه در سال ۴۴۷ق شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص100-117.</ref>


=== علویان طبرستان ===
==== دستاوردها ====
حکومت علویان طبرستان در سال ۲۵۰ق با مهاجرت و ورود سادات و علویان در شمال ایران، در منطقه طبرستان، مازندران کنونی تأسیس شد. ۴ تن از نوادگان حسن مجتبی امام دوم شیعیان، از حسن بن زید معروف به داعی کبیر در سال ۲۵۰ق تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر در سال ۳۱۶ق بر آن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود و سرانجام این حکومت در قرن دهم قمری منقرض شد. علت اصلی فروپاشی این حکومت، نداشتن تشکیلات منسجم به‌ویژه سازمان نظامی منظم، اختلافات داخلی، گسترش قلمرو بدون سنجش موقعیت دشمنان و توطئه‌های خلافت عباسی بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۷۳–۵۳.</ref>


در دورهٔ علویان طبرستان، نخستین تجربهٔ حکومتی شیعی در ایران با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم محقق شد و دستگاه خلافت عباسی با چالشی جدی روبه‌رو گردید. آنان با گسترش دعوت به سرزمین‌های مجاور و تأمین امنیت جامعه، زمینه را برای ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانه‌ها و خانقاه‌ها فراهم آوردند و فقه شیعی زیدی را ترویج کردند. همچنین با تعمیر بارگاه امامان و حاکمان علوی و ایجاد پایگاهی امن برای سادات، به گسترش اسلام و تشیع در منطقه انجامیدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1543942/دستاوردهای-سیاسی-فرهنگی-و-اجتماعی-علویان-طبرستان?q=دستاوردهای%20سیاسی،%20فرهنگی%20و%20اجتماعی%20علویان%20طبرتان&score=16392.81&rownumber=1 نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.]</ref>
* کنترل [[بغداد]] و تسلط بر خلافت عباسی؛
* ایجاد تشکیلات اداری منظم مانند وزارت، دیوان‌ها، قضاوت، حسبه و نقابت، سازماندهی نوین سپاه، نهادسازی مذهبی؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1347282/بررسی-تغییرات-اجتماعی-مراسم-و-مناسک-عزاداری-عاشورا-در-ایران?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=1 منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.]</ref>
* رسمیت‌بخشیدن به [[عزاداری]] در [[ماه محرم]] و تعطیلی [[روز عاشورا]]؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1117813/نقش-ال-بویه-در-تعمیق-فرهنگ-شیعی-مطالعه-موردی-اداب-و-رسوم-مذهبی?q=جشن%20غدیر%20و%20اذان%20در%20آل%20بویه&score=8201.039&rownumber=18 خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.]</ref>
* شکوفایی علوم، [[هنر]] و [[معماری]]،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1670531/بررسی-و-نقد-کتاب-تاریخ-تمدن-و-فرهنگ-ایران-در-عصر-ال-بویه?q=فرهنگ%20و%20تمدن%20آل%20بویه&score=1048585.0&rownumber=1 یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.]</ref> ساخت و تجدید بنای حرم‌ [[امامان شیعه|امامان]] و [[امام‌زاده|امامزادگان]]، ایجاد [[کتابخانه|کتابخانه‌ها]] و مراکز علمی؛
* برگزاری رسمی جشن در روز [[عید غدیر]]؛
* رواج گفتن «حی علی خیرالعمل» در [[اذان]]؛
* استفاده از مهر و [[تربت]] در سجده نماز؛
* توجه به علویان و احیای منصب [[نقابت]]؛
* ساماندهی [[وقف]] و [[نذر|نذورات]].<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/976490/نقش-حکومت-ال-بویه-در-توسعه-فرهنگ-شیعی جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص122-130.]</ref>


=== آل‌مسافر ===
== باوندیان ==
حکومت آل‌مسافر از سال ۳۰۴ق در منطقه دیلم و مناطق شمال غربی ایران تا ارمنستان استقرار یافت. سلسله‌ای همانند جَستاریان بودند که نیروی خود را داخل و خارج از دیلم تشکیل دادند و به دو شاخه، نخست؛ شاخه آذربایجان به رهبری مرزبان اول ابن محمد و شاخه دیلم به رهبری وهسودان ابن محمد تقسیم می‌شدند. حاکمان این حکومت شامل محمد بن مسافر در سال ۳۰۴ق سرسلسله آل‌مسافر بود. در شاخه دیلم، ۹ نفر از وهسودان بن محمد (۳۳۰ق) تا مسافر (۴۵۴ق) حکومت کردند. در شاخه آذربایجان نیز ۶ نفر از مرزبان اول بن محمد (۳۳۰ق) تا ابوالهیجاء بن ابراهیم به حاکمیت رسیدند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود و تاریخ دقیق انقراض این حکومت مشخص نیست. عوامل ضعف و فروپاشی آل‌مسافر شامل دوپاره شدن حکومت به دو شاخه دیلم و آذربایجان و اختلافات داخلی میان سران این دو شعبه، ناتوانی آل‌مسافر در رواج دادن مذهب خود یعنی تشیع اسماعیلی از گونه قرمطی آن در میان مردم و همچنین منازعات پیوسته با حکومت‌های همزمان و مجاور مانند غزنویان، سلجوقیان و آل‌بویه بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲–۷۹.</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۳.png|جایگزین=نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی|بندانگشتی|نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی با بیشترین وسعت خود]]
حکومت باوندیان اسپَهبدیه طبرستان در سال ۴۶۶ق در سرزمین فریم (فَرّیم، پِریم یا قارِن) در شرق سلسله‌کوه‌های طبرستان و در کنار شهریارکوه بنیان نهاده شد. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی گرد آورد و پس از او پسران و نوادگانش به‌تدریج بخش‌هایی از طبرستان را تصرف کردند. از حسام‌الدوله شهریار، پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمس‌الملوک رستم (۶۰۶ق)، هشت تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان [[تشیع اثنی‌عشری]] بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص130-144.</ref>


آل مسافر با ضرب سکه‌های حاوی نشانه‌های اعتقادات شیعی اسماعیلی (قرمطی)، هویت مذهبی خود را در مناطق تحت حاکمیت به نمایش گذاشتند. در دورهٔ ایشان، حرکت‌ها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار در این نواحی بروز و ظهور یافت. این اقدامات گامی در جهت نهادینه‌سازی باورهای شیعی در ساختار سیاسی و اجتماعی آن عصر به‌شمار می‌رفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1115401/ال-مسافر-و-تشیع-در-دیلم-و-اذربایجان-در-قرن-چهارم-هجری?q=آل%20مسافر&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.]</ref>
==== دستاوردها ====


=== آل‌بویه ===
* ایجاد موازنهٔ قدرت سیاسی در عرصهٔ مذهبی [[مازندران]]؛
این حکومت در سال ۳۲۱ق پایه‌گذاری شد و بخش‌هایی از ایران، عراق، جزیره و شام را در برمی‌گرفت. با ضعف و انحطاط خلافت عباسی در قرن سوم و چهارم، امیران محلی و خاندان‌های حکومت‌گر داعیه استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت آل‌بویه را تأسیس کرد.<ref>سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.</ref> حاکمان این دولت شامل ۷ نفر امیر بویه‌ای در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ نفر در اصفهان و ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ نفر در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیروی تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنی‌عشری گرویدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1410678/سیاست-های-حکومت-ال-بویه-در-جهت-تحکیم-وحدت-میان-شیعه-و-اهل-سنت?q=سیاست‌های%20حکومت%20آل%20بویه%20در%20جهت%20تحکیم%20وحدت%20میان%20شیعه%20و%20اهل‌سنت&score=65544.81&rownumber=1 جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، ۱۳۹۷ش، ص۲۵-۲۴.]</ref> دلایل فروپاشی آل‌بویه در سال ۴۴۷ق از جمله ایجاد اختلافات داخلی و انشقاق در میان آنان، روی کار آمدن حاکمان ضعیف و بی‌تدبیر بعد از عضدالدوله، ظهور قدرت‌های نوپا و جدید مانند غزنویان و سلجوقیان همزمان با ضعف و سستی آل‌بویه و سرانجام ناتوانی آنان از حل اختلافات و تفاوت‌های قومی و فرهنگی و نیز اختلاف میان سپاهیان بود.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷–۱۰۰.</ref>
* حمایت از علمای شیعه، [[سادات]] و [[علویان]]؛
* همکاری با شیعیان دیگر مناطق از جمله [[اسماعیلیان]]؛
* تبلیغ و گسترش [[مذهب امامیه]] در [[طبرستان]]؛
* توجه ویژه به بقاع متبرک شیعیان مانند [[عتبات عالیات]]، [[قبرستان بقیع]]، [[حرم امام رضا]] و [[حرم عبدالعظیم حسنی]].<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص145-152.</ref>


در دورهٔ آل بویه، امیران شیعه با کنترل بغداد و تسلط بر خلافت عباسی، تشکیلات اداری منظمی شامل وزارت، دیوان‌ها، قضاوت، حسبه و نقابت ایجاد کردند و سپاه را با شیوه‌های نوین نبرد سازماندهی نمودند. آنان با نهادسازی مذهبی،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1347282/بررسی-تغییرات-اجتماعی-مراسم-و-مناسک-عزاداری-عاشورا-در-ایران?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=1 منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.]</ref> عزاداری و برگزاری مراسم ایام محرم را رسمیت بخشیدند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1117813/نقش-ال-بویه-در-تعمیق-فرهنگ-شیعی-مطالعه-موردی-اداب-و-رسوم-مذهبی?q=جشن%20غدیر%20و%20اذان%20در%20آل%20بویه&score=8201.039&rownumber=18 خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.]</ref> و زمینهٔ رشد علوم، شکوفایی هنر و معماری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1670531/بررسی-و-نقد-کتاب-تاریخ-تمدن-و-فرهنگ-ایران-در-عصر-ال-بویه?q=فرهنگ%20و%20تمدن%20آل%20بویه&score=1048585.0&rownumber=1 یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.]</ref> ساخت و تجدید بنای مشاهد متبرکه، ایجاد کتابخانه‌ها و مراکز علمی را فراهم آوردند. همچنین جشن عید غدیر را به‌صورت رسمی برگزار کردند، گفتن «حی علی خیر العمل» در اذان و استفاده از مهر و تربت در نماز را رواج دادند و با توجه به علویان و احیای منصب نقابت، وقف و نذورات را برای امور مذهبی سامان دادند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/976490/نقش-حکومت-ال-بویه-در-توسعه-فرهنگ-شیعی جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۰-۱۲۲.]</ref>
== اسماعیلیه نزاری ایران ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۴.jpg|جایگزین=بقایای قلعه الموت|بندانگشتی|بقایای قلعه الموت]]
حکومت [[اسماعیلیه نزاری ایران]] در سال ۴۸۸ق در قلعه‌ای در منطقه کوهستانی [[الموت]] از توابع [[استان قزوین]] کنونی تأسیس شد. در پی اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفهٔ هشتم [[خلافت فاطمیان|فاطمیان مصر]]، [[حسن صباح]] آغازگر حکومت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص388 و 391-392؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص94-96.</ref> از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکن‌الدین خورشاه (۶۵۴ق)، هفت تن در این سلسله، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق منقرض شد و پس از آن به‌صورت مخفیانه ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص153-172.</ref>


=== باوندان اِسپَهبدیه طبرستان ===
==== دستاوردها ====
حکومت باوندیان اسپهبدیه طبرستان در سال ۴۶۶ هجری قمری در سرزمین فریم که با نام‌های فَرّیم، پِریم یا قارِن نیز شناخته می‌شود، بنیان نهاده شد. این منطقه در کنار شهریارکوه، در شرق سلسله‌کوه‌های طبرستان قرار داشت. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی پدیدآورد و سخت موضع گرفت. پس از او پسران و نوادگانش به‌تدریج نیرو یافتند و پاره‌هایی از طبرستان را به تصرف آوردند. ۸ نفر از حسام‌الدوله شهریار پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمس‌الملوک رستم (۶۰۶ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد. فروپاشی باوندیان اسپهبدیه چند دلیل اصلی از جمله اختلافات داخلی در مسائل جانشینی و نقش‌آفرینی امرا در منازعات این دوران، روابط پر فراز و نشیب آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و اسماعیلیان الموت داشت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۴۴–۱۳۰.</ref>


