آناهیتا: تفاوت میان نسخهها
ابرابزار |
ایجاد لینک داخلی |
||
| (۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر = | |||
| زیرنویس تصویر = | |||
| image_alt = | |||
| فایل پادکست =آناهیتا.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =9-23 | |||
| تاریخ پادکست =31-2-1405 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
== | | نخستین کاربرد = | ||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''آناهیتا'''}}؛ ایزدبانوی آب و عشق و باروری در فرهنگ باستانی ایرانیان. | |||
آناهیتا، یکی از ارجمندترین ایزدبانوان ایران باستان با نام اصلی «اَردَویسورهَ آناهیتا»<ref>arǝdvī sura anāhītā.</ref> است. این نام ترکیبی از کلمات «اَرِدوی» | '''آناهیتا'''، ایزدبانوی اسطورهای در [[ایران باستان]] است که از او با عنوان الههٔ آبها، نیز یاد میشود. آناهیتا در باور ایرانیان، پاسدار [[چشمه|چشمهها]] و [[باران]] و نماد پاکی، [[باروری]]، عشق و توجه به [[زن]] بهعنوان خاستگاه [[خانواده]] و جامعه بوده است. آناهیتا در فرهنگ باستانی ایران، در جایگاه خدایی نبوده است، بلکه الههای است در رتبهٔ فرشتگان که اختیار آب را در کنترل دارد و در عین حال، انگارهای موعودگرایانه است که پایان روشنی از تاریخ، ترسیم میکند. آناهیتا در قالب استعارهها و تمثیلهای مختلف پیرامون [[آب]] در سبک زندگی جریان داشته و ادیان توحیدی ایران نیز به جنگ آن نرفته، بلکه با زدودن انگارههای شرکآلود، آن را در قالب مفهوم توحیدی بازتولید کردهاند. | ||
== واژهشناسی == | |||
آناهیتا یا اناهیته، در [[اوستا]] ترکیبی از دو قسمت «اَ» که ادات نفی بوده و «آهیته» به معنای چرکین، خباثت و پلید، آمده است. همچنین، در دستور زبان اوستایی، مابین دو قسمت «اَ» و «آهیته» نون وقایه قرار میگیرد؛ بنابراین، آناهیتا به معنای پاکی، پاکیزگی و بیآلایشی است. همچنین، در برخی بخشهای اوستا، آناهیتا صفتی دربارهٔ فرشتگان یا از جنس فرشتگان است که آب را نگهبانی میکند و [[خدا]] انگاشته نمیشود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/اناهیتا دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ آناهیتا.]</ref> در برخی منابع مرتبط با [[نجوم]] نیز، آناهیتا را همان ستارهٔ زهره معرفی کردهاند.<ref>[https://vajehyab.com/?q=آناهیتا&d=fa2en «آناهیتا»، وبسایت واژهیاب.]</ref> | |||
آناهیتا، یکی از ارجمندترین ایزدبانوان ایران باستان با نام اصلی «اَردَویسورهَ آناهیتا»<ref>arǝdvī sura anāhītā.</ref> است. این نام ترکیبی از کلمات «اَرِدوی» به معنای رطوبت، برکت و حاصلخیزی است که با لفظ «سورهَ» یا «سورا» به معنای قوی و توانا و «آناهیتا» به معنای پاکی، همراه شده است. همچنین، برخی بر این باورند که اردوی نام یک رود افسانهای بوده که آبی از جنس مینوی داشته، از مرتفعترین قلهٔ البرز سرچشمه گرفته و هزاران رود و دریا از آن منشعب میشدهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/figures/191732-the-goddes-of-water-anahita/ گودرزی، «الهۀ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارۀ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
== پیشینهٔ باور به آناهیتا == | == پیشینهٔ باور به آناهیتا == | ||
محققان بر این باورند که پیشینهٔ باور به ایزدبانوی آب، به دورههای پیش از [[زرتشت]] میرسد. برخی این قدمت را به هزارهٔ دوم پیش از میلاد نسبت دادهاند. آناهیتا، ابتدا از ایزدان کهن آریایی بوده که در چشم زرتشتیان، دیو تلقی شده و تا زمان پادشاهی اردشیر دوم و براساس ضرورتهای فرهنگی آن زمان، او را به ایزدکدهٔ زرتشتیان پیوند میزند.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.]</ref> بسیاری بر این باورند که معضل خشکسالی در ایران که از گذشتههای دور همواره با مردمان این سرزمین دست به گریبان بوده، ایرانیان را بر آن داشت تا به الههٔ آناهیتا باور داشته باشند.<ref>[https://abin.ir/mag/article/اناهیتا-الهه-اب-در-ایران-باستان «آناهیتا الهۀ آب در ایران باستان»، وبسایت آبین.]</ref> | |||
در منابع تاریخی آمده است که مردمانی در سرزمینهای مجاور ایران، | در منابع تاریخی آمده است که مردمانی در سرزمینهای مجاور ایران، ازجمله ارمنستان نیز برای آناهیتا قربانی کرده و شهرها و معابدی را برای او بنا کرده بودند. مردم ارمنستان، الههٔ آناهیتا را دختر اورمزد بزرگ، بانوی شکوهمند و مادر تمامی دانشها میدانستند. پس از آن، آیین ناهیدپرستی که بسیاری آن را همان آناهیتا میدانند، به سایر کشورها مانند بابل نیز منتقل شد. در بابل، آناهیتا را همردیف با ایشتار (خدای جنگ و عشق) و در هند او را همردیف با سرسوتی (خدای آب) میدانستند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
