(۷۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱:
خط ۱:
'''همبستگی اجتماعی؛''' انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر =همبستگی اجتماعی.jpg
| زیرنویس تصویر =راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال ۱۳۵۷ش
| image_alt =راهپیمایی مردم تهران علیه حکومت پهلوی سال 1357
| فایل پادکست =همبستگی اجتماعی.ogg
| حجم فایلپادکست =۱۱/۳
| تاریخ پادکست =۱۷-۲-۱۴۰۵
| زیرنویس عنوان = حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر
همبستگی اجتماعی؛ بهمعنای پیوندها و احساس مسئولیت متقابلی است که موجب انسجام، ثبات و همکاری اعضای جامعه برای دستیابی به خیر عمومی میشود. این مفهوم علاوهبر ابعاد ساختاری، ریشه در بنیانهای فرهنگی و مذهبی دارد و بقای نظامهای اجتماعی را تضمین میکند. در حالی که جامعهشناسی کلاسیک غرب بیشتر بر ضرورتهای ساختاری و قراردادهای اجتماعی تأکید دارد، اندیشۀ اسلامی این پیوند را بر پایههای فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار میبیند. تقویت این همبستگی در گرو نهادهایی چون آموزش، مناسک جمعی و رفتارهایی نظیر مدارا و وفای به عهد است؛ در حالی که بیعدالتی، فردگرایی مفرط و رذایل اخلاقی از مهمترین موانع و عوامل واگرایی اجتماعی به شمار میروند.
| عنوان اصلی = همبستگی اجتماعی
| عنوان انگلیسی =
| عنوان عربی =
| عنوان علمی =
| شاخه علمی = [[جامعهشناسی]] / [[مطالعات اجتماعی]] / [[انسانشناسی]]
| نوع مفهوم = مفهوم اجتماعی ـ جامعهشناختی
| معنای اصطلاحی = احساس مسئولیت، وفاق و تعلق مشترک میان افراد جامعه که موجب انسجام، همکاری و ثبات اجتماعی میشود
همبستگی اجتماعی بهعنوان یک مفهوم بنیادین در مطالعات اجتماعی در لغت بهمعنای وحدت، وفاق، وفاداری و با واژگانی چون یکپارچگی اجتماعی، انسجام اجتماعی، وفاق اجتماعی و نظم اجتماعی همخانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref> تعریف جامع این اصطلاح در جامعهشناسی عبارت است از: احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروههای آگاه و ارادهمند که دربرگیرندۀ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی متقابل حیات و منافع جمعی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
| اهمیت = شرط بقای [[نظم اجتماعی]]، پیشنیاز [[توسعه پایدار]]، تضمین امنیت روانی و مدنی، تقویت [[تابآوری]] جامعه و کاهش نابرابریها
| مبدع =
| مروج = جامعهشناسان کلاسیک مانند [[دورکیم]]، اندیشمندان مسلمان مانند [[ابنخلدون]] و [[فارابی]]؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی
| مقدس برای =
| مورد احترام =
| آثار مرتبط =
}}
'''همبستگی اجتماعی؛''' حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.
== اهمیت همبستگی اجتماعی ==
همبستگی اجتماعی؛ انسجام و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک [[جامعه]] است. این مفهوم بهمعنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی میشود. در مباحث نظری همبستگی اجتماعی، [[جامعهشناسی]] غربی از تأکید بر ضرورتهای ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایدهگرایی را دربرمیگیرد؛ در حالی که [[اندیشه اسلامی]] این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایههای [[فطرت]]، [[ایمان]]، [[محبت]] و [[عدالت]] استوار میداند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر [[مدارا]] و [[نوعدوستی]] است؛ در مقابل، بیعدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهمترین عوامل [[واگرایی اجتماعی]] بهشمار میروند.
