رهبر جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''رهبر جمهوری اسلامی ایران؛'''</big> عالی‌ترین مقام رسمی کشور و فرمانده کل نیروهای مسلح که بر اساس نظریه ولایت فقیه، توسط مجلس خبرگان رهبری برگزیده می‌شود.

رهبر جمهوری اسلامی ایران، بالاترین مقام رسمی کشور و فرمانده کل نیروهای مسلح است. این جایگاه برپایۀ نظریۀ ولایت فقیه در نظام [[مردم‌سالاری دینی]]<ref group="دیدگاه">مردم سالاری دینی در متن مقاله مورد اشاره قرار نگرفته است خوب است در یک بند هم به این مفهوم و هم به معنای ولایت مطلقه پرداخته شود</ref> تعریف شده و شخص متصدی آن توسط مجلس خبرگان رهبری انتخاب می‌شود. رهبر جمهوری اسلامی ایران ضمن برخورداری از اختیارات گسترده در زمینۀ تعیین سیاست‌های کلان و نظارت بر قوا، در برابر قوانین با سایر افراد کشور مساوی است و امکان نظارت، عزل یا برکناری وی توسط مجلس خبرگان پیش‌بینی شده است.

== مفهوم‌شناسی ==

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران رهبر به فقیه جامع‌الشرایطی اطلاق می‌شود که بر اساس اصل پنجم، در زمان غیبت امام دوازدهم، «ولایت امر و امامت امت» را بر عهده دارد. این جایگاه بر نظریه ولایت فقیه استوار است که به موجب آن، فقیه عادل، باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر، عهده‌دار رهبری جامعه اسلامی می‌شود. از این رو، در عصر غیبت، رهبری و هدایت جامعه بر عهدۀ فقهای جامع‌الشرایط است و از میان آنان یک نفر به‌عنوان ولی‌فقیه<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> که همان رهبر است،<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/7442/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «آیا رهبر همان ولی فقیه است؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> انتخاب می‌شود و دیگران ملزم به اطاعت از دستورات وی است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

== تاریخچه ==

نظریۀ «ولایت فقیه» که رهبری جمهوری اسلامی بر آن استوار است، پیشینه‌ای دیرینه در فقه شیعه دارد.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص179؛ کدیور، نظریه‌های دولت در فقه شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۱۷.</ref> فقیهانی چون شیخ مفید (قرن چهارم هجری)، شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، شهید اول و دوم، محقق کرکی (قرن دهم هجری)، ملا احمد نراقی، شیخ مرتضی انصاری و دیگران به تبیین این نظریه پرداخته‌اند. به باور آنها، فقیه جامع‌الشرایط از سوی امام معصوم به‌عنوان «نایب عام» منصوب شده و ولایت بر جامعه را در عصر غیبت بر عهده دارد. محقق کرکی در دورۀ صفویه موفق شد این نظریه را به‌صورت عملی اما محدود تحقق بخشد و با صدور فرمان شاه طهماسب، ولایت خود را بر برخی امور مملکت اعمال کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/82395/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9?rcids=80071,99493,105912,105911,105910,62027,6524,86085,4593,99077,83148,81223,80712,77935,88497,88494,93361,91937,88502,87246,88841,86765,86292 «نگاهی گذرا به مساله ولایت فقیه در تاریخ تشیع»، پیاگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> با این حال، به‌دلیل نبود بستر سیاسی مناسب اجرای عملی ولایت فقیه در دوره‌های بعدی، به اموری جزئی و قضایی منحصر بود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86297/%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87?rcids=85360,52192,81727,86765,86292,82395,80352,52818,86326,81835,81694,52823,93361,91937,88502,87246,88841,86332,87790,87691 «پیشینه تاریخی ولایت فقیه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref> پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ش، این نظریه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران راه یافت<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> و زمینۀ تحقق عملی آن فراهم شد.<ref>برجی، «سیر تاریخی نظریه ولایت فقیه»،  1380ش، ص105</ref> در همه‌پرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ش، مردم به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش‌، ج‌۱، ص‌۸۱.</ref> در بازنگری قانون اساسی در ۱۳۶۸ش، شرط «مرجعیت» از شرایط رهبر حذف و عبارت «ولایت مطلقه» به قانون اساسی افزوده شد و اختیارات رهبر جمهوری اسلامی ایران در زمینۀ تعیین سیاست‌های کلی نظام، فرماندهی کل نیروهای مسلح و حل اختلاف قوا گسترش یافت.<ref>[http://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=16043170960788462648 «اصلاحات و تغييرات و تتميم قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸»، سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران؛][https://hawzah.net/fa/Article/View/106698/%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B7-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%B0%D9%81-%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%B7%D8%A8%D9%82-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%22%D8%B1%D9%87%22 «از شرایط رهبری حذف مرجعیت، طبق نظر حضرت امام خمینی(ره)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* پژوهشگران دلیل مرکب از عقل و نقل را مؤثرترین برهان برای اثبات حاکمیت رهبر جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان فقیه جامع‌الشرایط در عصر غیبت دانسته‌اند. از منظر آنها، حاکمیت رهبر جمهوری اسلامی ایران بر پایه دو نظریه تئوکراتیک (منشأ الهی) و دموکراتیک قابل تحلیل است. بر اساس نظریه تئوکراتیک، منشأ قدرت رهبر، ارادۀ الهی است و رهبر به‌عنوان نایب امام معصوم در عصر غیبت، وظیفه اجرای احکام شرع را بر عهده دارد. این نظریه مستند به آیات قرآنی از جمله آیه ۲۶ سوره آل عمران است. در جمهوری اسلامی، رهبر در برابر قوانین با سایر شهروندان مساوی است و حکومت برای او وظیفه محسوب می‌شود، نه امتیاز.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1758498/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87 حبیبی‌تبار، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، 1391ش، ص75-85.]</ref>