آنان با ایجاد موازنهٔ قدرت سیاسی در عرصهٔ مذهبی مازندران، موفق به حمایت از علمای شیعه، سادات و علویان شدند و با شیعیان دیگر مناطق از جمله اسماعیلیان ارتباط و همکاری داشتند. همچنین به تبلیغ، ترویج و گسترش مذهب امامیه در طبرستان پرداخته و توجه ویژه‌ای به بقاع متبرک شیعیان مانند عتبات عالیات، نجف، بقیع، مشهد و آرامگاه عبدالعظیم حسنی مبذول داشتند.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۵۲–۱۴۵.</ref>
* استمرار سلسلهٔ امامت نزاری و حفظ انسجام جامعه [[نزاریه|اسماعیلیان نزاری]] پس از سقوط حکومت؛<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref>
* ایجاد شبکه‌ای مستحکم از قلعه‌ها و معماری بی‌نظیر نظامی؛
* فعالیت گسترده در [[ادبیات]]، [[فلسفه]]، [[کلام]] و [[نجوم]]؛
* ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از [[زبان فارسی]] به‌عنوان زبان ادبیات دینی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/اوضاع-فزهنگی-و-اجتماعی-اسماعیلیه-نشاری-در-دوران-الموت?q=کتابخانه%20الموت%20اسماعیلیه%20نزاری&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص32-33.]</ref>


=== اسماعیلیه نزاری ایران ===
== سربداران ==
حکومت اسماعیلیه نزاری ایران از سال ۴۸۸ق در قلعه کوهستانی الموت، واقع در منطقهٔ الموت (از توابع استان قزوین) تأسیس شد. اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفه هشتم فاطمیان مصر رخ داد و به دنبال آن حسن صباح، آغازگر حرکت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۳۸۸ و ۳۹۲–۳۹۱؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص۹۶–۹۴.</ref> ۷ نفر از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکن‌الدین خورشاه (۶۵۴ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی (باطنیه) بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق بنا بر دلایلی مانند نداشتن سرزمین یکپارچه و قدرت نظامی نیرومند، بروز و ظهور تحولات و اختلافات عقیدتی در بین آنان، تبلیغات همه‌جانبه اهل‌سنت علیه اسماعیلیان نزاری و ترور شخصیت‌های بزرگ سیاسی، نظامی و مذهبی، همزمانی آنان با حکومت‌های سلجوقیان، خوارزمشاهیان و رویاروی با مغولان در اواخر حکومت خود منقرض شد و پس از آن به صورت مخفیانه به حیات خود ادامه داد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲–۱۵۳.</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۵.jpg|جایگزین=نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار|بندانگشتی|نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار]]
حکومت [[سربداران]] از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق [[خراسان]]، [[جرجان]] یا گرگان، قومس (کومش)، [[مازندران]]، [[جوین]] و [[اسفراین]] شکل گرفت. زمینهٔ شکل‌گیری آن، حضور [[خلیفه مازندرانی|شیخ خلیفه مازندرانی]]، صوفیِ معتقد به اصلاح اجتماعی در [[سبزوار]]<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۷۵.</ref> و نیز به دار آویختن او در نهم یا دوازدهم [[شعبان]] سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref> از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق)، یازده تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت در سال ۷۸۸ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص172-197.</ref>


در این دوره، استمرار سلسله امامت نزاری<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.</ref> همراه با ایجاد شبکهٔ مستحکم از قلاع و معماری بی‌نظیر نظامی، زمینه‌ساز جلب مخالفان اقتصادی، سیاسی و مذهبی نظام سلجوقیان گردید. آنان با ایجاد انسجام و یکپارچگی کم‌نظیر در میان جامعهٔ نزاری، توانستند اسماعیلیه را در قالب گروه‌ها و حلقه‌های صوفیان پس از سقوط نیز ادامه دهند. همچنین فعالیت گسترده در علوم ادبیات، فلسفه، کلام و نجوم، ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از زبان فارسی به عنوان زبان ادبیات دینی جمعی از دیگر دستاوردهای مهم ایشان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1403940/اوضاع-فزهنگی-و-اجتماعی-اسماعیلیه-نشاری-در-دوران-الموت?q=کتابخانه%20الموت%20اسماعیلیه%20نزاری&score=8200.983&rownumber=11 شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۲.]</ref>
==== دستاوردها ====


=== سربداران ===
* گسترش تشیع در خراسان و سرزمین‌های مجاور؛
حکومت سربداران از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق خراسان، جرجان یا گرگان، قومس (کومش)، مازندران، جوین و اسفراین واقع بود. زمینه شکل‌گیری آن، حضور شیخ خلیفه مازندرانی، صوفیِ قائل به اصلاح اجتماعی در سبزوار به نام شیخ خلیفه مازندرانی<ref>سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ۱۷۵.</ref> و نیز رخداد باشتین در نهم یا دوازدهم شعبان سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.<ref>حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.</ref> ۱۱ نفر از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق) بر این دولت، حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود و سرانجام این حکومت در سال ۷۸۸ق به خاطر عدم ایجاد هماهنگی و نظم یکنواخت در ارکان حکومتی، اختلاف در گرایش‌های دینی مثل تشیع با رنگ‌وبوی صوفیانه در برابر تشیع فقاهتیِ مرسوم، نامتوازن بودن ترکیب قدرت نظامی و سیاسی با روحانیون انقلابی صوفی، درگیری با حکومت‌های آل‌کرت و مغولان و آرمان‌گرایی رهبران سربداران در جهت کسب قدر منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۹۷–۱۷۲.</ref>
* ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی؛
* اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی؛
* پیدایش تفکر بیگانه‌ستیزی به‌عنوان الگویی برای قیام‌های بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی؛
* احیای آموزه‌های شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان و رفتار مناسب حاکمان با مردم.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1003809/نقش-دولت-شیعی-سربداران-خراسان-در-گسترش-تشیع-و-تمدن-اسلامی?q=سربداران&score=274877907000.0&rownumber=20 پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.]</ref>


در دورهٔ آنان، مذهب تشیع در خراسان و سرزمین‌های مجاور گسترش یافت و تشکیلات منظم اداری و نظامی همراه با اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی پدید آمد. ظهور تفکر بیگانه‌ستیزی در این جنبش، الگویی برای قیام‌های بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی و انقلاب اسلامی ایران گردید. همچنین آنان با احیای آموزه‌های شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان و رفتار مناسب حاکمان با مردم، نقش مؤثری در ترویج فرهنگ شیعی ایفا کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1003809/نقش-دولت-شیعی-سربداران-خراسان-در-گسترش-تشیع-و-تمدن-اسلامی?q=سربداران&score=274877907000.0&rownumber=20 پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.]</ref>
== مرعشیان ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۶.png|جایگزین=گسترهٔ حکومت مرعشیان|بندانگشتی|گسترهٔ حکومت مرعشیان]]
حکومت [[مرعشیان]] در سال ۷۶۰ق در مناطق طبرستان و قزوین تأسیس شد. [[سید قوام‌الدین مرعشی]] با بهره‌گیری از پشتوانهٔ مذهبی و محبوبیت خود، حکومتی را در [[آمل]] و سپس در تمام طبرستان برپا کرد.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص184-216.</ref> از سید قوام‌الدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد، چهارده تن فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق، مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق، به‌عنوان حکومت دست‌نشانده ادامه یافت.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص202-212.</ref>


=== مرعشیان ===
==== دستاوردها ====
در سال ۷۶۰ق حکومت مرعشیان در مناطق طبرستان و قزوین تأسیس شد. سید قوام‌الدین مرعشی با بهره‌گیری از پشتوانه محکم مذهبی و محبوبیت خود، حاکمان محلی را شکست داد و حکومت خود را نخست در آمل و سپس در تمام مناطق طبرستان و نواحی اطراف آن برپا کرد.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۶–۱۸۴.</ref> ۱۴ نفر از سید قوام‌الدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد (تاریخ نامعلوم) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق به صورت مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق به‌عنوان حکومت دست‌نشانده به حیات خود ادامه داد. مبارزه با حکام محلی نیرومند، نداشتن سازوکارهای اقتصادی و سیاسی لازم در حکومت‌داری، مال‌اندوزی و انباشتن ثروت برخی از حکمرانان و دور شدن از مردم، حملات اثربخش تیمور بر علیه آنان از جمله دلایل ضعف و انقراض حکومت مرعشیان بوده است.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۱۲–۲۰۲.</ref>


از جمله دستاوردها و میراث این دوره آن است که اندیشه‌های سیاسی‑اجتماعی آنان بر قیام‌های دیگر شیعی نظیر آل کیا در گیلان تأثیر گذاشت و بعدها در تشکیل دولت صفویه مؤثر افتاد. آنان به عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه مانند حمام، بازار و مسجد پرداختند و در جهت گسترش شعائر شیعی گام برداشتند.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۱–۱۹۳؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.</ref>
* تأثیر اندیشه‌های سیاسی-اجتماعی آنان بر قیام‌های بعدی مانند آل‌کیا در گیلان و بر تشکیل دولت صفویه؛
* عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه مثل [[حمام]]، [[بازار]] و [[مسجد]]؛
* گسترش شعائر شیعی.<ref>مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص193-211؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.</ref>


=== آل‌کیا ===
== آل‌کیا ==
حکومت آل‌کیا در بخش وسیعی از گیلان قرار داشت. سیدعلی کیا با پشتیبانی سادات مرعشی، شرق گیلان را از سال ۷۶۷ق کنترل کرد و حکومت آل‌کیا را در لاهیجان در سال ۷۶۹ق پایه‌گذاری نمود.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> ۱۷ نفر از امیرکیا (۷۶۰ق) تا خان‌احمد (۱۰۰۰ق) از جمله حاکمان اصلی این حکومت بودند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود و با توجه به اختلافات داخلی بر سر مسائل اقتصادی و سیاسی، تحول در مناسبات آنان با حکومت صفویان خصوصاً اقدامات تندروانه خان‌احمد در رویارویی با صفویان این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۵–۲۱۵.</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۷.jpg|جایگزین=بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان|بندانگشتی|بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان]]
حکومت آل‌کیا از سال ۷۶۹ق در [[لاهیجان]] پایه‌گذاری شد و بخش‌های وسیعی از [[گیلان]] را در بر گرفت.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> در این سلسله، از امیرکیا تا خان‌احمد (۱۰۰۰ق)، هفده تن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود. این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص215-225.</ref>  


در دورهٔ آل‌کیا، حکومتی شیعی در شرق گیلان با پایتختی لاهیجان تشکیل شد که اجرای آداب و رسوم اجتماعی شامل جشن‌ها، عزاداری‌ها، مراسم دینی و مذهبی و نیز مسابقات و سرگرمی‌ها را با حفظ اصول ملی و بومی و بن‌مایه‌های اسلامی ممکن ساخت. آنان به‌تدریج از مذهب زیدی به امامیه گرایش یافتند و زمینه برای ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان فراهم آمد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۲۸–۲۲۵.</ref>
==== دستاوردها ====


=== قراقویونلوها ===
* برپایی حکومت شیعی در گیلان؛
حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکزی ایران، بخش‌هایی از فارس و خوزستان بود. زمینه شکل‌گیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیه‌ای از ایلات ترکمان در منطقه وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. ۴ نفر از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسن‌علی میرزا حاکمان این حکومت بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه (آمیخته‌ای از تشیع امامی، تشیع غالی، تصوف و برخی عناصر مذهب اهل‌سنت) بود و سرانجام این حکومت در سال ۸۷۲ق به دلایلی مانند رقابت با آق‌قویونلوها، جنگ با تیموریان، جنگ جهان‌شاه و پسرش حسن‌علی میرزا با اوزون حسن حاکم آق‌قویونلو منقرض شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۹۱-۸۸.]</ref>
* اجرای آداب‌ورسوم اجتماعی مانند جشن‌ها، عزاداری‌ها و مراسم دینی با حفظ اصول ملی و بومی؛
* گرایش تدریجی از مذهب زیدی به امامیه؛
* ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص225-228.</ref>


در این دوره یک دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران ایجاد شد که تجربیات حکومت‌داری شیعی را به جانشینان خود (آق‌قویونلوها و سپس صفویان) منتقل کرد و حکومت‌های محلی سنی‌مذهب در غرب ایران را تضعیف نمود. آنان با ضرب سکه دارای شعارهای شیعی مانند نام امامان، تدفین حاکمان در جوار امامزادگان را به عنوان نماد پیوند با تشیع رسمیت دادند. همچنین ساخت مسجد کبود تبریز با کتیبه‌های شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی از دیگر دستاوردهای ایشان بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۹۱-۸۸.]</ref>
== قراقویونلوها ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۸.png|جایگزین=قلمرو قره‌قویونلوها|بندانگشتی|قلمرو قره‌قویونلوها در اوج گستره خود در زمان جهانشاه]]
حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکز ایران، بخش‌هایی از فارس و خوزستان بود. زمینهٔ شکل‌گیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیه‌ای از ایلات ترکمان در منطقهٔ وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. چهار تن از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسن‌علی میرزا، حاکمان آن بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه، آمیخته‌ای از تشیع امامی، تشیع غالی، [[تصوف]] و برخی از آموزه‌های اهل‌سنت بود. این حکومت در سال ۸۷۲ق بر اثر رقابت با آق‌قویونلوها منقرض شد.