اهمیت همبستگی اجتماعی در ابعاد گوناگونی قابل صورتبندی است. در گام نخست و در زمینه ثبات و بقای نظام اجتماعی، از منظر جامعهشناختی این پدیده نقشی حیاتی در اداره، انتظامبخشی امور و حفظ ثبات نظام سیاسی-اجتماعی ایفا میکند؛ بهگونهای که بدون وجود انسجام، ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه بهسوی فروپاشی حرکت میکند.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.</ref> در بُعد امنیت ملی نیز پیوندهای مستحکم آحاد مردم بهمثابه سدی دفاعی عمل میکند که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین مینماید.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴ش، ص۱.</ref> در سطح کلان توسعه و مدیریت، انسجام اجتماعی با تجمیع و بسیج کارآمد منابع مادی و سرمایههای انسانی، پیششرط بنیادین رشد، شکوفایی و دستیابی به توسعه پایدار بهشمار میرود.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص۱.</ref><ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، ۱۳۹۹، ص ۲۰۵.</ref> این پدیده با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص۱.</ref> همبستگی از طریق تعدیل نابرابریها و تقلیل شکافهای اجتماعی، بهعنوان مکانیسمی پیشگیرانه مانع از تشدید اختلافات و بروز منازعات فرقهای یا مسلکی شده و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب را فراهم میسازد.<ref>رستمی کیسمی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۱.</ref> از بعد دانشی نیز چگونگی بازسازی همبستگی جامعه فرانسه عامل اصلی شکلگیری جامعهشناسی ذکر شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 129.</ref>
== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==
== مفهومشناسی ==
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۲، ص ۱۱۱-۱۱۲.</ref> متون دینی، اعتصام به حبلالله،<ref>قرآن، آلعمران، آیه 103. </ref> جامعه سازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳۲.</ref> ارائه تفسیر واقعی از دنیا بهعنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۹، صص ۱۱۸-۱۲۱.</ref> تربیت روحیه ایثار،<ref>قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان،<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۴۶.</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و کنترل اجتماعی،<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ج ۱۲، صص ۳۳۳-۳۳۴.</ref> پایانبخشی به تفرقه جاهلی،<ref>سید رضی، نهجالبلاغه، خطبه 1، ص6. </ref> عدالت،<ref>سایه میری، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹، صص ۲۰۵-۲۰۸.</ref> التزام به دستورات اخلاقی<ref>محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، ۱۴۰۳، صص ۱۰-۲۱.</ref> و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.<ref>نهجالبلاغه، حکمت ۲۵۲.</ref>
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی و بهمعنای [[وحدت]]، [[وفاق]]، [[وفاداری]] و یگانگی است.<ref>دهخدا، لغتنامه، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه همبستگی.</ref> این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی همخانواده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در اصطلاح جامعهشناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از [[احساس مسئولیت]] و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروههای آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و [[منافع جمعی]] است.<ref>بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1375ش، ص178؛ [https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص70.]</ref> از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدتبخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.<ref>روشه، تغییرات اجتماعی، 1387ش، ص184.</ref> در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن [[نظام اجتماعی]] به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست مییابد.<ref>گولد و کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ۱۳۹۲ش، ص۸۱۳</ref>
== نظریههای جامعهشناختی همبستگی اجتماعی ==
[[اعتماد اجتماعی]]، مشارکت، تعهد، [[قرارداد اجتماعی]]، [[وجدان جمعی]]، ظرفیت پذیرش تفاوتها و [[همیاری]] از مهمترین عناصر شکلدهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبدالهزاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233 و 238.]</ref> شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد علایم همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
طبق نظریه مونتسکیو همبستگی اجتماعی با سازمان اجتماعی در ارتباط است. از نظر وی همبستگی اجتماعی تلاقی آدابورسوم، عادات، افکار و خلقایت جمعی است که در نهایت در روح ملتها تحقق پیدا میکند.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳1.</ref> از نظر ژان ژاگ روسو قرارداد اجتماعی نانوشته و تعهد متقابل منشأ همبستگی اجتماعی است.<ref>حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص ۳1.</ref>
=== '''امیل دورکیم''' ===
از جایگاه نظری و میانرشتهای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمعگرایی افراطی جانمایی شده است. مدخلهای بحث پیرامون این مفهوم در حوزههای مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در [[فلسفه]] از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در [[علوم سیاسی]] با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در [[انسانشناسی]] از منظر [[انسان اجتماعی]] و [[انسان اقتصادی]] به آن پرداخته میشود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص463.</ref>
دیدگاههای دورکیم در بستری شکلگرفت که مواجه با فایدهگرایی اقتصاد بازار و بازسازی همبستگی اجتماعی دو مساله اصلی فرانسه بود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص130. </ref> وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت و وجدان جمعی در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر تخصص، تقسیم کار و وابستگی متقابل در جوامع مدرن، تقسیم کرده است.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۵۵.</ref> در خوانشهای انتقادیتر از مکتب دورکیم و امتداد آن در آرای مارسل موس، مفاهیم دیگری نیز برای تبیین همبستگی مطرح شده است. در این تفسیر شرط بنیادین تحقق همبستگی، محو شرایط نابرابر خارجی ذکر شده است؛ به این معنا که تقسیم کار اجتماعی باید آزادانه و فارغ از نابرابریهای طبقاتی، جنسیتی و قومیتی باشد.