* مبانی عقلی حاکمیت رهبری شامل جاودانگی احکام اسلام، لزوم تشکیل حکومت در عصر غیبت برای اجرای احکام، و قاعدۀ لطف است. مبانی نقلی نیز شامل روایت‌های چون  روایت معروف امام زمان (ارجاع به راویان حدیث در حوادث واقعه)، مقبولۀ عمر بن حنظله (نصب فقیه به‌عنوان حاکم از سوی امام صادق)، و روایت تحف العقول (مجاری امور به دست عالمان دینی) است. افزون بر این، برخی فقیهان بر اجماع فقها در اصل ولایت فقیه (هرچند با اختلاف در حدود اختیارات) استناد کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1758498/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87 حبیبی‌تبار، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، 1391ش، ص75-85.]</ref>

* در این چارچوب، سید علی خامنه‌ای معتقد است مشروعیت رهبر صرفاً مبتنی بر تحقق ارادۀ الهی است و نقش مردم عینیت‌بخشی به احکام و اوامر فقیه محسوب می‌شود. بر این اساس، حاکم فقیه از ولایت مطلقه برخوردار است و مشروعیت تمام ارکان حکومت با تأیید او تحقق می‌یابد. در مقابل، سید محمدباقر صدر مشروعیت را ترکیبی از ارادۀ الهی و مردمی می‌داند. به باور وی، فقیه ناظر بر جریان حکومت است و مردم با تأیید خود به اجزای حکومت مشروعیت می‌بخشند؛ در صورت عدم تأیید مردم، حکومت فقیه مشروعیت خود را از دست می‌دهد.<ref>[https://jqr.isca.ac.ir/article_22611_5a66a58b32bf2316215b3d124f5561d3.pdf شاهرخی، «نقش مردم در حکومت اسالمی از نگاه مقام معظم رهبری و شهید صدر»، 1391ش، ص56.]</ref>

== شرایط و صفات ==

اصل یکصد و نهم قانون اساسی، شرایط و صفات رهبر را به شرح زیر تعیین کرده است:

* '''صلاحیت علمی؛''' دانش لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم ‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس.]</ref> به موجب تحلیل حقوق اساسی، این شرط به معنای برخورداری رهبر از قدرت استنباط مستقل احکام شرعی است تا بتواند انطباق سیاست‌های کلان با شریعت را تضمین، مسائل مستحدثه را حل، و استقلال خود را در تحلیل فقهی موضوعات حکومتی حفظ کند. در بازنگری سال ۱۳۶۸، شرط مرجعیت حذف شد تا دامنه انتخاب به مراجع تقلید بالفعل محدود نماند.<ref>[https://civilica.com/note/21999/ احمدزاده، «شروط رهبری»، وب‌سایت سیلیویکا.]</ref>