=== آق‌قویونلوها ===
==== دستاوردها ====
همزمان با قراقویونلوها، این اتحادیه ترکمان در منطقه دیار بکر مستقر گردید و پس از شکست قراقویونلوها، در سال ۸۷۲ق بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند اما به تدریج استقلال یافتند. ۹ نفر از قره عثمان (۸۷۲ق) تا ابوالمظفر سلطان مراد (۹۲۱ق) بر این حکومت فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه بود که هم عناصر سنی داشت و هم شیعی، و در واقع پلی به سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود. سرانجام این حکومت در سال ۹۲۱ق به علت دشمنان خانگی و تضعیف قدرت براساس کشمکش‌های داخلی بر سر قدرت پس از اوزون حسن و ظهور دولت صفویه منقرض شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱-۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۸۸-۸۱؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص۷۳-۶۵.]</ref>


زمینه‌سازی برای ظهور صفویان در تبریز از طریق تضعیف قدرت‌های محلی صورت گرفت و تجربهٔ حکومت‌داری با انتقال سنت‌های اداری و سیاسی از تیموریان و ترکمانان به دولت صفوی فراهم آمد که از جمله دستاوردهای این دوره بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱-۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص۸۸-۸۱؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص۷۳-۶۵.]</ref>
* ایجاد دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران؛
* انتقال تجربیات حکومت‌داری شیعی به آق‌قویونلوها و صفویان؛
* تضعیف حکومت‌های محلی سنی در غرب ایران؛
* [[ضرب سکه]] با شعارهای شیعی مانند نام [[امامان شیعه|امامان]]؛
* تدفین حاکمان در جوار امامزاده‌ها؛
* ساخت [[مسجد کبود]] در [[تبریز]] با کتیبه‌های شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1022650/تشیع-قراقویونلوها-780-872-ه-ق?q=تشیع%20قراقویونلوها%20شاهمرادی&score=16392.727&rownumber=1 شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=بررسی%20ساختار%20مذهبی%20سلسله%20های%20قراقویونلو%20و%20آق%20قویونلو%20(از%20تصوف%20تا%20تشیع%20عرفانی%20و%20امامی)&score=9.74452&rownumber=2 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص88-91.]</ref>


=== مشعشعیان ===
== مشعشعیان ==
سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با رهبری و ادعای مهدویت، حکومت مستقلی شیعه را با مرکزیت هویزه در خوزستان در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> این حکومت شامل دو دوره، نخست دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن (فیاض) و دوره دوم، دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سیدفلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمد خان بن فرج‌الله بود.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> مذهب رسمی آنان تشیع بود. دوره استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و آنان وارد دوره وابستگی شدند. این حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز حکومتی در عصر رضاشاه پهلوی به‌طور کامل منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۵–۲۲۹.</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۹.jpg|جایگزین=سکه‌های حکومت مشعشعیان|بندانگشتی|سکه‌های حکومت مشعشعیان]]
سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با [[ادعای مهدویت]]، حکومت مستقل شیعی را با مرکزیت [[هویزه]] در [[خوزستان]] در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.</ref> این حکومت شامل دو دوره بود: دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن فیاض و دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سید فلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمدخان بن فرج‌الله.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> مذهب رسمی آنان تشیع بود. دورهٔ استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز در عصر رضاشاه پهلوی به‌طور کامل منقرض شد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص229-245.</ref>


در دورهٔ مشعشعیان، حکومتی مستقل با گرایش شیعه به مرکزیت هویزه در خوزستان ایجاد شد که جنبشی اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیله‌ای اعراب خوزستان را پدیدآورد. این حکومت زمینه‌ساز رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان به‌ویژه در هویزه گردید و ساخت مدارس و کتابخانه‌ها رونق یافت. همچنین در این دوره، مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگی ظهور کردند که به اعتلای فرهنگ شیعی در منطقه انجامید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1810645/رویکرد-دولت-مشعشعیان-در-توسعه-علوم-دینی-و-اموزشی?q=مشعشعیان&score=274877907000.0&rownumber=9 احمدی مقدم، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، ۱۳۹۸ش، ص۶۷۴-۶۶۹.]</ref>
==== دستاوردها ====


== دورهٔ صفویه ==
* ایجاد جنبشی اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیله‌ای اعراب خوزستان؛
دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) توسط شاه اسماعیل اول بنیان‌گذاری شد. عواملی مانند پیشینه طریقت صفویه، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف حکومت‌های رقیب، تبلیغات گسترده مذهبی، ضعف سیاسی ایران پس از مغول، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در آناتولی و سوریه و پناه بردن قبایل ترکمن به صفویان<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> باعث شد شاه اسماعیل اول آق‌قویونلوها را شکست دهد و وارد تبریز شود و در همان ابتدا، مذهب تشیع اثنی‌عشری را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. او در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله ضرب نمود،<ref>حسینی‌قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> اذان را به روش شیعیان تغییر داد و دستور داد خلفای سه‌گانه را لعن کنند.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref> پایتخت صفویان پس از تبریز به قزوین و سپس در زمان شاه عباس اول به اصفهان منتقل شد. هرچند برخی منابع از اقدامات سختگیرانه شاه اسماعیل برای رسمیت بخشیدن به تشیع سخن گفته‌اند، اما گروهی دیگر از پژوهشگران این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایه‌های%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل برای گسترش تشیع، علاوه بر سخت‌گیری بر اهل‌سنت، از راه‌های دیگری مانند دعوت از علمای شیعه جبل عامل و بحرین برای مهاجرت به ایران، ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی در ایران و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم نیز استفاده کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص۶۷-۶۸.]</ref>
* زمینه‌سازی برای رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان به‌ویژه در هویزه؛
* رونق مدارس و کتابخانه‌ها، ظهور مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگ، و اعتلای فرهنگ شیعی در منطقه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1810645/رویکرد-دولت-مشعشعیان-در-توسعه-علوم-دینی-و-اموزشی?q=مشعشعیان&score=274877907000.0&rownumber=9 احمدی مقدم، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، ۱۳۹۸ش، ص669-674.]</ref>


از اواخر دوره شاه اسماعیل و اوایل دوره شاه طهماسب به بعد که خود را نایب فقیه جامع‌الشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومتی صفویان شدند و مناصبی مانند صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضیان، مفتیان، در اعظم / وزیران، مدرسان، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی امور اوقاف را بر عهده گرفتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۲۳-۲۱.]</ref> اما تعدادی از علمای شیعه نیز مانند شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (م. ۹۹۳ق)، صدرالمتالهین شیرازی (م. ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (م. ۱۰۱۱ق) همکاری علما با حکومت صفویان را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙ‚یهان%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومت‌ها%C2»ØŒ&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> اتحاد سیاسی کشور، تشکیل یک حکومت ملی و وحدت مذهبی از ویژگی‌های مهم این عصر جدید در تاریخ است.<ref name=":1">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> هویت ملی ایرانی با مذهب تشیع امامیه پیوند خورد و مفهومی تازه به نام ایران مسلمان شیعهٔ فارسی‌زبان پدید آمد. برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی شدن تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۶-۲۳۴.]</ref>
== صفویان ==
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۰.jpg|جایگزین=نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی|بندانگشتی|نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی اثر کریستوفان دل آلتیسیمو ]]
همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق، حکومت آق‌قویونلوها بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما به‌تدریج استقلال یافتند. بر پایه نقل منابع، نمی‌توان به راحتی در مورد مذهب آق‌قویونلوها حکم کرد؛ برخی منابع آنان را در ردیف شیعیان محبّتی طریقتی یا سنّیان دوازده امامی قرار داده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2215283/%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7 سماواتی و سیاه‌کوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.]</ref> بر اساس این نظر، مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی به‌سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref>


=== عوامل ضعف و فروپاشی ===
در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف و انقراض حکومت‌های رقیب مانند آق‌قویونلوها در سال ۹۲۱ق، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، حکومت خود را بنیان نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> شاه اسماعیل با شکست آق‌قویونلوها وارد [[تبریز]] شد و در همان آغاز، مذهب [[تشیع اثنی‌عشری]] را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله، ضرب کرد<ref>حسینی‌ قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> و اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref>
دلایل مهم در ضعف و فروپاشی حکومت صفویان شامل نابودی صوفیان و عدم جایگزینی برای آنان، توطئه‌چینی و رقابت‌های میان عناصر تأثیرگذار نظام حکومتی صفویان از جمله قزلباشان، ایرانیان دیوانسالار، گرجیان، ارمنی‌ها و چرکسی‌ها، تحدید استقلال و اقتدار شاهان صفوی توسط وزراء، عمال حکومتی، زنان حرم و برخی دیگر از منتفذین، رواج رفاه‌طلبی و برخی اعمال ناپسند نظیر شرب خمر در دربار صفوی و تربیت شاهزادگان صفوی در حرم از دوران شاه عباس اول، جنگ‌ها منازعات مستمر صفویان و دولت‌های اطراف مانند ازبکان، عثمانی‌ها، گورکانیان هند و روس‌ها و صدمات اقتصادی و تلفات انسانی شدید می‌باشد.<ref>چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۲–۲۴۵.</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۱.png|جایگزین=قلمرو حکومت صفویه|بندانگشتی|قلمرو حکومت صفویه ۱۵۰۱-۱۷۲۲]]
پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایه‌های%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامع‌الشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙ‚یهان%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومت‌ها%C2»ØŒ&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی‌شدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>


=== دستاوردها ===
==== دستاوردها ====
# '''دستاوردهای سیاسی:''' رسمی کردن مذهب تشیع اثنی‌عشری در سراسر ایران، اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در میان قدرت‌های رقیب (عثمانیان و ازبکان)، شکل‌گیری هویت جدید به معنای ایران مسلمان شیعهٔ فارسی‌زبان، دیپلماسی و روابط خارجی مستقل، کاهش قدرت قزلباش‌ها و تبدیل گرایش‌های شیعی سیاسی به گرایش‌های اعتقادی و فقاهتی.
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۲..jpg|جایگزین=میدان نقش جهان، میدان مشهور ساخته‌شده به وسیله صفویان |بندانگشتی|میدان نقش جهان، میدان مشهور ساخته‌شده به وسیله صفویان ]]
# '''دستاوردهای اجتماعی:''' ترکیب اشراف، تحرک اجتماعی و امکان گذار از اقشار پایین جامعه به قشر بالا، پیوند متقابل طبقات اجتماعی و فرصت‌ها و میزان افتراق یا تمرکز بنیان‌های مادی، معنوی و سیاسی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=14 کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۲.]</ref>
* رسمیت بخشیدن به مذهب تشیع اثنی‌عشری در سراسر ایران و اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در برابر عثمانیان و ازبکان؛
# '''دستاوردهای فرهنگی و تمدنی:''' شکوفایی علوم شیعی و ظهور مکتب اصفهان (فلسفه، ادبیات و معماری)، تجلی شعائر شیعی در معماری (تزئینات مساجد، مناره‌ها و کتیبه‌ها)، شکوفایی هنرهای مبتنی بر تشیع (تعزیه، قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری و خوشنویسی)، ساخت مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات و کاروانسراها، استفاده از ریاضیات در معماری (نسبت‌های هندسی مبتنی بر حکمت متعالیه)، تدوین متون فقهی و حدیثی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص۲۳۶-۲۳۴.]</ref>
* اتحاد سیاسی ایران و تشکیل یک حکومت ملی با تعریف هویت جدیدِ ایرانِ مسلمانِ شیعهٔ فارسی‌زبان؛
* دیپلماسی و روابط خارجی مستقل؛<ref name=":1">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref>
* افزایش تحرک اجتماعی و امکان گذار از اقشار پایین جامعه به قشر بالا؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=14 کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۲.]</ref>
* شکوفایی علوم و ظهور مکتب اصفهان در فلسفه، ادبیات و معماری؛
* تجلی شعائر شیعی در معماری مساجد، مناره‌ها و کتیبه‌ها؛
* بازنمایی آموزه‌های تشیع در هنرهایی مانند تعزیه، قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری و خوشنویسی؛
* ساخت مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات و کاروانسراها؛
* استفاده از ریاضیات در معماری مانند نسبت‌های هندسی مبتنی بر حکمت متعالیه؛
* تدوین متون فقهی و جوامع حدیثی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>