=== مارسل موس ===
== اهمیت همبستگی اجتماعی ==
مارسل موس با طرح پارادایم هدیه در برابر منطق فایدهگرایی صرف، استدلال میکند که پایههای اخلاقی همبستگی اجتماعی از طریق چرخه دادن، گرفتن و پس دادن و ادای بدهی اجتماعی یعنی مسئولیت فرد در قبال جامعهای که از مواهب آن بهرهمند شده، شکل میگیرد. وی برای تبیین همبستگی اجتماعی فرد و دولت ایدۀ بدهکاری متقابل را مطرح کرد. وی تلاش داشت که با طرح همبستگی اجتماعی در برابر نیولیبرالیسم مقاومت کند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص 116-117. </ref> در ادامه همین چارچوب همبستگی به عامگرا/ مثبت؛ مبتنی بر انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها و خاصگرا/ منفی؛ مبتنی بر عدم پذیرش و طرد دیگری تقسیم شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
بدون [[همبستگی اجتماعی]] ثبات و بقای نظام اجتماعی و [[ساختار قدرت]] دچار تزلزل شده و [[جامعه]] بهسوی فروپاشی حرکت میکند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانینسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، ۱۴۰۱ش، ص۱۴۹.]</ref> در بُعد [[امنیت ملی]] همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با ساماندهی کارآمد سرمایههای مادی و انسانی، پیششرط بنیادین [[توسعه پایدار]] بهشمار میرود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه]؛ [http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰6.]</ref> همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1587822880-10264-98-230.pdf عبدالهزاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵ش، ص233.]</ref> همبستگی از طریق تعدیل نابرابریهای اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقهای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم میآورد.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص69.]</ref> گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت [[تابآوری اجتماعی|تابآوری جامعه]] دارد.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/229742/همبستگی-اجتماعی؛-سلاح-کارآمد-و-سپر-مقاوم-ایران «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز.]</ref>
=== '''تالکوت پارسنز''' ===
== مبانی دینی همبستگی اجتماعی ==
وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایدهها، باورها و ارزشهای مشترک با محیط میداند. این ارزشها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمیتوانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند. وی ریشه ستیز را در کمیابی منابع میبیند و معتقد است عدم انطباق نیازها با ارزشهای حاکم، همبستگی اجتماعی را تهدید میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۱.jpg|جایگزین=حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در جنگ ۱۲ روزه|بندانگشتی|حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در [[جنگ دوازده روزه|جنگ ۱۲ روزه]]]]
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج۲، ص۱۱۱–۱۱۲.</ref> تمسک به ریسمان الهی،<ref>سوره آلعمران، آیه 103.</ref> جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف'''،'''<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص196.</ref> ارائه تفسیر واقعی از [[دنیا]] بهعنوان محل منازعه،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج ۹، ص۱58-۱60.</ref> تربیت [[روحیه ایثار]]،<ref>سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> [[وفای بهعهد]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ش، ج5، ص260-261.</ref> تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶.]</ref> ارائه الگوی '''ن'''ظارت و [[کنترل اجتماعی]]،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن،1390ش، ج۱۲، ص۳۳۳–۳۳۴.</ref> [[عدالت]] و [[عدالت اجتماعی]]،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf میری و جانی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی...»، ۱۳۹۹ش، ص۲۰۵-۲۰۸.]</ref> التزام به دستورات اخلاقی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/659b7dd60c48d-10168-43-2.pdf محصص، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا»، ۱۴۰۳ش، ص70.]</ref> پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجامبخش دین و تقویت [[اخوت اسلامی]] بهعنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.<ref>فصیحی، منطق کارکردی و دفاع از دین، 1390ش، ص128-133.</ref>
=== '''نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر)''' ===
این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداشها میداند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار میماند.<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص ۱۲.</ref>
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
* '''ابن خلدون:''' او از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت میشود.<ref>جهانی نسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص ۱۶۰.</ref> او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجملخواهی و تنپروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی میشود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
== دیدگاه جامعهشناسان ==
جامعهشناسان مختلف هرکدام از زاویهای به مفهوم همبستگی اجتماعی نگاه کردهاند. همبستگی اجتماعی از منظر جامعهشناسی، مفهومی چندبعدی است: گاهی اخلاقی، گاهی اقتصادی، گاهی عاطفی و گاهی ساختاری؛ اما همه جامعهشناسان بر یک نکته توافق دارند: هیچ جامعهای بدون نوعی همبستگی نمیتواند دوام بیاورد.