== آناهیتا در دورانهای مختلف == | == آناهیتا در دورانهای مختلف == | ||
=== دوران هخامنشیان === | === دوران هخامنشیان === | ||
مورخان معتقدند که اعتبار این ایزدبانو، در دورهٔ هخامنشیان و بهویژه در دورهٔ پادشاهی اردشیر دوم به اوج خود رسید. آناهیتا در آن | مورخان معتقدند که اعتبار این ایزدبانو، در دورهٔ [[هخامنشی|هخامنشیان]] و بهویژه در دورهٔ پادشاهی اردشیر دوم به اوج خود رسید. آناهیتا در آن روزگار، مظهر و نماد سه نیروی روحانی، جنگاوری و تولید بود. در این دوران، معابد مختلفی برای آناهیتا در شهرهای مختلفی همچون [[همدان]] و [[شوش]] ساخته شد.<ref>Boyce, “Anāhīd”, Vol. I, Fasc. 9, 2011, P48.</ref> | ||
=== دوران سلوکیان === | === دوران سلوکیان === | ||
پس از حملهٔ | پس از حملهٔ یونانیها به [[ایران]]، دو اندیشهٔ سلوکی و ایرانی با هم درآمیخته و الههٔ آب، جایگاهی با اهمیت میان مردم پیدا کرد. یونانیان در حمله به [[تخت جمشید|پرسپولیس]]، در آنجا معبدی بنا کردند که تلفیقی از ویژگیهای هر دو الههٔ باستان یعنی آناهیتا و آرتمیس را دربرداشت.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/نیایش-آناهیتا.htm «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانشها»، وبسایت دستی بر ایران.]</ref> | ||
=== دوران اشکانیان === | === دوران اشکانیان === | ||
اعتبار آناهیتا در دورهٔ اشکانیان نیز ادامه | اعتبار آناهیتا در دورهٔ [[اشکانیان]] نیز ادامه داشت و تاجگذاری پادشاهان در معابد آناهیتا انجام میشد. نام خاص «آبناهید» برای نخستینبار در این دوره برای زنان درباری به کار گرفته شد.<ref>Boyce, “Anāhīd”, Vol. I, Fasc. 9, 2011, P48.</ref> از این دوران سکههای بسیاری برجایمانده که تصاویری از آناهیتا بر آنها حک شده است. همچنین، معابد دیگری در شهرهای [[بیشاپور]]، آذربایجان، [[هگمتانه]] و کنگاور برای آناهیتا ساخته شد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وبسایت بیتوته.]</ref> در دوارن اشکانیان، در [[شهرری]]، کنار چشمهای بر فراز کوه، آرامگاهی بهنام شهربانو یا بانوی سرزمین، بنا شد که هماکنون نیز با نام [[بیبی شهربانو]]، میان ایرانیان مشهور است.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/نیایش-آناهیتا.htm «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانشها»، وبسایت دستی بر ایران.]</ref> | ||
=== دوران ساسانیان === | === دوران ساسانیان === | ||
باور به آناهیتا در دورهٔ | باور به آناهیتا در دورهٔ [[ساسانیان]]، بهعنوان سنت و رکنی اساسی در نظر گرفته میشد. در این دوران نیز معابد، نیایشگاهها و نیز سنگنبشتههای بسیاری را به آناهیتا اختصاص دادهاند.<ref>[http://sanad.um.ac.ir/index.php?option=com%20mag&view=htmlpage&id=241&hp=92&lang=fa پوربختیار و خسروی، «جایگاه ایزدبانو آناهیتا، الهۀ آب در باورهای ساسانیان»، فصلنامۀ تاریخ پژوهی.]</ref> | ||
=== دوران | === دوران اسلامی === | ||
اسلام | با گسترش [[اسلام]] و ممنوعیت مظاهر شرک از جمله ساخت پرستشگاههای غیرتوحیدی، باورهای پیشین دربارهٔ آناهیتا در چارچوب [[جهانبینی توحیدی]] بازتعریف شد. در این رویکرد جدید، ضمن نفی جنبههای مشرکانه، جایگاه و اهمیت آب با مفاهیمی چون قداستبخشی<ref>[https://www.sid.ir/paper/870485/fa علیزاده نمدمال، «تقدس آب، نگاهی مشترک در ادیان الهی»، 1393ش، ص1.]</ref>، رحمت دانستن باران<ref>[https://vista.ir/w/a/16/1pd5r «باران رحمت الهی»، وبسایت ویستا.]</ref> و معرفی آب بهعنوان نماد روشنایی و مایهٔ حیات تبیین گردید.<ref>[https://quran.inoor.ir/fa/ayah/21/30/ سورۀ نبأ، آیۀ 30.]</ref> | ||
== ایزدبانوی آب == | == ایزدبانوی آب == | ||