== دوران گذار و تثبیت قدرت علما ==
== زندیه ==
=== دوره ضعف و افول ===
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۳.jpg|جایگزین=مسجد وکیل در شهر شیراز-کریم‌خان زند|بندانگشتی|مسجد وکیل در شهر شیراز یادگار کریم‌خان زند]]
==== افشاریه ====
پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به‌شدت تضعیف شد؛ زیرا افغان‌ها از اهل‌سنت بودند. نادرشاه افشار (حک: ۱۱۴۸–۱۲۱۰ق) نیز برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101028105735-157.pdf فتح‌الله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.]</ref> با این حال، ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریم‌خان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref> با تشکیل حکومت زندیه (۱۱۶۳–۱۲۰۹ق) و به‌ویژه در دورهٔ [[کریم‌خان زند]]، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریم‌خان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام می‌گذاشت. او شیخ‌الاسلام را در [[شیراز]] منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علمای شیعه در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریم‌خان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref>
پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به شدت تضعیف شد. افغان‌ها پیرو اهل‌سنت بودند. پس از آنها، نادرشاه افشار (حک:۱۱۴۸–۱۲۱۰ق) برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند. او تلاش می‌کرد مذهب شیعه به‌عنوان فرقه‌ای جدید در جهان تسنن به نام مذهب جعفری به رسمت شناخته شود،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20101028105735-157.pdf فتح‌الله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.]</ref> اما تلاش او بی‌نتیجه ماند. در این دوره، بسیاری از علما و بازرگانان شیعه به هند یا عتبات عالیات مانند زیارتگاه‌های عراق مهاجرت کردند. با این حال، ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریم‌خان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref>


=== دوره نقش‌آفرینی و اثر گذاری‌های سیاسی و اجتماعی ===
== قاجاریه ==
==== زندیه ====
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۴.jpg|جایگزین=مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار|بندانگشتی|مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار]]
در فاصله کوتاه میان افشاریه و قاجاریه، با تشکیل حکومت زندیه(۱۱۶۳–۱۲۰۹ق) و به‌خصوص در دوره کریم‌خان زند، تشیع و اوضاع سیاسی در ایران پایگاه ماندگار و محکمی داشت. در زمان کریم‌خان زند، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریم‌خان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام می‌گذاشت. او شیخ‌الاسلام شیراز را منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علما در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1008828/وضعیت-سیاسی-تشیع-از-اضمحلال-صفویه-تا-کریم-خان-زند?q=وضعیت%20سیاسی%20تشیع%20از%20اضمحلال%20صفویه%20تا%20کریم‌خان%20زند&score=16393.031&rownumber=1 ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.]</ref>
حکومت قاجار (۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ش)، می‌کوشید تا خود را به آموزه‌های مذهب شیعه، پایبند نشان دهد، اما در این دوره علمای شیعه، نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی محدودی داشتند. با وجود این، سازمان روحانیت بر پایهٔ نظام مرجعیت شکل گرفت و علما و مدارس علمیه از منابع مستقل مالی مانند وجوه شرعی برخوردار بودند.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref> در بخش دوم دورهٔ قاجار، علمای شیعه به‌عنوان یک نیروی مؤثر سیاسی-اجتماعی، نقش‌‌آفرینی کردند.


==== قاجار ====
* '''جنبش تحریم تنباکو''' (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلستان بسیج و حکومت قاجار را مجبور به عقب‌نشینی کردند.
بخشی از قاجار در این مرحله تاریخی قرار دارد که از نظر نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی شیعه بسیار مهم تلقی شده است. در این دوره، دو جریان فکری مهم در میان علما رخ داد. پیروزی مکتب اصولی بر مکتب اخباری. این پیروزی باعث شد که سازمان روحانیت بر پایه نظام مرجعیت شکل بگیرد. علما از استقلال مالی و سیاسی نسبی برخوردار شدند.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref>
* '''جنبش مشروطه''' (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد صحنه شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref>
در دوره قاجار، ایران بخش اعظم خاک خود را عمدتاً در نتیجه جنگ‌های روسیه و فشار بریتانیا از دست داد. فتحعلی‌شاه قاجار در دو عهدنامه گلستان و ترکمانچای، حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع شامل هفده ولایت قفقاز  را به روسیه واگذار کرد. سپس ناصرالدین‌شاه طی قراردادهایی چون پاریس  که منجر به جدا شدن هرات و بخش‌هایی از افغانستان شد، و همچنین معاهدات گلداسمیت، ارزروم دوم و آخال، بخش‌های دیگری از بلوچستان، کردستان و شمال خراسان را از دست داد. در مجموع، قاجاریه حدود ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار کیلومتر مربع (معادل دو سوم کشور) را از دست داد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/photo/1690385/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF «قاجاریه چگونه دو سوم ایران را به باد داد؟»، خبرگزاری تحلیلی خبر آنلاین.]</ref>


=== دوره مبارزه و تقابل با حکومت وقت ===
== پهلوی ==
==== قاجار ====
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۵.jpg|جایگزین=مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی|بندانگشتی|مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی]]
بخش دیگر از دوره قاجار نیز در این مرحله قرار دارد که در این مرحله، تشیع و علما به‌عنوان یک نیروی مستقل سیاسی-اجتماعی ظاهر شدند، بی‌آنکه حکومتی در دست داشته باشند. نقش علما در جنبش‌های اجتماعی این دوره بسیار برجسته بود:
در [[دوره پهلوی|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>
# '''جنبش تحریم تنباکو (۱۲۷۰ش):''' علما به رهبری میرزای شیرازی توانستند مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلیس بسیج کنند و حکومت قاجار را مجبور به عقب‌نشینی کنند.
# '''انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ش):''' بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند. هرچند پس از پیروزی مشروطه، به تدریج از نفوذ مستقیم آنان کاسته شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref>


==== پهلوی ====
در دورهٔ پهلوی، برخلاف دورهٔ قاجار که بخش‌هایی از خاک کشور در نتیجه جنگ‌ها از دست می‌رفت، برخی مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر [[جزیره آریانا|آریاینا]] و [[جزیره زرکوه|زرکوه]] به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>
در دوره پهلوی (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطه دین و دولت به کلی دگرگون شد. رضاخان و پس از او محمدرضا پهلوی، سیاست سکولاریزم را در پیش گرفتند. آنان ابتدا از اسلام برای تثبیت قدرت خود استفاده ابزاری کردند، اما سپس به مبارزه شدید با روحانیت برخاستند. در این دوره، روحانیت از قدرت سیاسی حاکم فاصله گرفت و رابطه میان دین و دولت به تقابل و تضاد کامل انجامید. نقطه عطف این تقابل، ظهور سیدروح‌الله خمینی در سال ۱۳۴۱ش بود. او نظریه ولایت فقیه را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، پارادایم سکولار حاکم را شکست داد و زمینه را برای انقلاب اسلامی فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>


== دوران جمهوری اسلامی ایران ==
== جمهوری اسلامی ==
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، برای نخستین بار پس از سقوط صفویه، یک حکومت فراگیر شیعه در ایران شکل گرفت. عواملی مانند نارضایتی از سیاست‌های سکولار و وابسته به غرب در دوره پهلوی، رهبری سید روح‌الله خمینی از سال ۱۳۴۲ش به بعد، تظاهرات سراسری و اعتراضات عمومی در سال ۱۳۵۷ش، خروج محمدرضا پهلوی در دی ۱۳۵۷ش، همه‌پرسی جمهوری اسلامی در فروردین ۱۳۵۸ش با رأی بیش از ۹۸٪ مردم.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> این تحول تاریخی را رقم زدند. در جمهوری اسلامی، نظریه ولایت فقیه به‌عنوان مبنای حکومت‌داری به رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی مانند رهبری، ریاست جمهوری، قوای سه‌گانه شامل مجریه، مقننه، قضائیه، مجلس خبرگان، شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.</ref> و قوانین اساسی نافذ گردید و دین نه تنها هدایتگر معنوی، بلکه در تمام عرصه‌های اجتماعی ورود کرد. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ تشیع و الگویی نوین از حکومت‌داری دینی در جهان معاصر به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.]</ref>
[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۶.jpg|جایگزین=تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷|بندانگشتی|تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷، پس از خروج محمدرضا پهلوی، شاه ایران.]]
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، بار دیگر آموزه‌های شیعی سرلوحه حکومت قرار گرفت و مردم ایران با مشارکت در همه‌پرسی مربوط به ساختار حکومتی ایران در فروردین ۱۳۵۸ش، به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> در [[نظام جمهوری اسلامی ایران|نظام جمهوری اسلامی]]، نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان مبنای حکومت‌داری به‌رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی از جمله رهبری نظام، ریاست‌جمهوری، قوای سه‌گانه شامل مجریه، مقننه و قضائیه، [[مجلس خبرگان]]، [[شورای نگهبان]] و [[مجلس شورای اسلامی]] و قوانین اساسی نافذ شد<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.</ref> و حضور [[دین]] در تمام عرصه‌های اجتماعی، رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص272-279.]</ref>