* '''فارابی:''' در اندیشه [[فارابی]]، عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در جامعه «محبت» است که در سه قالب اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت شکل میگیرد. در [[مدینه فاضله]] بهعنوان یک جامعه بههمپیوسته است و در پرتو این سه نوع محبت، افراد برای کسب «سعادت» در کنار یکدیگر تلاش میکنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۵-۷۶.</ref>
=== اندیشمندان اولیه ===
* شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سهپایه میدید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسانها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونیها، اتحادیههای کارگری و سازمانهای خودیاری برای مقابله با سرمایهداری حمایت میکرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135 و 144-148.</ref>
* [[مونتسکیو]] همبستگی را درهمآمیختگی عادتها و خلقوخوی جمعی میدانست. [[ژان ژاک روسو|روسو]] معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده میشود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140201112234-9718-51.pdf حسامی، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، ۱۳۹۰، ص۳۱.]</ref>
* ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی میدید و بعداً «همبستگی اخلاقی» را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد.
* شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانوادههای نیازمند.
* پیر لورو هم مفهوم همبستگی را نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی، و نگاه ارگانیکی به جامعه میدانست.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص161-164.</ref>
* '''سید روحالله خمینی:''' در اندیشه سیاسی و اجتماعی [[سید روحالله خمینی|امام خمینی]]، اتحاد حول محور اسلام، مهمترین عامل ایجاد همبستگی اجتماعی است. وی ملیگرایی منهای اسلام را رد کرده و هدف مشترک جامعه را نهادینه سازی اسلام معرفی کرده است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۷۹-۸۲.</ref> دشمنشناسی مشترک،<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۲-۸۵.</ref> مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه،<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۵-۸۸.</ref> روحانیت<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۸۸-۹۱.</ref> و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، صص ۹۱-۹۴.</ref>
[[امیل دورکیم]] معروفترین نظریه را دربارهٔ [[همبستگی]] ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:
* همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزشهای مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی میکنند.
* همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصصهای متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابستهاند.<ref>[https://jstmt.ut.ac.ir/article_87258_0d1161a88ba2b0e6d1176dd36e6b2116.pdf جهانینسب، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دور کیم»، ۱۴۰۱، ص۱۵۵.]</ref>
* '''سید محمدحسین طباطبایی:''' نقطۀ عزیمت تحلیل همبستگی اجتماعی در دیدگاه [[سید محمدحسین طباطبایی|سید محمد حسین طباطبایی]]، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به استخدام میکند که منجر به تشکیل جامعه میشود.<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲، ج ۲، ص ۲۲۰.</ref> وی معتقد است همانگونه که انسان ذاتا مدنی الطبع است، فطرتا بدنبال اختلاف هم است. در نتیجه همبستگی پایدار تنها در سایه دین و نبوت بهعنوان عامل فراطبیعی ممکن است.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۲، ص ۱۸۷.</ref> طباطبایی تحت عنوان مُرابطه، سازوکارهای همبستگی اجتماعی را در سه مرحله تبیین کرده است: صبر فردی (خویشتنداری)، مصابره (اتصال نیروهای پایداری جمعیت آسیبدیده) و مرابطه (وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی).<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۴۳.</ref> در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۶۶.</ref><ref>طباطبایی، «المیزان فی تفسیر القرآن»، ۱۳۹۰، ج ۴، ص ۱۵۹.</ref> '''عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.'''