[[آب]]، در طول تاریخ بشر، همواره نمادی از سازندگی، جریان داشتن زندگی، پاکی، طهارت و آبادانی بوده است. آب را همچنین بهعنوان یکی از چهار عنصر اصلی تشکیلدهندهٔ حیات میشناسند. در اساطیر ایرانی، آب را دومین مخلوق جهان و خلقشده توسط [[اهورامزدا]] میدانستند که از جنوب البرز به تمامی جهان راه یافته است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وبسایت بیتوته.]</ref> اهمیت آب، میان ایرانیان چنان بالا بود که برای آن ربالنوعی را برگزیده و آن را آناهیتا نامیدند. البته اهمیت آن فراتر از آن چیزی بوده است که برخی اندیشمندان مدرن، صرفاً از منظر نقشآفرینی آن در ارتباط با زندگی دنیوی و مالکیت تولید بحث کرده و تمدن آسیایی را تمدن مبتنی بر آب معرفی کردهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/figures/191732-the-goddes-of-water-anahita/ گودرزی، «الهۀ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارۀ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
== ویژگیها == | == ویژگیها == | ||
آناهیتا، علاوه بر ایزدبانوی آب، الههٔ زیبایی نیز بود. در برخی منابع آمده است که | آناهیتا، علاوه بر ایزدبانوی آب، الههٔ زیبایی نیز بود. در برخی منابع آمده است که ازجمله دلایل علاقهٔ مردم به او، [[شرم]]، [[عفت]] و [[حیا|حیای]] او بوده است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وبسایت بیتوته.]</ref> از دیگر صفات آناهیتا میتوان به نیرومندی و خردمندی او اشاره کرد. آناهیتا، همچنین، الههٔ عشق و باروری بوده؛ زیرا چشمهٔ زندگی از وجود او نشأت گرفته و بههمین دلیل او را مادرخدا نیز میخواندند.<ref>مولایی، آبان یشت، 1393ش، بند 87.</ref> او، از نظر ایرانیان باستان، توانایی داشته تا تخمهٔ مردان را پاک و زهدان زنان را برای زایش آماده کند. بههمین دلیل او را ایزدبانوی باروری میدانستند.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.]</ref> | ||
از نظر ویژگیهای ظاهری نیز براساس منابع و تصاویر برجایمانده از دوران باستان، میتوان دریافت که آناهیتا، ایزدبانویی درخشان، بلندقامت، زیبا و پاک بوده است. او، تاجی هشتپر بر سر داشته، جامهای زرین بر تن، گردنبندی زرین بر گردن و گوشوارههایی زرین و چهارگوش بر گوشهای خود داشته است. آناهیتا، همچنین، به داشتن چهار اسب نر که ارابهٔ او را حمل میکنند، معروف بوده است.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.]</ref> | از نظر ویژگیهای ظاهری نیز براساس منابع و تصاویر برجایمانده از دوران باستان، میتوان دریافت که آناهیتا، ایزدبانویی درخشان، بلندقامت، زیبا و پاک بوده است. او، تاجی هشتپر بر سر داشته، جامهای زرین بر تن، گردنبندی زرین بر گردن و گوشوارههایی زرین و چهارگوش بر گوشهای خود داشته است. آناهیتا، همچنین، به داشتن چهار اسب نر که ارابهٔ او را حمل میکنند، معروف بوده است.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.]</ref> | ||
== نمادهای آناهیتا == | == نمادهای آناهیتا == | ||
# آبان ماه: کارشناسان معتقدند که آشکارترین نماد آناهیتا که تا امروز | # آبان ماه: کارشناسان معتقدند که آشکارترین نماد آناهیتا که تا امروز میان مردم ایران باقی است، نام آبان است. هشتمین ماه تقویم ایرانیان هنوز، [[آبان]] بوده و در گذشته نیز دهمین روز از هر ماه را به نام این ایزد، نامگذاری کرده بودند. علاوهبر آن، پنجمین یشت اوستا «آبانیشت» نام دارد که در آن به بیان صفات آناهیتا، ستایش او و قربانیهایی که به درگاه او پیشکش شده، اشاره شده است.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.]</ref> | ||
# تاج هشتپر: این نماد که در اوستا نیز به آن اشاره شده، در حکاکیهای ایران باستان در کنار تصاویر پادشاهان و قهرمانان نیز دیده میشود. | # تاج هشتپر: این نماد که در اوستا نیز به آن اشاره شده، در حکاکیهای ایران باستان در کنار تصاویر پادشاهان و قهرمانان نیز دیده میشود.<ref>دادور و منصوری، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، 1385ش، ص105.</ref> | ||
# انار: ایرانیان، انار را بهدلیل زیاد بودن تعداد | # انار: ایرانیان، [[انار]] را بهدلیل زیاد بودن تعداد دانهها و بارور بودن آن، نمادی از آناهیتا میدانستند. بههمین دلیل، آنها، در جشنهایی که با آب پیوند داشت، انار را تزئین کرده و هدیه میدادند.<ref>دادور و منصوری، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، 1385ش، ص105.</ref> | ||
# نیلوفر: گل نیلوفر در دل آبها میروید. بههمین دلیل، آن را همتای ایزدبانوی آب میخواندند. | # نیلوفر: گل نیلوفر در دل آبها میروید. بههمین دلیل، آن را همتای ایزدبانوی آب میخواندند. میان مردم ایران، نیلوفر، نماد زندگی و آفرینش است.<ref>دادور و منصوری، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، 1385ش، ص105.