=== دستاوردها ===
==== دستاوردها ====
جمهوری اسلامی ایران از زمان استقرار خود تاکنون، در حوزه‌های فرهنگی، علمی، آموزشی، زیرساختی، جمعیتی، اجتماعی، سیاسی و نظامی و همچنین در تعامل با پیروان ادیان الهی، مجموعه‌ای از دستاوردها را گزارش کرده است؛ از جمله:
[[پرونده:سید علی خامنه‌ای۱۷.png|جایگزین=ماهواره‌بر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب|بندانگشتی|ماهواره‌بر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب]]
# '''دستاوردهای سیاسی:''' حفظ ایران با تکیه بر هویت اسلامی و شیعی خود و استقلال سیاسی از هرگونه سلطه قدرت‌های بزرگ، تبدیل ایران به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان، حامی اصلی مسلمانان، مستضعفان و گروه‌های مقاومت در منطقه، شکل‌گیری و تداوم جبههٔ مقاومت و موج بیداری اسلامی،<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> اثرگذاری‌های بین‌المللی با مهار بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در خاورمیانه، زمینه‌سازی خودکفایی کامل نظامی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2117546/تحلیلی-بر-دستاوردهای-سیاسی-و-نظامی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=دستاوردهای%20جمهوری%20اسلامی&score=137438953000.0&rownumber=4 سلطانی و اسدی، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱.]</ref>
* تثبیت [[هویت ملی]] ایرانیان و استقلال سیاسی ایران و تبدیل آن به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان؛
# '''دستاوردهای اجتماعی:''' ایجاد زیرساخت‌های پایدار در بهداشت و آموزش، قرار گرفتن بیش از ۵۵٪ جمعیت کشور در سن فعالیت، تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهد برای پیشرفت کشور،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref> مساعدت با پیروان سایر مذاهب اسلامی و ادیان الهی مانند زردشتیان، کلیمیان، مسیحیان در انجام مراسم دینی در حدود قانون، عمل به احوال شخصیه و تعلیمات دینی برابر آیین خود برای پیروان ادیان، ایجاد تشکل‌های دینی، فرهنگی، اجتماعی و رفاهی برای اقلیت‌های دینی، نمایندگی اقلیت‌های دینی در مجلس شورای اسلامی.<ref>قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش، اصول ۳، ۱۳، ۱۹۲۰، ۲۶.</ref>
* حمایت از مستضعفان، گروه‌های مقاومت و [[بیداری اسلامی]]؛<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>  
# '''دستاوردهای فرهنگی و تمدنی:''' ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارک‌های علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان، ایجاد زیرساخت‌های پایدار در حمل‌ونقل و ارتباطات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران?q=برخی%20دستاوردهای%20نظام%20جمهوری%20اسلامی%20ایران&score=274877907000.0&rownumber=1 اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref>
* اثرگذاری‌ در مهار بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در [[خاورمیانه]]؛
# '''دستاوردهای علمی و فناوری:''' ارتقاء ایران در رتبه‌های جهانی در رشته‌های نانو، بیوتکنولوژی، پزشکی و شیمی، خودکفایی در فناوری‌های راهبردی مانند هسته‌ای، موشکی، پهپادی، سلول‌های بنیادین و داروهای نوترکیب، ایجاد زیرساخت‌های پایدار در انرژی، دست‌یابی ایران به فناوری سلول‌های بنیادی مانند رتبه‌های جهانی در جنینی، القایی و بانک خون بند ناف، حضور در جمع هفت کشور سازنده موشک ماهواره‌بر و اعزام موجود زنده به فضا، کسب رتبه‌های برتر جهانی در ساخت ماهواره، سامانه پرتاب، چرخه سوخت هسته‌ای، توربین گازی و سدسازی، قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم با رشد یازده برابری نسبت به متوسط جهانی<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref><ref>یکی از حکومت‌های شیعی در قلمرو ایران تاریخی حکومت آل‌شنسب در غور افغانستان امروزی است. نمی‌دانم آن را هم میارید یا خیر!</ref>
* زمینه‌سازی برای خودکفایی کامل نظامی در [[جنگ ایران و عراق|جنگ تحمیلی عراق علیه ایران]].<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2117546/تحلیلی-بر-دستاوردهای-سیاسی-و-نظامی-جمهوری-اسلامی-ایران?q=دستاوردهای%20جمهوری%20اسلامی&score=137438953000.0&rownumber=4 سلطانی و اسدی، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱.]</ref>
* گسترش زیرساخت‌های پایدار در بهداشت، آموزش و انرژی؛
* تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهد برای پیشرفت کشور؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref>  
* آزادی عمل مسلمانان [[اهل‌سنت]]، [[زرتشتیان]]، [[کلیمیان]] و [[مسیحیان]] در مراسم دینی و احوال شخصیه و حضور در [[مجلس شورای اسلامی]].<ref>قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش، اصول ۳، ۱۳، ۱۹۲۰، ۲۶.</ref>
* ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارک‌های علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان، ایجاد زیرساخت‌های پایدار در حمل‌ونقل و ارتباطات.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1301095/برخی-دستاوردهای-نظام-جمهوری-اسلامی-ایران?q=برخی%20دستاوردهای%20نظام%20جمهوری%20اسلامی%20ایران&score=274877907000.0&rownumber=1 اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.]</ref>
* ارتقای ایران در رتبه‌های جهانی در رشته‌های [[نانو]]، [[بیوتکنولوژی]]، [[پزشکی]] و [[شیمی]]؛
* خودکفایی در فناوری‌های راهبردی مانند هسته‌ای، موشکی، پهپادی، [[سلول‌های بنیادین]] و داروهای نوترکیب؛
* حضور در جمع هفت کشور سازندهٔ [[موشک ماهواره‌بر]] و اعزام موجود زنده به فضا، کسب رتبه‌های برتر جهانی در ساخت [[ماهواره]]، سامانهٔ پرتاب ماهواره، چرخهٔ سوخت هسته‌ای، توربین گازی و سدسازی؛
* قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم با رشد یازده‌برابری نسبت به متوسط جهانی.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1394/03/15/759419/26-سال-تلألو-خورشید-روشنایی-بخش-انقلاب «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>


=== تفاوت جمهوری اسلامی ایران با حکومت صفوی ===
=== مقایسه نظام جمهوری اسلامی با حکومت صفوی ===
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
! valign="top" |ویژگی دولت‌ها
! valign="top" |ویژگی دولت‌ها
خط ۱۴۸: خط ۲۳۰:
! valign="top" |نقش علما
! valign="top" |نقش علما
| valign="top" |علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره می‌شد
| valign="top" |علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره می‌شد
| valign="top" |خود علما به‌طور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده گرفتند
| valign="top" |علمای دین به‌طور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده گرفتند
|-
|-
! valign="top" |ساختار سیاسی
! valign="top" |ساختار سیاسی
خط ۱۵۶: خط ۲۳۸:
! valign="top" |قوانین
! valign="top" |قوانین
| valign="top" |قوانین عرفی و شرعی در کنار هم
| valign="top" |قوانین عرفی و شرعی در کنار هم
| valign="top" |قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب قانون اساسی
| valign="top" |قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب [[قانون اساسی]]
|}
|}


خط ۱۶۵: خط ۲۴۷:
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* احمدی مقدم، سیدمحمد، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، مجموعه مقالات، ۱۳۹۸ش.
* احمدی مقدم، سیدمحمد، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، مجموعه مقالات، ۱۳۹۸ش.
* افشار کهن، مژگان، پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.
* اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش.
* اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش.
* افشارکهن، مژگان، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.
* ایزدی، حسین و پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.
* ایزدی، حسین؛ پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.
* بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش.
* بهشتی، حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش.
* فتح‌الله پور، پرویز، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، شیعه‌شناسی، شماره ۱۶، ۱۳۸۵ش.
* پرهیزکاری، سیدروح‌الله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش.
* پرهیزکاری، سیدروح‌الله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش.
* جعفرنیا، فاطمه، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
* جعفرنیا، فاطمه، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
خط ۱۷۶: خط ۲۵۷:
* جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش.
* جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش.
* جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهش‌های علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش.
* جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهش‌های علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش.
* جنابدی، میرزا بیگ، روضه الصفویه، تحقیق و تصحیح، غلام رضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۸ش.
* جنابدی، میرزا بیگ، روضه الصفویه، تحقیق و تصحیح، غلام‌رضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۸ش.
* چلونگر، محمدعلی؛ شاهمرادی، سیدمسعود، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۵ش.
* چلونگر، محمدعلی و شاهمرادی، سیدمسعود، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۵ش.
* حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، زبدةالتواریخ، تحقیق و تصحیح سیدکمال حاج‌سیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
* حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، زبدةالتواریخ، تحقیق و تصحیح سیدکمال حاج‌سیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
* حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش.
* حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش.
* حسینی‌قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین حسین، خلاصه التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
* حسینی قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین حسین، خلاصه التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
* خسروبیگی، هوشنگ؛ جلیلیان، قهرمان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی (مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی)»، پژوهشنامه تاریخ، سال۹، شماره۳۰، ۱۳۹۲ش.
* خسروبیگی، هوشنگ و جلیلیان، قهرمان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، پژوهش‌نامه تاریخ، سال۹، شماره۳۰، ۱۳۹۲ش.
* خطیبی کوشک، محمد و همکاران، فرهنگ شیعه، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
* خطیبی کوشک، محمد و همکاران، فرهنگ شیعه، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
* دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
* دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
* رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارهٔ تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش.
* رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارهٔ تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش.
* رجبی، فاطمه، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، تاریخ پژوهی، سال۲، شماره۱۵، ۱۳۸۲ش.
* رجبی، فاطمه، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، تاریخ پژوهی، سال۲، شماره۱۵، ۱۳۸۲ش.
* رئیس السادات، سیدحسین، «علویان طبرستان»، مشکوه، سال۹، شماره۲۹، ۱۳۶۹ش.
* رئیس السادات، سیدحسین، «علویان طبرستان»، مشکوه، سال۹، شماره۲۹، ۱۳۶۹ش.
* زرین‌زاد، حجت؛ میرجعفری، حسین، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، سال۴، شماره۱۴، ۱۳۸۸ش.
* زرین‌زاد، حجت و میرجعفری، حسین، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، سال۴، شماره۱۴، ۱۳۸۸ش.
* سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
* سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
* سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
* سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
* سلطانی، محمد و اسدی، سارا، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
* سماواتی، محمدصادق؛ سیاه‌کوهیان، هاتف، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، عرفان اسلامی، سال۱۴، شماره۸۱، ۱۴۰۳ش.
* سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
* سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
* سلطانی، محمد؛ اسدی، سارا، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
* شاه‌محمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
* شاه‌محمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود و منتظر القائم، اصغر، «تشیع قراقویونلوها»، پژوهش‌های تاریخی، سال۵، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود؛ منتظر القائم، اصغر، «تشیع قراقویونلوها»، پژوهش‌های تاریخی، سال۵، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۷، شماره۲۸، ۱۳۹۶ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۷، شماره۲۸، ۱۳۹۶ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش.
* شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فرهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش.
* صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
* صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
* صفا، میکائیل؛ رضایی، محمد، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۶، شماره ۲۴، ۱۳۸۷ش.
* صفا، میکائیل و رضایی، محمد، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۶، شماره ۲۴، ۱۳۸۷ش.
* طباطبایی، سیدمحمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسلامی، ۱۳۷۵ش.
* فتح‌الله پور، پرویز، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، شیعه‌شناسی، شماره ۱۶، ۱۳۸۵ش.
* فروغی، اصغر، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، مشکوه، سال۲۱، شماره۸۱، ۱۳۸۲ش.
* فروغی، اصغر، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، مشکوه، سال۲۱، شماره۸۱، ۱۳۸۲ش.
* فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، ۱۳۸۲ش.
* فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، ۱۳۸۲ش.
* قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش.
* قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش.
* قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، نامه تاریخ پژوهان، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
* قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، نامه تاریخ پژوهان، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
* قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم (ع)، سال۵، شماره۲۰، ۱۳۸۱ش.
* قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم، سال۵، شماره۲۰، ۱۳۸۱ش.
* کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش.
* کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش.
* کشاورز، زهرا سادات؛ بوسعیدی، فرشته، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، نقد کتاب تاریخ، سال۴، شماره۱۶، ۱۳۹۶ش.
* کشاورز، زهرا سادات و بوسعیدی، فرشته، «دولت‌های شیعی- مجله نقد کتاب تاریخ»، نقد کتاب تاریخ، سال۴، شماره۱۶، ۱۳۹۶ش.
* کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی؛ منتظرالقائم، اصغر، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۹، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش.
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۹، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش.
* کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی؛ منتظرالقائم، اصغر، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش.
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش.
* گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
* گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
* مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، قم، جلوه کمال، ۱۳۸۹ش.
* مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، قم، جلوه کمال، ۱۳۸۹ش.
* محمد هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش.
* محمد هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش.
* مدنی، جلال‌الدین، حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران، تهران، سروش، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش.
* مدنی، جلال‌الدین، حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران، تهران، سروش، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش.
* مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، انتشارات شرق، ۱۳۶۸ش.
* مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، شرق، ۱۳۶۸ش.
* منتظرالقائم، اصغر؛ کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۶ش.
* منتظرالقائم، اصغر و کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۶ش.
* موسی‌پور، ابراهیم، «جشن‌های جهان اسلام»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۵ش.
* موسی‌پور، ابراهیم، «جشن‌های جهان اسلام»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۵ش.
* نوروزی، فرشید؛ عابدی، عباس؛ فرامرزنسب، رضا؛ احمدی، مسلم، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، تاریخ نو، سال۹، شماره۲۷، ۱۳۹۸ش.
* نوروزی، فرشید و دیگران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، تاریخ نو، سال۹، شماره۲۷، ۱۳۹۸ش.
* «امامیه»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریج درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۴ش.
* هاجسن، مارشال گ.س. فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
* هاجسن، مارشال گ.س. فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
* یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال۱۱، شماره۷۷، ۱۳۹۹ش.
* یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال۱۱، شماره۷۷، ۱۳۹۹ش.
* «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۴ش.
* «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۴ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۱۲

حکومت‌های شیعه در ایران
مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل
مرقد ناصر کبیر از حاکمان علوی طبرستان در شهر آمل


حکومت‌های شیعه در ایران؛ تشکیل دولت‌های شیعی با گرایش‌ زیدی، اسماعیلی و دوازده‌امامی در ایران.

حکومت‌های شیعه در ایران با دولت علویان طبرستان، در سدۀ سوم هجری، آغاز شد. این دولت، الگویی برای حکومت‌های بعدی شیعه از جمله آل‌مسافر/سلاریان، آل‌بویه، باوندیان و شاخه‌های گوناگون حکومت‌های اسماعیلی مانند نزاریان ایران، شد. در قرون میانه، جنبش‌هایی همچون سربداران، مرعشیان و آل‌کیا نمونه‌های دیگری از پیوند تشیع با قدرت‌های محلی به‌شمار می‌روند. سپس دولت‌هایی چون مشعشعیان و سرانجام صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع در سراسر ایران، شیعه را به اوج قدرت سیاسی و فرهنگی خود رساندند. پس از صفویان، دولت قاجار نقش مهمی در تثبیت هویت شیعی ایران ایفا کرد. با پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش و تأسیس جمهوری اسلامی ایران، اندیشهٔ حکومت شیعه که پیش‌تر نظری و آرمانی بود، به‌صورت عملی و قانونی در قالب یک دولت مدرن تحقق یافت.