* '''عدالت و تقوا:''' پرهیزگاری و پایبندی به موازین شرعی لازم برای رهبری امت.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم ‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس.]</ref> از نظر فقه اسلامی، عدالت به معنای ملکه نفسانی بازدارنده از گناه کبیره و اصرار بر صغیره است و از منظر حقوق عمومی، نقش «مهار درونی قدرت» را ایفا می‌کند. تقوا نیز التزام عملی به ارزش‌های دینی و تضمین‌کننده مشروعیت معنوی رهبری محسوب می‌شود.<ref>[https://civilica.com/note/21999/ احمدزاده، «شروط رهبری»، وب‌سایت سیلیویکا.]</ref>

* '''مدیریت و شجاعت:''' بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت کافی برای رهبری.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم ‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس.]</ref> به استناد تحلیل حقوق اساسی، این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که قانون اساسی رهبری را نهادی فعال و تصمیم‌گیر در سطح کلان می‌داند؛ به‌گونه‌ای که بینش سیاسی بیانگر توان تحلیل محیط داخلی و بین‌المللی، تدبیر نشان‌دهنده برنامه‌ریزی راهبردی، شجاعت حاکی از تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی، و مدیریت ناظر بر هماهنگی میان نهادهای متعدد است.<ref>[https://civilica.com/note/21999/ احمدزاده، «شروط رهبری»، وب‌سایت سیلیویکا.]</ref>

در صورت تعدد افراد واجد شرایط، کسی که دارای بینش فقهی و سیاسی قوی‌تر باشد مقدم است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم ‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس.]</ref>

== وظایف و اختیارات<ref group="دیدگاه">در این بخش هم فکر میکنم نیاز به کمی تحلیل داریم:

رهبر وارد جزئیات میشود یا نه؟

نقش اصلی رهبری نظارت و راهبری و کلان است؟

فلسفه ای که پشت این فهرست خوابیده؟

این لیست قطعا لازمه ولی یک یا دو بند تحلیل این وظایف هم به نظرم لازم باشد</ref> ==

* تعیین سیاست‌های کلی نظام پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام؛

* فرمان همه‌پرسی برای تجدیدنظر در قانون اساسی؛

* نصب، عزل و قبول استعفای فقهای شورای نگهبان، عالی‌ترین مقام قوه قضائیه، رئیس سازمان صداوسیما، رئیس ستاد مشترک، فرمانده کل سپاه پاسداران و فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی؛

* حل معضلات نظام که از طرق عادی قابل حل نیست از طریق مجمع تشخیص مصلحت نظام.

* امضای حکم ریاست جمهوری به عنوان تنفیذ انتخاب مردم؛

* عزل رئیس جمهور در صورت حکم دیوان عالی کشور یا رأی مجلس مبنی بر عدم کفایت؛

* عفو یا تخفیف مجازات محکومان در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضائیه؛

* انتخاب ۱۰ نفر از اعضای شورای بازنگری قانون اساسی.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170422081234-10056-97.pdf سایبانی و سالاری، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»، 1395ش، ص112-113؛] [https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

== اشراف و نظارت بر نهادهای حکومتی ==

در چارچوب قانون اساسی، رهبر به‌عنوان عالی‌ترین مقام کشور، بر نهادهای گوناگون حکومتی اشراف و نظارت دارد. برای مثال وی ائمه جمعه شهرهای مختلف را تعیین می‌کند و از طریق نمایندۀ خود بر امور حج اشراف دارد. همچنین سازمان اوقاف و امور خیریه زیر نظر نمایندۀ رهبری فعالیت می‌کند و مدیریت برخی از املاک بلاوارث و مصادره‌شده برای امور عمومی بر عهده وی است. افزون بر این، نظارت بر بنیادها و سازمان‌های غیردولتی بزرگ مانند بنیاد مستضعفان، کمیتۀ امداد امام خمینی و سازمان تبلیغات اسلامی نیز از جمله وظایف رهبری محسوب می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170422081234-10056-97.pdf سایبانی و سالاری، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»،  1395ش، ص109-110؛]</ref>

== شیوۀ انتخاب و نظارت ==

بر اساس اصل ۱۰۷ قانون اساسی، تعیین رهبر بر عهده مجلس خبرگان رهبری است. این مجلس مرکب از فقهای منتخب مردم است. خبرگان رهبری با بررسی و مشورت درباره همۀ فقهای واجد شرایط، فردی را که دارای اعلمیت در احکام و مسائل یا مقبولیت عامه یا برجستگی خاص در صفات مذکور باشد، به عنوان رهبر انتخاب می‌کنند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