از نظر دورکیم، برابری فرصتها و وجود گروههای میانی مانند انجمنهای صنفی، شرط انسجام جامعه است. در زمان بحرانها که قوانین قدیمی از کار میافتند، همبستگی تازهای بر پایه اخلاق مقدس و آرمانهای جمعی زاده میشود که خودخواهی را مهار میکند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص296-300.</ref>
* '''محمدعلی شاهآبادی:''' [[محمدعلی شاهآبادی|محمد علی شاهآبادی]] در کتاب «شذرات المعارف»، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه خیط نبوت و ولایت (انسجام عمودی) و خیط اخوت (انسجام افقی) تبیین کرده است. وی خطرناکترین عامل انحطاط جامعه را گسست پیوند برادری و پیوند با اجانب میداند.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref> نظریه او بر دو رکن استوار است:
=== همبستگی در برابر نئولیبرالیسم ===
# سیاست عِدّه (نیروی انسانی): مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ که پایداری آن منوط به چهار ناموسِ انس، کمال، عزت و عون است.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۶.</ref>
* مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعتطلبانه. او میگفت فرد و دولت به هم بدهکارند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص116-117.</ref>
# سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی): مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکلگیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون ممکن میداند.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۶، ص ۳۰.</ref>
* ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با [[بخشش]]، [[فداکاری]]، [[ایثار]] و قربانی کردن پیوند میخورد، نه با سودجویی و ثروتاندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:
# همبستگی عامگرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها
# همبستگی خاصگرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص317-321.</ref>
* از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی بهشمار میرود.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص331 و 334.</ref>
* پییر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه میکند، از دو نوع همبستگی دفاع میکرد:
# همبستگی جنبشهای جهانی
# همبستگی جنبشهای محلی<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص363.</ref>
* بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه میدانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «همارزی در برابر ناهمارزی» دستهبندی کرد. او میگفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص428-434، 456 و 471.</ref>
* امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشهکن کردن نابرابریهای بیرونی را اصل بنیادین همبستگی میداند.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص467-469.</ref>
او انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه میکند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمانهای اسلام به «عدد» تبدیل میشود.<ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۱۷۲.</ref><ref>شاهآبادی، «شذرات المعارف»، ۱۳۸۰، ص ۸.</ref>
=== رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی ===
* از منظر تالکوت پارسونز، جامعهشناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزشها و اصول مشترک به دست میآید.
* پیتر بلاو از نظریهپردازان مبادله، بر اهمیت پاداشهای گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای همراه خود پاداش میدهد، همبستگی تقویت میشود.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>
== نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی ==
=== نظریه انتخاب عقلانی ===
* مایکل هچتر همبستگی را بر سه بعد میدید:
# رفتار مشارکتی
# احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری)
# قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا
* لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمانشکنی و جبران خسارت در بلایا میدانست.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109.]</ref>
=== '''دین''' ===
=== آیینهای تعامل و احساسات ===
پژوهشهای تجربی و جامعهشناختی نشان میدهد که میان نهاد دین و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. بررسی ابعاد مختلف دینداری حاکی از آن است که بُعد مناسکی نظیر شرکت در نمازهای جماعت، عزاداریها و مراسمهای مذهبی و بُعد تجربی احساس معنویت و پیوند با امر قدسی، بیشترین تأثیر را بر افزایش احساس تعلق و شدت ارتباطات میانفردی در جامعه دارند.<ref>زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴، ص ۱۶۹.</ref>
* راندل کالینز بر «آیینهای تعامل» تأکید داشت: گردهماییهای رو در رو، آیینهای مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد.
* دیوید آر. هایس «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، همپیمانی و هماهنگی احساسی تأکید میکرد.
* در رویکرد شبکههای اجتماعی، نظریهپردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر «دسترسیپذیری» تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قویتر باشد، همبستگی بیشتر است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص109-110.]</ref>
=== '''آموزش عالی و دانشگاه''' ===
=== مطالعات خُرد ===
دانشگاهها با ترویج «شهروندی اجتماعی»، افراد را از منفعتگرایی فردی به سمت مصالح عمومی سوق میدهند. نهاد آموزش عالی از طریق تولید اجماع درباره قراردادهای اجتماعی، نقش بازتولیدکننده اخلاق جمعی را ایفا میکند.<ref>عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۴۵.</ref><ref>کریمی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref>
در سطح کوچکتر، پژوهشگران بهجای [[همبستگی]] از مفهوم [[دلبستگی]] استفاده میکنند:
* مکفرسون و اسمیت: مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی.