</ref> | ||
# [[کودک]]: در بیشتر آثار هنری که تصویر آناهیتا را شامل میشوند، تصویر یک نوزاد یا کودک | # [[کودک]]: در بیشتر آثار هنری که تصویر آناهیتا را شامل میشوند، تصویر یک نوزاد یا کودک وجود دارد. نوزاد یا کودک در ایران باستان، نماد تولد، رشد، زایندگی و باروری بوده است. این نماد همچنین، بیانگر [[مهر مادری]] بوده و فرزند را بهعنوان [[برکت]] و حاصل معرفی میکند نه هزینه و مخل آسایش.<ref>یاحقی، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، 1369ش، ص107.</ref> | ||
# انگور: در اسطورههای ایرانی، انگور نماد خون، نیروی اصلی حیات و نیروی زندگانی بوده است.<ref>یاحقی، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، 1369ش، ص107.</ref> این میوه همچنین، نمادی از باروری آناهیتا است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160643/fa شهبازی شیران و دیگران، «مظاهر و کارکردهای آناهیتا، الهۀ زن در ایران باستان»، 1397ش، ص247.]</ref> | # انگور: در اسطورههای ایرانی، [[انگور]] نماد خون، نیروی اصلی حیات و نیروی زندگانی بوده است.<ref>یاحقی، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، 1369ش، ص107.</ref> این میوه همچنین، نمادی از باروری آناهیتا است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160643/fa شهبازی شیران و دیگران، «مظاهر و کارکردهای آناهیتا، الهۀ زن در ایران باستان»، 1397ش، ص247.]</ref> | ||
== | == آناهیتا در دین و سیاست ایران باستان == | ||
نام ایزدبانو آناهیتا در بیشتر متون دینی و اساطیری فارسی میانه به چشم میخورد؛ برای مثال: | نام ایزدبانو آناهیتا در بیشتر متون دینی و اساطیری فارسی میانه به چشم میخورد؛ برای مثال: | ||
# در بندهش، آناهیتا را | # در بندهش، آناهیتا را پدر و مادر آبها معرفی کردهاند که هرمز او را ستوده و شخصیتهای اساطیری و قهرمانانی همچون [[جمشید]]، [[فریدون]] و [[هوشنگ]] برای او قربانی کردهاند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref> | ||
# در روایت پهلوی نیز بر قربانی کردن و پیشکش دادن چهارپایان برای آناهیتا بهمنظور | # در روایت پهلوی نیز بر قربانی کردن و پیشکش دادن چهارپایان برای آناهیتا بهمنظور [[حاجتروایی]]، اشاره شده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref> کارشناسان معتقدند که ایرانیان، از دیرباز، به [[قربانی کردن]] و [[نذری]] دادن باور داشته و در سختیها و خوشیهای زندگی همواره به آن اقدام میکردهاند. این باور، در ایران پس از اسلام نیز میان ایرانیان حضور داشته و رنگوبوی معنوی به خود گرفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/84536/ÙرباÙÛ-از-رÙزگار-ÙÙÙ-تا-اÙ
رÙز---دکتر-ØسÛÙ-ÙØ³Ø لسان، «قربانی از روزگار کهن تا امروز»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
# پیرامون تولد زردشت، در متن دینکرد آمده است که آناهیتا در زمان زایش او نقشی یاریکننده داشته است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref> باور به نیروی قدسی یاریکننده، در مباحث دینی پس از ایران باستان و | # پیرامون تولد زردشت، در متن دینکرد آمده است که آناهیتا در زمان زایش او نقشی یاریکننده داشته است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref> باور به نیروی قدسی یاریکننده، در مباحث دینی پس از ایران باستان و هنگام ولادت عیسی مسیح<ref>سوره مریم، آیات 13-26.</ref> و در دورهٔ اسلامی، در زمان متولد شدن [[امام علی]] نیز به چشم میخورد.<ref>[https://lib.eshia.ir/15083/6/23/بطنها امینی، الغدیر، بیتا، ج۶، به نقل از شانزده کتاب اهل تسنن، ص۲۳ ۲۲.]</ref> | ||
# باور به منجی، پیشینهای | # باور به منجی، پیشینهای دراز، میان ایرانیان داشته و ایرانیان باستان بر این باور بودهاند که در پایان جهان نیز، آناهیتا در برانگیختن منجیان جهان، نقشی پررنگ ایفا خواهد کرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/954262/fa جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.]</ref> در اسلام نیز منجی و مهدویت، یک باور بنیادی است. در تفکر شیعی، [[امام مهدی|مهدی]] دوازدهمین امام [[شیعه|شیعیان]] از غیبت بیرون آمده و با ظهور خود، جهان را پر از [[عدالت|عدل]] و داد میکند.<ref>سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۱۵۵.</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۶۰: | خط ۹۰: | ||
* «آناهیتا»، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش. | * «آناهیتا»، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش. | ||