مفهوم‌شناسی

حکومت‌های شیعه در ایران، مجموعه‌ای از نظام‌های سیاسی محلی و ملی هستند که از سدهٔ سوم هجری قمری با تأسیس حکومت علویان طبرستان آغاز شدد و پس از فرازونشیب‌های تاریخی، تا دورهٔ معاصر تداوم یافته‌ است. بر اساس منابع پژوهشی، عنوان حکومت شیعی، منحصر به دولت‌های شیعهٔ دوازده‌امامی/اثنی‌عشری نیست،[۱] بلکه شیعیان اسماعیلی ازجمله فاطمیان و نزاریان[۲] و شیعیان زیدی نیز در طول تاریخ بر ایران و برخی سرزمین‌های اسلامی دیگر، حکمرانی کرده‌اند.[۳] وجه مشترک همهٔ این حکومت‌ها، بهره‌گیری از مشروعیت مذهبی تشیع برای تشکیل قدرت سیاسی در برابر خلافت رسمی یا نظام‌های رقیب بوده است.[۴]

نقطهٔ عطف تاریخ حکومت‌های شیعی در ایران، دودمان صفوی است. صفویان با رسمی‌کردن مذهب تشیع اثنی‌عشری در ایران، بستر تحولی بنیادین در ساختار سیاسی-مذهبی کشور ایجاد کردند.[۵] در دوران معاصر نیز نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان اصلی‌ترین رکن نظام جمهوری اسلامی ایران، الگویی نوین از حاکمیت شیعی را نهادینه ساخته است.[۶]

زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی

در جریان رویدادهای سدهٔ نخست هجری ازجمله واقعه سقیفه بنی‌ساعده، جنگ جمل، جنگ صفین و واقعه عاشورا،[۷] به‌تدریج انگارۀ تعیین علی بن ابی‌طالب توسط پیامبر اسلام به‌عنوان جانشین، در جامعه مسلمان تثبیت شد و تشیع در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری، به مذهبی با مبانی کلامی مستقل تبدیل شد.[۸] گرایش ایرانیان به تشیع نیز فرایندی تدریجی بود که سرانجام به شکل‌گیری دولت‌های محلی شیعه انجامید.[۹] عدالت‌طلبی امام علی و رفتار بدون تبعیض اهل‌بیت با ایرانیان، موجب شد که خاندان علوی، گرایش قلبی یافته و سخن و سیره آنان را برتر از دیگران بیابند.[۱۰]

از سدهٔ دوم هجری، بسیاری از نوادگان پیامبر و امامان شیعه برای در امان ماندن از آزار خلفای اموی و عباسی به ایران کوچ کردند. حضور این امامزادگان در شهرهای ایران، زمینهٔ آشنایی بیشتر با آموزه‌های شیعی را برای ایرانیان فراهم کرد. همچنین هجرت علی بن موسی‌ الرضا به ایران و حضور هشت‌سالهٔ او در مرو، تأثیر عمیقی بر گسترش تشیع در ایران گذاشت. حدیث سلسلةالذهب، نامه‌های وی به افراد مختلف و مناظره‌های علمی در دربار مأمون، همگی به آشنایی ایرانیان با تشیع و ظرفیت‌های اجتماعی و سیاسی آن کمک کرد.[۱۱] در این راستا، دولت‌های محلی و منطقه‌ای با گرایش شیعی، خیلی زود در ایران شکل گرفتند. حکومت‌های شیعه در ایران اگرچه در آغاز، فراگیر نبودند، اما نقش مهمی در ریشه‌دار کردن تشیع در ایران ایفا کردند.[۱۲]

علویان طبرستان

گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان
گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان

حکومت علویان طبرستان در سال ۲۵۰ق، با مهاجرت سادات علوی به شمال ایران و در منطقهٔ طبرستان/مازندران تأسیس شد. چهار تن از نوادگان امام حسن مجتبی، ازجمله حسن بن زید معروف به داعی کبیر تا حسن بن قاسم معروف به داعی صغیر، از ۲۵۰ق تا ۳۱۶ق، بر طبرستان حکومت کردند. این حکومت که مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود از سده چهارم هجری که حکومت آل‌بویه پایه‌گذاری شد، اقتدار خود را به‌عنوان یک دولت مستقل از دست داد و سرانجام در سدهٔ دهم هجری، منقرض شد.[۱۳]

دستاوردها

  • نخستین تجربهٔ حکومتی شیعه در ایران با اتکا بر دعوت و انتخاب مردم؛
  • چالش جدی با خلافت عباسی؛
  • گسترش دعوت به سرزمین‌های مجاور؛
  • تأمین امنیت جامعه؛
  • ساخت مساجد، مدارس دینی، کتابخانه‌ها و خانقاه‌ها، ترویج فقه شیعی زیدی، تعمیر بارگاه امامان و حاکمان علوی و ایجاد پایگاهی امن برای سادات.[۱۴]

آل‌مسافر

حکومت آل‌مسافر از سال ۳۰۴ق در منطقهٔ دیلم و نواحی شمال غربی ایران تا ارمنستان استقرار یافت. این سلسله‌ حکومتی را محمد بن مسافر برپا کرد، اما در ادامه به دو شاخۀ آذربایجان و دیلم تقسیم شد. در شاخهٔ دیلم ۹ تن از وهسودان بن محمد (۳۳۰ق) تا مسافر (۴۵۴ق) و در شاخهٔ آذربایجان ۶ تن از مرزبان اول بن محمد (۳۳۰ق) تا ابوالهیجاء بن ابراهیم، حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود.[۱۵]

دستاوردها

  • ضرب سکه‌های حاوی نشانه‌های اعتقادات شیعی اسماعیلی (قرمطی)؛
  • بروز و ظهور حرکت‌ها و رسوم مبتنی بر فرهنگ انتظار؛
  • نهادینه‌سازی باورهای شیعی در ساختار سیاسی و اجتماعی آن عصر.[۱۶]

آل‌بویه

قلمرو آل بویه
قلمرو آل بویه

با ضعف خلافت عباسی در سدهٔ سوم و چهارم هجری، امیران محلی داعیهٔ استقلال یافتند و علی پسر ابوشجاع در سال ۳۲۱ق با فتح ارجان، دولت آل‌بویه را پایه‌گذاری کرد. این حکومت بخش‌هایی از ایران، عراق، جزیره و شام را در بر گرفت.[۱۷] حاکمان آن شامل ۷ تن در فارس (۳۲۲–۴۴۷ق)، ۶ تن در اصفهان، ری و همدان (۳۳۵–۴۱۴ق) و ۱۰ تن در عراق (۳۳۴–۴۴۷ق) بودند. آنان ابتدا پیرو تشیع زیدی بودند و سپس به تشیع اثنی‌عشری گرویدند.[۱۸] اختلافات داخلی و انشقاق، روی کار آمدن حاکمان ضعیف پس از عضدالدوله، ظهور قدرت‌های نوپا (غزنویان و سلجوقیان) و ناتوانی در حل اختلافات قومی، فرهنگی و سپاهیان، موجب فروپاشی حکومت آل‌بویه در سال ۴۴۷ق شد.[۱۹]

دستاوردها

باوندیان

نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی
نقشه قلمرو باوندیان در زمان رستم شاه غازی با بیشترین وسعت خود

حکومت باوندیان اسپَهبدیه طبرستان در سال ۴۶۶ق در سرزمین فریم (فَرّیم، پِریم یا قارِن) در شرق سلسله‌کوه‌های طبرستان و در کنار شهریارکوه بنیان نهاده شد. قارن پسر سهراب در شهریارکوه نیرویی گرد آورد و پس از او پسران و نوادگانش به‌تدریج بخش‌هایی از طبرستان را تصرف کردند. از حسام‌الدوله شهریار، پسر قارن (۴۶۶ق) تا شمس‌الملوک رستم (۶۰۶ق)، هشت تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود و سرانجام این حکومت در سال ۶۰۶ق منقرض شد.[۲۴]

دستاوردها

اسماعیلیه نزاری ایران

بقایای قلعه الموت
بقایای قلعه الموت

حکومت اسماعیلیه نزاری ایران در سال ۴۸۸ق در قلعه‌ای در منطقه کوهستانی الموت از توابع استان قزوین کنونی تأسیس شد. در پی اختلاف بر سر جانشینی مستنصر، خلیفهٔ هشتم فاطمیان مصر، حسن صباح آغازگر حکومت اسماعیلیه نزاری در ایران شد.[۲۶] از حسن صباح (۴۸۳ق) تا رکن‌الدین خورشاه (۶۵۴ق)، هفت تن در این سلسله، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اسماعیلی بود. این حکومت در سال ۶۵۴ق منقرض شد و پس از آن به‌صورت مخفیانه ادامه یافت.[۲۷]

دستاوردها

  • استمرار سلسلهٔ امامت نزاری و حفظ انسجام جامعه اسماعیلیان نزاری پس از سقوط حکومت؛[۲۸]
  • ایجاد شبکه‌ای مستحکم از قلعه‌ها و معماری بی‌نظیر نظامی؛
  • فعالیت گسترده در ادبیات، فلسفه، کلام و نجوم؛
  • ایجاد کتابخانه‌های مجهز و مراکز پژوهشی و استفاده از زبان فارسی به‌عنوان زبان ادبیات دینی.[۲۹]

سربداران

نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار
نماد سربداران در میدان سربداران سبزوار

حکومت سربداران از حدود سال ۷۳۶ق در مناطق خراسان، جرجان یا گرگان، قومس (کومش)، مازندران، جوین و اسفراین شکل گرفت. زمینهٔ شکل‌گیری آن، حضور شیخ خلیفه مازندرانی، صوفیِ معتقد به اصلاح اجتماعی در سبزوار[۳۰] و نیز به دار آویختن او در نهم یا دوازدهم شعبان سال ۷۳۶ یا ۷۳۷ق بود.[۳۱] از وجیه‌الدین مسعود بن فضل‌الله (۷۳۸ق) تا خواجه علی مؤید (۷۸۳ق)، یازده تن در این حکومت، فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت در سال ۷۸۸ق منقرض شد.[۳۲]

دستاوردها

  • گسترش تشیع در خراسان و سرزمین‌های مجاور؛
  • ایجاد تشکیلات منظم اداری و نظامی؛
  • اصلاحات مالی و اقدامات عمرانی؛
  • پیدایش تفکر بیگانه‌ستیزی به‌عنوان الگویی برای قیام‌های بعدی از جمله قیام شاه اسماعیل صفوی؛
  • احیای آموزه‌های شیعی، حمایت از علمای شیعه، شاعران، دانشمندان و فرهیختگان و رفتار مناسب حاکمان با مردم.[۳۳]

مرعشیان

گسترهٔ حکومت مرعشیان
گسترهٔ حکومت مرعشیان

حکومت مرعشیان در سال ۷۶۰ق در مناطق طبرستان و قزوین تأسیس شد. سید قوام‌الدین مرعشی با بهره‌گیری از پشتوانهٔ مذهبی و محبوبیت خود، حکومتی را در آمل و سپس در تمام طبرستان برپا کرد.[۳۴] از سید قوام‌الدین (۷۶۰ق) تا سلطان مراد، چهارده تن فرمان راندند. مذهب رسمی آنان تشیع اثنی‌عشری بود. این حکومت تا سال ۷۹۵ق، مستقل و سپس تا سال ۱۰۰۵ق، به‌عنوان حکومت دست‌نشانده ادامه یافت.[۳۵]

دستاوردها

  • تأثیر اندیشه‌های سیاسی-اجتماعی آنان بر قیام‌های بعدی مانند آل‌کیا در گیلان و بر تشکیل دولت صفویه؛
  • عمران و آبادی بناهای عام‌المنفعه مثل حمام، بازار و مسجد؛
  • گسترش شعائر شیعی.[۳۶]

آل‌کیا

بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان
بقعه چهار پادشاهان، مقبره چهار تن از پادشاهان کیایی در گیلان

حکومت آل‌کیا از سال ۷۶۹ق در لاهیجان پایه‌گذاری شد و بخش‌های وسیعی از گیلان را در بر گرفت.[۳۷] در این سلسله، از امیرکیا تا خان‌احمد (۱۰۰۰ق)، هفده تن حکومت کردند. مذهب رسمی آنان تشیع زیدی بود. این حکومت در سال ۱۰۰۰ق منقرض شد.[۳۸]

دستاوردها

  • برپایی حکومت شیعی در گیلان؛
  • اجرای آداب‌ورسوم اجتماعی مانند جشن‌ها، عزاداری‌ها و مراسم دینی با حفظ اصول ملی و بومی؛
  • گرایش تدریجی از مذهب زیدی به امامیه؛
  • ظهور دانشمندان، پزشکان، شاعران، هنرمندان و نوازندگان.[۳۹]

قراقویونلوها

قلمرو قره‌قویونلوها
قلمرو قره‌قویونلوها در اوج گستره خود در زمان جهانشاه

حکومت قراقویونلوها شامل آذربایجان، نواحی غرب و مرکز ایران، بخش‌هایی از فارس و خوزستان بود. زمینهٔ شکل‌گیری آن در سال ۷۸۰ق، تشکیل اتحادیه‌ای از ایلات ترکمان در منطقهٔ وان همزمان با تضعیف ایلخانان، شورش قرایوسف علیه جلایریان و مقابله با تیموریان بود. چهار تن از قرایوسف بن قرامحمد (۷۹۲ق) تا حسن‌علی میرزا، حاکمان آن بودند. مذهب آنان تشیع طریقتی یا تشیع صوفیانه، آمیخته‌ای از تشیع امامی، تشیع غالی، تصوف و برخی از آموزه‌های اهل‌سنت بود. این حکومت در سال ۸۷۲ق بر اثر رقابت با آق‌قویونلوها منقرض شد.