مجلس خبرگان همچنین بر اساس اصل ۱۱۱ قانون اساسی، صلاحیت نظارت بر عملکرد رهبر و برکناری وی در صورت ناتوانی در انجام وظایف قانونی یا فقدان شرایط را دارد. در صورت فوت، کناره‌گیری یا عزل رهبر، شورای موقت رهبری مرکب از رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان، تا زمان تعیین رهبر جدید، وظایف وی را بر عهده می‌گیرد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

== شیوه تعامل با قوای سه‌گانه ==

در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایران، رهبری جایگاهی فراتر از قوای سه‌گانه دارد، اما این جایگاه به‌معنای دخالت در ادارهٔ روزمرهٔ امور نیست. رهبر نقش هماهنگ‌کنندهٔ راهبردی و صیانت‌گر جهت‌گیری‌های کلی جامعه را ایفا می‌کند. قوای سه‌گانه هر یک مسئول پاسخگویی به نیازهای عینی مردم هستند، اما در مواقع بروز اختلاف یا انحراف از ارزش‌های بنیادین، رهبر جمهوری اسلامی به‌عنوان مرجع بازتعریف اولویت‌ها و حفظ انسجام ملی عمل می‌کند. بر اساس قانون، رهبری نیز در این ساختار از نظارت قانونی بری نیست و ماندگاری مشروعیت او به پایبندی به همان ارزش‌های مشترک جامعه وابسته است.<ref>[https://www.siasatrooz.ir/images/magazine/0003/files/atfl00000657-0003.pdf «چگونگي رابطه و تعامل رهبری با قوای سه‌گانه»، وب‌سایت سیاست روز.]</ref>

== رهبران جمهوری اسلامی ایران ==

نظام جمهوری اسلامی ایران تا 1405ش سه رهبر داشته است:

* [[سید روح‌الله خمینی|'''سید روح‌الله خمینی''']] (۱۳۵۸-۱۳۶۸ش):<ref>انصاری، حدیث بیداری، 1389ش، ص4 و 93.</ref> بنیان‌گذار [[نظام جمهوری اسلامی]] و نخستین رهبر. وی که رهبری انقلاب اسلامی را بر عهده داشت،<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص62</ref> پس از تصویب قانون اساسی در آذر ۱۳۵۸ش به‌طور رسمی به‌عنوان رهبر برگزیده شد<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> و تا زمان درگذشت خود در خرداد ۱۳۶۸ش در این سمت باقی ماند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c3264/ «رهبری»، پرتال امام خمینی.]</ref> بر اساس منابع تاریخی دوران رهبری وی با رخدادهای متعدد داخلی و خارجی از جمله درگیری‌های داخلی، [[تجزیه ایران|تجزیه‌طلبی‌ها]]، جنگ هشت‌ساله عراق با ایران، تسخیر سفارت آمریکا توسط دانشجویان پیرو خط امام، بحران‌های سیاسی همچون عزل بنی‌صدر و نیز [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران|ترور]] [[ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران|مسئولین جمهوری اسلامی ایران]] توسط گروه‌های مسلح مخالف انقلاب اسلامی همراه بود. به نظر پژوهشگران مدیریت این بحران‌ها به‌طور عمده از طریق روشنگری، فراخوان‌های مردمی و تأسیس نهادهایی چون شورای انقلاب و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی صورت گرفت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»،  1391ش، ص187-208.]</ref>