* «آناهیتا الههٔ آب در ایران باستان»، وبسایت آبین، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ش. | * «آناهیتا الههٔ آب در ایران باستان»، وبسایت آبین، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ش. | ||
* امینی، عبدالحسین أحمد، الغدیر، وبسایت کتابخانه مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش. | |||
* «الههٔ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الههٔ آب»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش. | * «الههٔ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الههٔ آب»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش. | ||
* «باران رحمت الهی»، وبسایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ش. | * «باران رحمت الهی»، وبسایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ش. | ||
| خط ۶۶: | خط ۹۷: | ||
* دادور، ابوالقاسم و منصوری، الهام، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، تهران، کلهر و دانشگاه الزهرا، ۱۳۸۵ش. | * دادور، ابوالقاسم و منصوری، الهام، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، تهران، کلهر و دانشگاه الزهرا، ۱۳۸۵ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش. | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش. | ||
* سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت حضرت مهدی، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود، ۱۳۸۹ش. | |||
* شهبازی شیران، حبیب و دیگران، «مظاهر و کارکردهای آناهیتا، الههٔ زن در ایران باستان» نشریهٔ زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان)، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۷ش. | * شهبازی شیران، حبیب و دیگران، «مظاهر و کارکردهای آناهیتا، الههٔ زن در ایران باستان» نشریهٔ زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان)، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۷ش. | ||
* علیزاده نمدمال، فروغ، «تقدس آب، نگاهی مشترک در ادیان الهی»، همایش ملی آب، انسان و زمین، دورهٔ ۱، ۱۳۹۳ش. | * علیزاده نمدمال، فروغ، «تقدس آب، نگاهی مشترک در ادیان الهی»، همایش ملی آب، انسان و زمین، دورهٔ ۱، ۱۳۹۳ش. | ||
* کاوه، فرزانه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش. | * کاوه، فرزانه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش. | ||
| خط ۷۳: | خط ۱۰۴: | ||
* لسان، حسین، «قربانی از روزگار کهن تا امروز»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ دی ۱۳۹۴ش. | * لسان، حسین، «قربانی از روزگار کهن تا امروز»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ دی ۱۳۹۴ش. | ||
* مولایی، چنگیز، آبان یشت، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۳ش. | * مولایی، چنگیز، آبان یشت، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۳ش. | ||
* «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانشها»، وبسایت | * «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانشها»، وبسایت دستی بر ایران، تاریخ بارگذاری: ۱ شهریور ۱۴۰۱ش. | ||
* یاحقی، محمدجعفر، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۶۹ش. | * یاحقی، محمدجعفر، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۶۹ش. | ||
{{چپچین}} | {{چپچین}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۲
پادکست مقاله | 🡇
|
آناهیتا؛ ایزدبانوی آب و عشق و باروری در فرهنگ باستانی ایرانیان.
آناهیتا، ایزدبانوی اسطورهای در ایران باستان است که از او با عنوان الههٔ آبها، نیز یاد میشود. آناهیتا در باور ایرانیان، پاسدار چشمهها و باران و نماد پاکی، باروری، عشق و توجه به زن بهعنوان خاستگاه خانواده و جامعه بوده است. آناهیتا در فرهنگ باستانی ایران، در جایگاه خدایی نبوده است، بلکه الههای است در رتبهٔ فرشتگان که اختیار آب را در کنترل دارد و در عین حال، انگارهای موعودگرایانه است که پایان روشنی از تاریخ، ترسیم میکند. آناهیتا در قالب استعارهها و تمثیلهای مختلف پیرامون آب در سبک زندگی جریان داشته و ادیان توحیدی ایران نیز به جنگ آن نرفته، بلکه با زدودن انگارههای شرکآلود، آن را در قالب مفهوم توحیدی بازتولید کردهاند.