دستاوردها

  • ایجاد دولت متمرکز ترکمان با گرایش شیعی در شمال غرب ایران؛
  • انتقال تجربیات حکومت‌داری شیعی به آق‌قویونلوها و صفویان؛
  • تضعیف حکومت‌های محلی سنی در غرب ایران؛
  • ضرب سکه با شعارهای شیعی مانند نام امامان؛
  • تدفین حاکمان در جوار امامزاده‌ها؛
  • ساخت مسجد کبود در تبریز با کتیبه‌های شیعی، گسترش معماری شیعی در بناهای مذهبی و عمومی و رواج شعائر و مناسک شیعی در فضاهای عمومی.[۴۰]

مشعشعیان

سکه‌های حکومت مشعشعیان
سکه‌های حکومت مشعشعیان

سیدمحمد بن فلاح مشعشعی با ادعای مهدویت، حکومت مستقل شیعی را با مرکزیت هویزه در خوزستان در سال ۸۴۵ق بنیان نهاد.[۴۱] این حکومت شامل دو دوره بود: دوران استقلال (۸۴۵–۹۱۴ق) با چهار حاکم از سیدمحمد بن فلاح تا سیدعلی بن محسن فیاض و دوران وابستگی (۹۱۴–۱۱۷۶ق) با ۲۳ حاکم از سید فلاح بن محسن تا مولی مطلب بن محمدخان بن فرج‌الله.[۴۲] مذهب رسمی آنان تشیع بود. دورهٔ استقلال مشعشعیان در سال ۹۱۴ق توسط صفویان پایان یافت و حکومت با احتساب هر دو دوره تا پیش از اجرای نظام متمرکز در عصر رضاشاه پهلوی به‌طور کامل منقرض شد.[۴۳]

دستاوردها

  • ایجاد جنبشی اجتماعی مبتنی بر حمایت نظام قبیله‌ای اعراب خوزستان؛
  • زمینه‌سازی برای رشد فرهنگی و شکوفایی علم و هنر در خوزستان به‌ویژه در هویزه؛
  • رونق مدارس و کتابخانه‌ها، ظهور مفسران، فقها، حکما، ادیبان و شاعران بزرگ، و اعتلای فرهنگ شیعی در منطقه.[۴۴]

صفویان

نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی
نقاشی پرتره از شمایل واقعی شاه اسماعیل صفوی اثر کریستوفان دل آلتیسیمو

همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق، حکومت آق‌قویونلوها بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما به‌تدریج استقلال یافتند. بر پایه نقل منابع، نمی‌توان به راحتی در مورد مذهب آق‌قویونلوها حکم کرد؛ برخی منابع آنان را در ردیف شیعیان محبّتی طریقتی یا سنّیان دوازده امامی قرار داده‌اند.[۴۵] بر اساس این نظر، مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی به‌سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود.[۴۶]

در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف و انقراض حکومت‌های رقیب مانند آق‌قویونلوها در سال ۹۲۱ق، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، حکومت خود را بنیان نهاد.[۴۷] شاه اسماعیل با شکست آق‌قویونلوها وارد تبریز شد و در همان آغاز، مذهب تشیع اثنی‌عشری را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله، ضرب کرد[۴۸] و اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد.[۴۹]

قلمرو حکومت صفویه
قلمرو حکومت صفویه ۱۵۰۱-۱۷۲۲

پایتخت صفویان پس از تبریز به قزوین و سپس در زمان شاه عباس به اصفهان منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.[۵۰] شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ جبل عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.[۵۱] از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامع‌الشرایط معرفی کرد،[۵۲] علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی اوقاف.[۵۳] با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.[۵۴] برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی‌شدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.[۵۵]

دستاوردها

میدان نقش جهان، میدان مشهور ساخته‌شده به وسیله صفویان
میدان نقش جهان، میدان مشهور ساخته‌شده به وسیله صفویان
  • رسمیت بخشیدن به مذهب تشیع اثنی‌عشری در سراسر ایران و اختصاص یک جغرافیای سیاسی مشخص برای مذهب تشیع در برابر عثمانیان و ازبکان؛
  • اتحاد سیاسی ایران و تشکیل یک حکومت ملی با تعریف هویت جدیدِ ایرانِ مسلمانِ شیعهٔ فارسی‌زبان؛
  • دیپلماسی و روابط خارجی مستقل؛[۵۶]
  • افزایش تحرک اجتماعی و امکان گذار از اقشار پایین جامعه به قشر بالا؛[۵۷]
  • شکوفایی علوم و ظهور مکتب اصفهان در فلسفه، ادبیات و معماری؛
  • تجلی شعائر شیعی در معماری مساجد، مناره‌ها و کتیبه‌ها؛
  • بازنمایی آموزه‌های تشیع در هنرهایی مانند تعزیه، قالی‌بافی، نساجی، سفال‌گری، فلزکاری و خوشنویسی؛
  • ساخت مدارس، مساجد، پل‌ها، قصرها، محلات و کاروانسراها؛
  • استفاده از ریاضیات در معماری مانند نسبت‌های هندسی مبتنی بر حکمت متعالیه؛
  • تدوین متون فقهی و جوامع حدیثی.[۵۸]

زندیه

مسجد وکیل در شهر شیراز-کریم‌خان زند
مسجد وکیل در شهر شیراز یادگار کریم‌خان زند

پس از سقوط صفویه به دست افغانان (۱۱۳۵ق)، تشیع در ایران به‌شدت تضعیف شد؛ زیرا افغان‌ها از اهل‌سنت بودند. نادرشاه افشار (حک: ۱۱۴۸–۱۲۱۰ق) نیز برای پیشبرد اهداف سیاسی خود تلاش کرد تا مذهب تشیع را تضعیف کند.[۵۹] با این حال، ریشه‌دار بودن باورهای مذهبی در میان مردم و نفوذ اجتماعی علما، مانع از نابودی کامل تشیع شد.[۶۰] با تشکیل حکومت زندیه (۱۱۶۳–۱۲۰۹ق) و به‌ویژه در دورهٔ کریم‌خان زند، اوضاع برای تشیع بهبود یافت. هرچند حکومت زندیه یک حکومت شیعی فراگیر نبود، اما کریم‌خان به شعائر و اماکن مذهبی شیعه احترام می‌گذاشت. او شیخ‌الاسلام را در شیراز منصوب کرد و محاکم شرع را دوباره راه انداخت. علمای شیعه در این دوره از احترام برخوردار بودند، اما هنوز قدرت سیاسی مستقیم نداشتند.[۶۱]

قاجاریه

مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار
مناطق جدا شده از ایران در عصر قاجار

حکومت قاجار (۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ش)، می‌کوشید تا خود را به آموزه‌های مذهب شیعه، پایبند نشان دهد، اما در این دوره علمای شیعه، نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی محدودی داشتند. با وجود این، سازمان روحانیت بر پایهٔ نظام مرجعیت شکل گرفت و علما و مدارس علمیه از منابع مستقل مالی مانند وجوه شرعی برخوردار بودند.[۶۲] در بخش دوم دورهٔ قاجار، علمای شیعه به‌عنوان یک نیروی مؤثر سیاسی-اجتماعی، نقش‌‌آفرینی کردند.

  • جنبش تحریم تنباکو (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلستان بسیج و حکومت قاجار را مجبور به عقب‌نشینی کردند.
  • جنبش مشروطه (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد صحنه شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند.[۶۳]

در دوره قاجار، ایران بخش اعظم خاک خود را عمدتاً در نتیجه جنگ‌های روسیه و فشار بریتانیا از دست داد. فتحعلی‌شاه قاجار در دو عهدنامه گلستان و ترکمانچای، حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع شامل هفده ولایت قفقاز را به روسیه واگذار کرد. سپس ناصرالدین‌شاه طی قراردادهایی چون پاریس که منجر به جدا شدن هرات و بخش‌هایی از افغانستان شد، و همچنین معاهدات گلداسمیت، ارزروم دوم و آخال، بخش‌های دیگری از بلوچستان، کردستان و شمال خراسان را از دست داد. در مجموع، قاجاریه حدود ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار کیلومتر مربع (معادل دو سوم کشور) را از دست داد.[۶۴]

پهلوی

مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی
مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی

در دورهٔ پهلوی (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. رضاشاه و پس از او محمدرضا پهلوی که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست سکولاریسم را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور سید روح‌الله خمینی در سال ۱۳۴۱ش بود. او نظریه ولایت فقیه را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای انقلاب اسلامی فراهم کرد.[۶۵]

در دورهٔ پهلوی، برخلاف دورهٔ قاجار که بخش‌هایی از خاک کشور در نتیجه جنگ‌ها از دست می‌رفت، برخی مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر آریاینا و زرکوه به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.[۶۶]

جمهوری اسلامی

تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷
تظاهرات مردم تهران در ۲۹ دی ۱۳۵۷، پس از خروج محمدرضا پهلوی، شاه ایران.

با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، بار دیگر آموزه‌های شیعی سرلوحه حکومت قرار گرفت و مردم ایران با مشارکت در همه‌پرسی مربوط به ساختار حکومتی ایران در فروردین ۱۳۵۸ش، به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.[۶۷] در نظام جمهوری اسلامی، نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان مبنای حکومت‌داری به‌رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی از جمله رهبری نظام، ریاست‌جمهوری، قوای سه‌گانه شامل مجریه، مقننه و قضائیه، مجلس خبرگان، شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی و قوانین اساسی نافذ شد[۶۸] و حضور دین در تمام عرصه‌های اجتماعی، رسمیت یافت.[۶۹]

دستاوردها

ماهواره‌بر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب
ماهواره‌بر ایرانی قاصد لحظاتی پس از پرتاب
  • تثبیت هویت ملی ایرانیان و استقلال سیاسی ایران و تبدیل آن به یکی از ده کشور تأثیرگذار جهان؛
  • حمایت از مستضعفان، گروه‌های مقاومت و بیداری اسلامی؛[۷۰]
  • اثرگذاری‌ در مهار بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، تبدیل ایران به قطب تأمین ثبات و امنیت در خاورمیانه؛
  • زمینه‌سازی برای خودکفایی کامل نظامی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران.[۷۱]
  • گسترش زیرساخت‌های پایدار در بهداشت، آموزش و انرژی؛
  • تربیت و استفاده از نیروی انسانی جوان، متخصص و متعهد برای پیشرفت کشور؛[۷۲]
  • آزادی عمل مسلمانان اهل‌سنت، زرتشتیان، کلیمیان و مسیحیان در مراسم دینی و احوال شخصیه و حضور در مجلس شورای اسلامی.[۷۳]
  • ساخت و گسترش اکوسیستم علم و فناوری شامل پارک‌های علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان، ایجاد زیرساخت‌های پایدار در حمل‌ونقل و ارتباطات.[۷۴]
  • ارتقای ایران در رتبه‌های جهانی در رشته‌های نانو، بیوتکنولوژی، پزشکی و شیمی؛
  • خودکفایی در فناوری‌های راهبردی مانند هسته‌ای، موشکی، پهپادی، سلول‌های بنیادین و داروهای نوترکیب؛
  • حضور در جمع هفت کشور سازندهٔ موشک ماهواره‌بر و اعزام موجود زنده به فضا، کسب رتبه‌های برتر جهانی در ساخت ماهواره، سامانهٔ پرتاب ماهواره، چرخهٔ سوخت هسته‌ای، توربین گازی و سدسازی؛
  • قرارگیری در جایگاه سیزدهم تولید علم با رشد یازده‌برابری نسبت به متوسط جهانی.[۷۵]