* [[سید علی خامنه‌ای|'''سید علی خامنه‌ای''']] (۱۳۶۸-۱۴۰۴ش): دومین رهبر جمهوری اسلامی که در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش توسط مجلس خبرگان به رهبری برگزیده شد. از آنجا که در زمان انتخاب، شرط مرجعیت در قانون اساسی وجود داشت و خامنه‌ای فاقد این عنوان بود، بحث‌هایی دربارۀ صلاحیت وی مطرح شد. با اصلاح قانون اساسی در مرداد ۱۳۶۸ش و حذف شرط مرجعیت، انتخاب او دوباره تأیید شد.<ref>[https://www.jahannews.com/report/580530/%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86%D8%AF-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87 «آیا آیت‌الله خامنه‌ای رهبر موقت بودند؟!»، پایگاه خبری جهان نیوز.]</ref> او در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش در پی حملات آمریکا و اسراییل به بیت رهبری، به شهادت رسید.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1360387/امام-خامنه‌ای-رهبر-و-پیشوای-شیعیان-جهان-به-شهادت-رسید «امام خامنه‌ای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وب‌سایت تابناک.]</ref> بر پایۀ اسناد تاریخی  دورۀ رهبری وی، کشور با چالش‌هایی از جنس بازسازی اقتصادی، توسعۀ سیاسی، پیامدهای جنگ عراق با ایران، تحریم‌های اقتصادی، حوادث ۱۸ تیر ۱۳۷۸ش، رویداد انتخاباتی ۱۳۸۸ش، پیامدهای حادثه ۱۱ سپتامبر، بحران‌های منطقه‌ای<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»،  1391ش، ص187-208.]</ref> و [[جنگ دوازده روزه]] مواجه بوده است.<ref>[https://www.javanonline.ir/fa/news/1310689/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C-%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87 «نقش رهبر انقلاب در مدیریت جنگ تحمیلی ۱۲ روزه»، جوان آنلاین.]</ref> در این دوره، سید علی خامنه‌ای، بر مدیریت بحران از طریق اتحاد ملی، صیانت از آرای عمومی و سیاست خارجی مبتنی بر مؤلفه‌های عزت، حکمت و مصلحت تأکید داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1077537/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوروزی و باقری، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»،  1391ش، ص187-208؛] [https://www.irna.ir/amp/86090544/ «از منبر تا رهبری؛ مسیر زندگی و مقاومت آیت‌الله خامنه‌ای»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

* [[سید مجتبی خامنه‌ای|'''سید مجتبی خامنه‌ای''']] (از ۱۸ اسفند ۱۴۰۴ش): [[رهبر سوم جمهوری اسلامی ایران]] که پس از [[شهادت سید علی خامنه‌ای]] با انتخاب [[مجلس خبرگان رهبری]] به این مقام رسید.<ref>[https://majlesekhobregan.ir/fa/cont/5118/رهبر-جدید-انقلاب-اسلامی-توسط-مجلس-خبرگان-رهبری-تعیین-و-معرفی-شد «رهبر جدید انقلاب اسلامی توسط مجلس خبرگان رهبری تعیین و معرفی شد»، وب‌سایت مجلس خبرگان رهبری.]</ref> در دورۀ رهبری  وی، کشور با چالش‌های ناشی از [[جنگ رمضان]] ۱۴۰۴ش مواجه شد. وی در نخستین پیام خود بعد از انتخاب به‌عنوان رهبر سوم جمهوری اسلامی بر تداوم دفاع مؤثر، استفاده از اهرم مسدودسازی تنگه هرمز، انتقام خون شهدا، با تأکید ویژه بر جنایت مدرسه میناب و لزوم غرامت‌گیری یا نابودی اموال دشمن در صورت امتناع تأکید کرد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/398971/%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%AA%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF-%7C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%B1%D9%81%E2%80%8C%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%86%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 «اولین پیام رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای منتشر شد | از انتقام خون شهیدان صرف‌نظر نخواهیم کرد + فیلم»، وب‌سایت شهرآرا نیوز.]</ref>  

به نظر پژوهشگران رهبری در جمهوری اسلامی ایران از حیث مبنای مشروعیت، نحوۀ دسترسی به قدرت، محدودیت مشروط به بقای شرایط، جایگاه برابر در برابر قانون و وجود نهاد نظارتی مستقل، با نظام‌های دیکتاتوری و سلطنتی تفاوت بنیادین دارد. در نظام‌های دیکتاتوری قدرت سیاسی در دست یک فرد یا حزب متمرکز شده، نظارت‌های مردمی حذف می‌شود و حاکم خود را فراتر از قانون دانسته و هیچ نهادی را در برابر خود به رسمیت نمی‌شناسد.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1091038/%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%DA%86%D9%87-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF «ولی فقیه چه تفاوتی با پادشاه دارد؟»، خبرگزاری رسمی حوزه][https://farsnews.ir/Culture/1671524431000662185/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B7%D9%84%D9%82%D9%87-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%DA%86%D9%87-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF «ولایت مطلقه فقیه چه نسبتی با دیکتاتوری دارد؟»، خبرگزاری فارس.]</ref> در نظام جمهوری اسلامی ایران، رهبر همچون سایر شهروندان در برابر قوانین مساوی است<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> و تصمیمات او باید بر اساس موازین شرعی و مصالح عمومی جامعه باشد. افزون بر این، مجلس خبرگان رهبری به‌عنوان ناظر بر عملکرد رهبر، صلاحیت عزل وی را در صورت ناتوانی یا فقدان شرایط دارد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>  