واژهشناسی
آناهیتا یا اناهیته، در اوستا ترکیبی از دو قسمت «اَ» که ادات نفی بوده و «آهیته» به معنای چرکین، خباثت و پلید، آمده است. همچنین، در دستور زبان اوستایی، مابین دو قسمت «اَ» و «آهیته» نون وقایه قرار میگیرد؛ بنابراین، آناهیتا به معنای پاکی، پاکیزگی و بیآلایشی است. همچنین، در برخی بخشهای اوستا، آناهیتا صفتی دربارهٔ فرشتگان یا از جنس فرشتگان است که آب را نگهبانی میکند و خدا انگاشته نمیشود.[۱] در برخی منابع مرتبط با نجوم نیز، آناهیتا را همان ستارهٔ زهره معرفی کردهاند.[۲]
آناهیتا، یکی از ارجمندترین ایزدبانوان ایران باستان با نام اصلی «اَردَویسورهَ آناهیتا»[۳] است. این نام ترکیبی از کلمات «اَرِدوی» به معنای رطوبت، برکت و حاصلخیزی است که با لفظ «سورهَ» یا «سورا» به معنای قوی و توانا و «آناهیتا» به معنای پاکی، همراه شده است. همچنین، برخی بر این باورند که اردوی نام یک رود افسانهای بوده که آبی از جنس مینوی داشته، از مرتفعترین قلهٔ البرز سرچشمه گرفته و هزاران رود و دریا از آن منشعب میشدهاند.[۴]
پیشینهٔ باور به آناهیتا
محققان بر این باورند که پیشینهٔ باور به ایزدبانوی آب، به دورههای پیش از زرتشت میرسد. برخی این قدمت را به هزارهٔ دوم پیش از میلاد نسبت دادهاند. آناهیتا، ابتدا از ایزدان کهن آریایی بوده که در چشم زرتشتیان، دیو تلقی شده و تا زمان پادشاهی اردشیر دوم و براساس ضرورتهای فرهنگی آن زمان، او را به ایزدکدهٔ زرتشتیان پیوند میزند.[۵] بسیاری بر این باورند که معضل خشکسالی در ایران که از گذشتههای دور همواره با مردمان این سرزمین دست به گریبان بوده، ایرانیان را بر آن داشت تا به الههٔ آناهیتا باور داشته باشند.[۶]
در منابع تاریخی آمده است که مردمانی در سرزمینهای مجاور ایران، ازجمله ارمنستان نیز برای آناهیتا قربانی کرده و شهرها و معابدی را برای او بنا کرده بودند. مردم ارمنستان، الههٔ آناهیتا را دختر اورمزد بزرگ، بانوی شکوهمند و مادر تمامی دانشها میدانستند. پس از آن، آیین ناهیدپرستی که بسیاری آن را همان آناهیتا میدانند، به سایر کشورها مانند بابل نیز منتقل شد. در بابل، آناهیتا را همردیف با ایشتار (خدای جنگ و عشق) و در هند او را همردیف با سرسوتی (خدای آب) میدانستند.[۷]
آناهیتا در دورانهای مختلف
دوران هخامنشیان
مورخان معتقدند که اعتبار این ایزدبانو، در دورهٔ هخامنشیان و بهویژه در دورهٔ پادشاهی اردشیر دوم به اوج خود رسید. آناهیتا در آن روزگار، مظهر و نماد سه نیروی روحانی، جنگاوری و تولید بود. در این دوران، معابد مختلفی برای آناهیتا در شهرهای مختلفی همچون همدان و شوش ساخته شد.[۸]
دوران سلوکیان
پس از حملهٔ یونانیها به ایران، دو اندیشهٔ سلوکی و ایرانی با هم درآمیخته و الههٔ آب، جایگاهی با اهمیت میان مردم پیدا کرد. یونانیان در حمله به پرسپولیس، در آنجا معبدی بنا کردند که تلفیقی از ویژگیهای هر دو الههٔ باستان یعنی آناهیتا و آرتمیس را دربرداشت.[۹]
دوران اشکانیان
اعتبار آناهیتا در دورهٔ اشکانیان نیز ادامه داشت و تاجگذاری پادشاهان در معابد آناهیتا انجام میشد. نام خاص «آبناهید» برای نخستینبار در این دوره برای زنان درباری به کار گرفته شد.[۱۰] از این دوران سکههای بسیاری برجایمانده که تصاویری از آناهیتا بر آنها حک شده است. همچنین، معابد دیگری در شهرهای بیشاپور، آذربایجان، هگمتانه و کنگاور برای آناهیتا ساخته شد.[۱۱] در دوارن اشکانیان، در شهرری، کنار چشمهای بر فراز کوه، آرامگاهی بهنام شهربانو یا بانوی سرزمین، بنا شد که هماکنون نیز با نام بیبی شهربانو، میان ایرانیان مشهور است.[۱۲]
دوران ساسانیان
باور به آناهیتا در دورهٔ ساسانیان، بهعنوان سنت و رکنی اساسی در نظر گرفته میشد. در این دوران نیز معابد، نیایشگاهها و نیز سنگنبشتههای بسیاری را به آناهیتا اختصاص دادهاند.[۱۳]
دوران اسلامی
با گسترش اسلام و ممنوعیت مظاهر شرک از جمله ساخت پرستشگاههای غیرتوحیدی، باورهای پیشین دربارهٔ آناهیتا در چارچوب جهانبینی توحیدی بازتعریف شد. در این رویکرد جدید، ضمن نفی جنبههای مشرکانه، جایگاه و اهمیت آب با مفاهیمی چون قداستبخشی[۱۴]، رحمت دانستن باران[۱۵] و معرفی آب بهعنوان نماد روشنایی و مایهٔ حیات تبیین گردید.[۱۶]
ایزدبانوی آب