مقایسه نظام جمهوری اسلامی با حکومت صفوی

ویژگی دولت‌ها صفویه[۷۶] جمهوری اسلامی[۷۷]
مبنای مشروعیت ترکیبی از قدرت نظامی، صوفی‌گری و نسب علوی نظریه فقهی «ولایت فقیه» با پشتوانه رأی مردم (جمهوری)
نقش علما علما در خدمت حکومت بودند؛ حکومت توسط شاه و درباریان اداره می‌شد علمای دین به‌طور مستقیم رهبری و اداره کشور را بر عهده گرفتند
ساختار سیاسی سلطنت موروثی با پشتوانه نظامی نظام جمهوری با رهبری فقیه و انتخابات مردمی
قوانین قوانین عرفی و شرعی در کنار هم قوانین مبتنی بر فقه شیعه در چارچوب قانون اساسی

پانویس

  1. ↑ خطیبی کوشک و همکاران، فرهنگ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۸؛ قائدان، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، ۱۳۸۶ش، ص94-95.
  2. ↑ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۴؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش. ص۱۱.
  3. ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۵ش، ص۳۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص86-87.
  4. ↑ کشاورز و بوسعیدی، «دولت‌های شیعی - مجله نقد کتاب تاریخ»، ۱۳۹۶ش، ص171-174.
  5. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۶۵.
  6. ↑ بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۷.
  7. ↑ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص19-24.
  8. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص32-34.
  9. ↑ حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص59-60.
  10. ↑ شاه‌محمدزاده، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، ۱۳۹۴ش، ص1-29.
  11. ↑ حسنلو، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، ۱۳۹۷ش، ص65-79.
  12. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۵۲.
  13. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص53-73.
  14. ↑ نوروزی و همکاران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، ۱۳۹۸ش، ص۸۳.
  15. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۹۲–۷۹.
  16. ↑ شاهمرادی، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۷.
  17. ↑ سجادی، «آل بویه»، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۶۲۹.
  18. ↑ جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، ۱۳۹۷ش، ص24-25.
  19. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص100-117.
  20. ↑ منتظرالقائم و کشاورز، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، ۱۳۹۶ش، ص۴۶.
  21. ↑ خسروبیگی و جلیلیان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، ۱۳۹۲ش، ص۸۶.
  22. ↑ یحیایی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، ۱۳۹۹ش، ص۳۴۷.
  23. ↑ جلیلیان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، ۱۳۹۲ش، ص122-130.
  24. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص130-144.
  25. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص145-152.
  26. ↑ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص388 و 391-392؛ هاجسن، فرقه اسماعیلیه، ۱۳۸۷ش، ص94-96.
  27. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص153-172.
  28. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۱۷۲.
  29. ↑ شاهمرادی، «اوضاع فزهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، ۱۳۹۷ش، ص32-33.
  30. ↑ سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۷۵.
  31. ↑ حافظ ابرو، زبده التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.
  32. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص172-197.
  33. ↑ پرهیزکاری، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، ۱۳۹۲ش، ص۴۸.
  34. ↑ مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص184-216.
  35. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص202-212.
  36. ↑ مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، ۱۳۶۸ش، ص193-211؛ گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۷.
  37. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.
  38. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص215-225.
  39. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص225-228.
  40. ↑ شاهمرادی و منتظر القائم، «تشیع قراقویونلوها»، ۱۳۹۲ش، ص۶۷؛ شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص88-91.
  41. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۸.
  42. ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.
  43. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص229-245.
  44. ↑ احمدی مقدم، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، ۱۳۹۸ش، ص669-674.
  45. ↑ سماواتی و سیاه‌کوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.
  46. ↑ رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛ شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛ زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.
  47. ↑ کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.
  48. ↑ حسینی‌ قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.
  49. ↑ جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.
  50. ↑ صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.
  51. ↑ کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛ فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.
  52. ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.
  53. ↑ کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.
  54. ↑ رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.
  55. ↑ جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.
  56. ↑ کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.
  57. ↑ کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۲.
  58. ↑ جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.
  59. ↑ فتح‌الله پور، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، 1385ش، ص74.
  60. ↑ ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.
  61. ↑ ایزدی و پهلوان‌پور، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، ۱۳۹۰ش، ص۸ و ۲۹.
  62. ↑ افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.
  63. ↑ قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.
  64. ↑ «قاجاریه چگونه دو سوم ایران را به باد داد؟»، خبرگزاری تحلیلی خبر آنلاین.
  65. ↑ قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.
  66. ↑ «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.
  67. ↑ خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.
  68. ↑ هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.
  69. ↑ قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص272-279.
  70. ↑ «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.
  71. ↑ سلطانی و اسدی، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۲ش، ص۲۱.
  72. ↑ اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.
  73. ↑ قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش، اصول ۳، ۱۳، ۱۹۲۰، ۲۶.
  74. ↑ اداره کل هنر و رسانه، « برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، ۱۳۹۶ش، ص۵۳-۴۸.
  75. ↑ «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.
  76. ↑ چلونگر و شاهمرادی، دولت‌های شیعی در تاریخ، ۱۳۹۵ش، ص۲۷۷–۲۷۶.
  77. ↑ قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۹-۲۷۲.

منابع

  • احمدی مقدم، سیدمحمد، «رویکرد دولت مشعشعیان در توسعه علوم دینی و آموزشی»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، مجموعه مقالات، ۱۳۹۸ش.
  • افشار کهن، مژگان، پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.
  • اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش.
  • ایزدی، حسین و پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.
  • بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش.
  • پرهیزکاری، سیدروح‌الله، «نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال۴، شماره۱۳، ۱۳۹۲ش.
  • جعفرنیا، فاطمه، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهل‌سنت»، تاریخنامه خوارزمی، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
  • جعفری، علی‌اکبر، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، سوره اندیشه، سال۱۸، شماره ۵۲ و ۵۳، ۱۳۹۰ش.
  • جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
  • جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۹۱ش.
  • جلیلیان، قهرمان، «نقش حکومت آل بویه در توسعه فرهنگ شیعی»، پژوهش‌های علوم انسانی، سال۲، شماره۲۱، ۱۳۹۲ش.
  • جنابدی، میرزا بیگ، روضه الصفویه، تحقیق و تصحیح، غلام‌رضا طباطبایی مجد، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۷۸ش.
  • چلونگر، محمدعلی و شاهمرادی، سیدمسعود، دولت‌های شیعی در تاریخ، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۵ش.
  • حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله، زبدةالتواریخ، تحقیق و تصحیح سیدکمال حاج‌سیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
  • حسنلو، امیرعلی، «اصالت تاریخی شیعه‌گرایی ایرانیان»، پاسخ به شبهات دینی، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۹۷ش.
  • حسینی قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین حسین، خلاصه التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۹ش.
  • خسروبیگی، هوشنگ و جلیلیان، قهرمان، «نقش آل بویه در تعمیق فرهنگ شیعی، مطالعه موردی: آداب و رسوم مذهبی»، پژوهش‌نامه تاریخ، سال۹، شماره۳۰، ۱۳۹۲ش.
  • خطیبی کوشک، محمد و همکاران، فرهنگ شیعه، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
  • دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
  • رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارهٔ تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش.
  • رجبی، فاطمه، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، تاریخ پژوهی، سال۲، شماره۱۵، ۱۳۸۲ش.
  • رئیس السادات، سیدحسین، «علویان طبرستان»، مشکوه، سال۹، شماره۲۹، ۱۳۶۹ش.
  • زرین‌زاد، حجت و میرجعفری، حسین، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، تاریخ (دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات)، سال۴، شماره۱۴، ۱۳۸۸ش.
  • سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
  • سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
  • سلطانی، محمد و اسدی، سارا، «تحلیلی بر دستاوردهای سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال۲، شماره۱، ۱۴۰۲ش.
  • سماواتی، محمدصادق؛ سیاه‌کوهیان، هاتف، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، عرفان اسلامی، سال۱۴، شماره۸۱، ۱۴۰۳ش.
  • سمرقندی، عبدالرزاق، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
  • شاه‌محمدزاده، معصومه، «پراکندگی جغرافیایی تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن سوم هجری»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۴ش.
  • شاهمرادی، سیدمسعود و منتظر القائم، اصغر، «تشیع قراقویونلوها»، پژوهش‌های تاریخی، سال۵، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
  • شاهمرادی، سیدمسعود، «آل مسافر و تشیع در دیلم و آذربایجان در قرن چهارم هجری»، تاریخنامه خوارزمی، سال۴، شماره۱۲، ۱۳۹۵ش.
  • شاهمرادی، سیدمسعود، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، سال۷، شماره۲۸، ۱۳۹۶ش.
  • شاهمرادی، سیدمسعود، «اوضاع فرهنگی و اجتماعی اسماعیلیه نشاری در دوران الموت»، تاریخ نو، سال۸، شماره۲۴، ۱۳۹۷ش.
  • صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی؛ فرق شیعی و فرقه‌های منسوب به شیعه، تهران، سمت، ۱۳۸۴ش.
  • صفا، میکائیل و رضایی، محمد، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۶، شماره ۲۴، ۱۳۸۷ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، اسلامی، ۱۳۷۵ش.
  • فتح‌الله پور، پرویز، «تشیع در دوره نادشاه افشار»، شیعه‌شناسی، شماره ۱۶، ۱۳۸۵ش.
  • فروغی، اصغر، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، مشکوه، سال۲۱، شماره۸۱، ۱۳۸۲ش.
  • فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، ۱۳۸۲ش.
  • قانون اساسی، نشر الهدی، ۱۳۸۸ش.
  • قائدان، اصغر، «علل و عوامل سیاسی و کلامی پیدایش فرقه‌های شیعه»، نامه تاریخ پژوهان، سال۳، شماره۱۲، ۱۳۸۶ش.
  • قنبری، آیت، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، علوم سیاسی - دانشگاه باقرالعلوم، سال۵، شماره۲۰، ۱۳۸۱ش.
  • کاظمی شاملو، مهدی، «بررسی منابع چهارگانه فقه از نظر شیعه و سنی (عقل، اجماع، سنت و قرآن)»، سخن جامعه، سال۵، شماره۱۲، ۱۳۹۶ش.
  • کشاورز، زهرا سادات و بوسعیدی، فرشته، «دولت‌های شیعی- مجله نقد کتاب تاریخ»، نقد کتاب تاریخ، سال۴، شماره۱۶، ۱۳۹۶ش.
  • کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۹، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش.
  • کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش.
  • گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تاریخ تشیع، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۰ش.
  • مجلسی، محمدباقر، زادالمعاد، قم، جلوه کمال، ۱۳۸۹ش.
  • محمد هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش.
  • مدنی، جلال‌الدین، حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران، تهران، سروش، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش.
  • مرعشی، سید ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران، شرق، ۱۳۶۸ش.
  • منتظرالقائم، اصغر و کشاورز، زهرا سادات، «بررسی تغییرات اجتماعی مراسم و مناسک عزاداری عاشورا در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۶ش.
  • موسی‌پور، ابراهیم، «جشن‌های جهان اسلام»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۸۵ش.
  • نوروزی، فرشید و دیگران، «دستاوردهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی علویان طبرستان»، تاریخ نو، سال۹، شماره۲۷، ۱۳۹۸ش.
  • هاجسن، مارشال گ.س. فرقه اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
  • یحیایی، علی، «بررسی و نقد کتاب تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران در عصر آل بویه»، پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، سال۱۱، شماره۷۷، ۱۳۹۹ش.
  • «۲۶ سال تلألو خورشید روشنایی‌بخش انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۳۹۴ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=حکومت‌های_شیعه_در_ایران&oldid=47792»