در مقایسه با نظام سلطنتی پیشین که در آن شاه قدرت خود را از طریق وراثت و موقعیت خانوادگی کسب می‌کرد و قدرت را امتیازی ذاتی و مادام‌العمر تلقی می‌نمود، رهبر جمهوری اسلامی بر اساس شایستگی‌های علمی و عملی، مانند عدالت، تقوا و مدیریت و با انتخاب غیرمستقیم مردم توسط مجلس خبرگانر هبری به مقام خود می‌رسد و این جایگاه، مشروط به بقای شرایط و صفات بوده و فاقد هرگونه جنبه وراثتی است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1091038/%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%DA%86%D9%87-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF «ولی فقیه چه تفاوتی با پادشاه دارد؟»، خبرگزاری رسا.]</ref> به باور بنیانگذار جمهوری اسلامی، ولایت فقیه نه تنها مستلزم دیکتاتوری نیست، بلکه خود مانعی در برابر استبداد محسوب می‌شود، زیرا حاکم اسلامی خود را نیز تابع قانون می‌داند و حکومت را وظیفه می‌شمارد، نه امتیاز.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/52823/%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%22%D8%B1%D9%87%22-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%B4%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87?rcIds=79542,86326,81835,81694 «پاسخ امام خمینی(ره) به پرسشهایی در باب ولایت فقیه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>  

* احمدزاده، آزاده، «شروط رهبری»، وب‌سایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 19 اردیبهشت 1405ش.

* «از شرایط رهبری حذف مرجعیت، طبق نظر حضرت امام خمینی(ره)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 25 دی 1396ش.

* «از منبر تا رهبری؛ مسیر زندگی و مقاومت آیت‌الله خامنه‌ای»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 10 اسفند 1404ش.

* «اصلاحات و تغييرات و تتميم قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸»، سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش.

* «امام خامنه‌ای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 10 اسفند 1404ش.

* برجی، یعقوب‌علی، «سیر تاریخی نظریه ولایت فقیه»، مجلۀ پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، شمارل 3 و 4، 1380ش.

* «پاسخ امام خمینی(ره) به پرسشهایی در باب ولایت فقیه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 16 بهمن 1386ش.

* «پیشینه تاریخی ولایت فقیه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1388ش

* جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه، ولایت فقه و عدالت، قم، مرکز نشر اسراء، 1378ش.

* «چگونگي رابطه و تعامل رهبری با قوای سه‌گانه»، وب‌سایت سیاست روز، تاریخ بازدید: 16 اردیبهشت 1405ش.

* حبیبی‌تبار، حسین، «مبانی حاکمیت دینی و ولایت فقیه»، مجلۀ فقه و مبانی حقوق اسلامی، شمارۀ 1، بهار 1391ش.

* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران‌، نشر رامین‌، ۱۳۷۸ش‌.

* «رهبری»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش.

* سایبانی، علی‌رضا و سالاری، امین الله، «بررسی جایگاه رهبری از منظرحکومت اسلامی و قانون اساسی»، مجلۀ پژوهش ملل، شمارۀ 15، 1395ش.

* شاهرخی، سید حامد، «نقش مردم در حکومت اسالمی از نگاه مقام معظم رهبری و شهید صدر»، فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش، شمارۀ 12، 1391ش.

* شفیعی‌فر، محمد، «جایگاه ولایت فقیه در حقوق اساسى جمهورى اسلامى ایران»، مجلۀ حکومت اسلامی، شمارۀ 13، 1378ش.

* «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش.

* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم ‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش.

* مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شبان‌نیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394ش.

* مصباح یزدی، محمدتقی، حقوق و سیاست در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1377ش.

* «نقش رهبر انقلاب در مدیریت جنگ تحمیلی ۱۲ روزه»، جوان آنلاین، 11 مرداد 1404ش.

* «نگاهی گذرا به مساله ولایت فقیه در تاریخ تشیع»، پیاگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1388ش.

* نوروزی، محمدجواد و باقری، علی‌اکبر، «بررسی و تحلیل جایگاه رهبری در نظام جمهوری اسلامی ایران مقاله»، مجلۀ پژوهش‌های انقلاب اسلامی، شمارۀ 3،  1391ش.

* «ولایت مطلقه فقیه چه نسبتی با دیکتاتوری دارد؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1401ش.

* «ولی فقیه چه تفاوتی با پادشاه دارد؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 17 خرداد 1402ش.