آب، در طول تاریخ بشر، همواره نمادی از سازندگی، جریان داشتن زندگی، پاکی، طهارت و آبادانی بوده است. آب را همچنین بهعنوان یکی از چهار عنصر اصلی تشکیلدهندهٔ حیات میشناسند. در اساطیر ایرانی، آب را دومین مخلوق جهان و خلقشده توسط اهورامزدا میدانستند که از جنوب البرز به تمامی جهان راه یافته است.[۱۷] اهمیت آب، میان ایرانیان چنان بالا بود که برای آن ربالنوعی را برگزیده و آن را آناهیتا نامیدند. البته اهمیت آن فراتر از آن چیزی بوده است که برخی اندیشمندان مدرن، صرفاً از منظر نقشآفرینی آن در ارتباط با زندگی دنیوی و مالکیت تولید بحث کرده و تمدن آسیایی را تمدن مبتنی بر آب معرفی کردهاند.[۱۸]
ویژگیها
آناهیتا، علاوه بر ایزدبانوی آب، الههٔ زیبایی نیز بود. در برخی منابع آمده است که ازجمله دلایل علاقهٔ مردم به او، شرم، عفت و حیای او بوده است.[۱۹] از دیگر صفات آناهیتا میتوان به نیرومندی و خردمندی او اشاره کرد. آناهیتا، همچنین، الههٔ عشق و باروری بوده؛ زیرا چشمهٔ زندگی از وجود او نشأت گرفته و بههمین دلیل او را مادرخدا نیز میخواندند.[۲۰] او، از نظر ایرانیان باستان، توانایی داشته تا تخمهٔ مردان را پاک و زهدان زنان را برای زایش آماده کند. بههمین دلیل او را ایزدبانوی باروری میدانستند.[۲۱]
از نظر ویژگیهای ظاهری نیز براساس منابع و تصاویر برجایمانده از دوران باستان، میتوان دریافت که آناهیتا، ایزدبانویی درخشان، بلندقامت، زیبا و پاک بوده است. او، تاجی هشتپر بر سر داشته، جامهای زرین بر تن، گردنبندی زرین بر گردن و گوشوارههایی زرین و چهارگوش بر گوشهای خود داشته است. آناهیتا، همچنین، به داشتن چهار اسب نر که ارابهٔ او را حمل میکنند، معروف بوده است.[۲۲]
نمادهای آناهیتا
- آبان ماه: کارشناسان معتقدند که آشکارترین نماد آناهیتا که تا امروز میان مردم ایران باقی است، نام آبان است. هشتمین ماه تقویم ایرانیان هنوز، آبان بوده و در گذشته نیز دهمین روز از هر ماه را به نام این ایزد، نامگذاری کرده بودند. علاوهبر آن، پنجمین یشت اوستا «آبانیشت» نام دارد که در آن به بیان صفات آناهیتا، ستایش او و قربانیهایی که به درگاه او پیشکش شده، اشاره شده است.[۲۳]
- تاج هشتپر: این نماد که در اوستا نیز به آن اشاره شده، در حکاکیهای ایران باستان در کنار تصاویر پادشاهان و قهرمانان نیز دیده میشود.[۲۴]
- انار: ایرانیان، انار را بهدلیل زیاد بودن تعداد دانهها و بارور بودن آن، نمادی از آناهیتا میدانستند. بههمین دلیل، آنها، در جشنهایی که با آب پیوند داشت، انار را تزئین کرده و هدیه میدادند.[۲۵]
- نیلوفر: گل نیلوفر در دل آبها میروید. بههمین دلیل، آن را همتای ایزدبانوی آب میخواندند. میان مردم ایران، نیلوفر، نماد زندگی و آفرینش است.[۲۶]
- کودک: در بیشتر آثار هنری که تصویر آناهیتا را شامل میشوند، تصویر یک نوزاد یا کودک وجود دارد. نوزاد یا کودک در ایران باستان، نماد تولد، رشد، زایندگی و باروری بوده است. این نماد همچنین، بیانگر مهر مادری بوده و فرزند را بهعنوان برکت و حاصل معرفی میکند نه هزینه و مخل آسایش.[۲۷]
- انگور: در اسطورههای ایرانی، انگور نماد خون، نیروی اصلی حیات و نیروی زندگانی بوده است.[۲۸] این میوه همچنین، نمادی از باروری آناهیتا است.[۲۹]
آناهیتا در دین و سیاست ایران باستان
نام ایزدبانو آناهیتا در بیشتر متون دینی و اساطیری فارسی میانه به چشم میخورد؛ برای مثال:
- در بندهش، آناهیتا را پدر و مادر آبها معرفی کردهاند که هرمز او را ستوده و شخصیتهای اساطیری و قهرمانانی همچون جمشید، فریدون و هوشنگ برای او قربانی کردهاند.[۳۰]
- در روایت پهلوی نیز بر قربانی کردن و پیشکش دادن چهارپایان برای آناهیتا بهمنظور حاجتروایی، اشاره شده است.[۳۱] کارشناسان معتقدند که ایرانیان، از دیرباز، به قربانی کردن و نذری دادن باور داشته و در سختیها و خوشیهای زندگی همواره به آن اقدام میکردهاند. این باور، در ایران پس از اسلام نیز میان ایرانیان حضور داشته و رنگوبوی معنوی به خود گرفته است.[۳۲]
- پیرامون تولد زردشت، در متن دینکرد آمده است که آناهیتا در زمان زایش او نقشی یاریکننده داشته است.[۳۳] باور به نیروی قدسی یاریکننده، در مباحث دینی پس از ایران باستان و هنگام ولادت عیسی مسیح[۳۴] و در دورهٔ اسلامی، در زمان متولد شدن امام علی نیز به چشم میخورد.[۳۵]
- باور به منجی، پیشینهای دراز، میان ایرانیان داشته و ایرانیان باستان بر این باور بودهاند که در پایان جهان نیز، آناهیتا در برانگیختن منجیان جهان، نقشی پررنگ ایفا خواهد کرد.[۳۶] در اسلام نیز منجی و مهدویت، یک باور بنیادی است. در تفکر شیعی، مهدی دوازدهمین امام شیعیان از غیبت بیرون آمده و با ظهور خود، جهان را پر از عدل و داد میکند.[۳۷]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ آناهیتا.
- ↑ «آناهیتا»، وبسایت واژهیاب.
- ↑ arǝdvī sura anāhītā.
- ↑ گودرزی، «الهۀ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارۀ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وبسایت کجارو.
- ↑ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.
- ↑ «آناهیتا الهۀ آب در ایران باستان»، وبسایت آبین.
- ↑ «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وبسایت بیتوته.
- ↑ Boyce, “Anāhīd”, Vol. I, Fasc. 9, 2011, P48.
- ↑ «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانشها»، وبسایت دستی بر ایران.
- ↑ Boyce, “Anāhīd”, Vol. I, Fasc. 9, 2011, P48.
- ↑ «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانشها»، وبسایت دستی بر ایران.
- ↑ پوربختیار و خسروی، «جایگاه ایزدبانو آناهیتا، الهۀ آب در باورهای ساسانیان»، فصلنامۀ تاریخ پژوهی.
- ↑ علیزاده نمدمال، «تقدس آب، نگاهی مشترک در ادیان الهی»، 1393ش، ص1.
- ↑ «باران رحمت الهی»، وبسایت ویستا.
- ↑ سورۀ نبأ، آیۀ 30.
- ↑ «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وبسایت بیتوته.
- ↑ گودرزی، «الهۀ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارۀ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وبسایت کجارو.
- ↑ «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وبسایت بیتوته.
- ↑ مولایی، آبان یشت، 1393ش، بند 87.
- ↑ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.
- ↑ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.
- ↑ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ.
- ↑ دادور و منصوری، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، 1385ش، ص105.
- ↑ دادور و منصوری، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، 1385ش، ص105.
- ↑ دادور و منصوری، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، 1385ش، ص105.
- ↑ یاحقی، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، 1369ش، ص107.
- ↑ یاحقی، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، 1369ش، ص107.
- ↑ شهبازی شیران و دیگران، «مظاهر و کارکردهای آناهیتا، الهۀ زن در ایران باستان»، 1397ش، ص247.
- ↑ جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.
- ↑ جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.
- ↑ لسان، «قربانی از روزگار کهن تا امروز»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.
- ↑ سوره مریم، آیات 13-26.
- ↑ امینی، الغدیر، بیتا، ج۶، به نقل از شانزده کتاب اهل تسنن، ص۲۳ ۲۲.
- ↑ جعفری دهقی، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، 1399ش، ص19.
- ↑ سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۱۵۵.
منابع
- قرآن کریم.
- «آناهیتا»، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «آناهیتا الههٔ آب در ایران باستان»، وبسایت آبین، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
- امینی، عبدالحسین أحمد، الغدیر، وبسایت کتابخانه مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «الههٔ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الههٔ آب»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «باران رحمت الهی»، وبسایت ویستا، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
- پوربختیار، غفار و خسروی، حمیده، «جایگاه ایزدبانو آناهیتا، الههٔ آب در باورهای ساسانیان»، فصلنامهٔ تاریخ پژوهی، تاریخ بارگذاری: ۱۰ خرداد ۱۳۹۴ش.
- جعفری دهقی، شیما، «کارکرد دینی و سیاسی ایزدبانو آناهیتا در عصر ساسانی براساس نوشتههای فارسی میانه»، نشریهٔ ادیان و عرفان، دورهٔ ۵۳، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۹ش.
- دادور، ابوالقاسم و منصوری، الهام، درآمدی بر اسطورهها و نمادهای ایران در عهد باستان، تهران، کلهر و دانشگاه الزهرا، ۱۳۸۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت حضرت مهدی، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود، ۱۳۸۹ش.
- شهبازی شیران، حبیب و دیگران، «مظاهر و کارکردهای آناهیتا، الههٔ زن در ایران باستان» نشریهٔ زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان)، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۷ش.
- علیزاده نمدمال، فروغ، «تقدس آب، نگاهی مشترک در ادیان الهی»، همایش ملی آب، انسان و زمین، دورهٔ ۱، ۱۳۹۳ش.
- کاوه، فرزانه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وبسایت سپندارمذ، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- گودرزی، علی، «الههٔ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارهٔ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وبسایت کجارو، تاریخ بارگذاری: ۳۱ فروردین ۱۴۰۰ش.
- لسان، حسین، «قربانی از روزگار کهن تا امروز»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ دی ۱۳۹۴ش.
- مولایی، چنگیز، آبان یشت، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانشها»، وبسایت دستی بر ایران، تاریخ بارگذاری: ۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
- یاحقی، محمدجعفر، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۶۹ش.
- Boyce, M. , “Anāhīd”, Encyclopedia Iranica, 2011.