* هکاترون و روزنشتاین: کنشهای جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوعدوستی و سود مشترک.
* ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران میشوند (مفتسواری)، ترجیح مشارکت بر بیتفاوتی.
* هاوسر و لواگلیا: حتی اگر [[نابرابری]] در گروه باشد، [[عواطف انسانی]] میتوانند همبستگی ایجاد کنند.
* شاین، جئونگر و لاولر: آگاهی افراد از روابط مبادلهای خود.
* لوین و مورلند: وفاداری اعضا کلید ماندگاری پیوندهای گروهی است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1646643602-10516-1400-76.pdf حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، ۱۳۹۰، ص110.]</ref>
=== '''قانون و نظام حقوقی''' ===
== دیدگاه اندیشمندان مسلمان ==
قانون ابزاری برای تنظیم روابط اجتماعی است؛ اما اگر هنجارهای قانونی با واقعیتهای عینی جامعه تطابق نداشته باشد، منجر به تضاد میشود. برای ارتقای همبستگی، تطابق قانون با خواستههای جامعه ضروری است.<ref>مهدوی زاهد، «نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲، ص ۳۰.</ref> در دیدگاههای جامعهشناختی حقوقی، اخلاقیاتِ همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند. این رویکرد که بر اصل بدهی اجتماعی استوار است، ایجاب میکند که بهرهمندی نابرابر افراد از مواهب جامعه، از طریق سازوکارهای قانونی جبران شود. تدوین قوانینی نظیر استقرار نظامهای مالیاتی پلکانی، وضع قوانین حمایتی و ایمنی برای نیروی کار، و الزام دولتها به تأمین آموزش، بهداشت و بیمه فراگیر و رایگان، تجلی حقوقی همبستگی اجتماعی هستند که با هدف بازتوزیع عادلانه منابع و کاهش شکافهای طبقاتی وضع میشوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
[[پرونده:همبستگی اجتماعی۳.png|جایگزین=سید محمدحسین طباطبایی|بندانگشتی|[[سید محمدحسین طباطبایی]] فیلسوف اجتماعی معاصر شیعه]]
* [[ابنخلدون]] از مفهوم [[عصبیت]] برای تبیین همبستگی استفاده میکند. عصبیت در ابتدا بر [[پیوند خویشاوندی|پیوندهای خویشاوندی]] استوار است، اما در پیوند با [[دین]]، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل [[تمدن]] و [[دولت]] میشود. [[تجملگرایی]] و [[تنپروری]] نیز منجر به تضعیف پیوندهای انسانی میشود.<ref>ابنخلدون، مقدمه ابنخلدون، 1390ش، ج1، ص294 و 301-302.</ref>
=== فضاهای شهری و رسانه ===
* [[فارابی]]، محبت را عامل اصلی همبستگی اجتماعی میداند. در [[مدینه فاضله]]، افراد در پرتو [[محبت]] ناشی از اشتراک در [[فضیلت]]، [[منفعت]] و [[لذت]]، برای کسب [[سعادت]] تلاش میکنند.<ref>رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۷۵–۷۶.</ref> [[خواجه نصیرالدین طوسی]] نیز دو گونه محبت طبیعی و ارادی را عامل همبستگی اجتماعی میداند.<ref>طوسی، اخلاق ناصری، 1391ش، ص258-260.</ref>
* [[محمدعلی شاهآبادی]]، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «[[ولایت]]» و عرضیِ «[[اخوت]]» استوار میکند.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۸.</ref> مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۶.</ref> و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸0، ص۳۰.</ref> از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه [[پیوند عاطفی]] و ساختاری با [[جامعه ایمانی]] به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.<ref>شاهآبادی، شذرات المعارف، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۲ و ۸.</ref>
* [[سید روحالله خمینی|امام خمینی]] در تبیین مبانی [[همبستگی اجتماعی در ایران]]، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملیگرایی سکولار کرد. دشمنشناسی مشترک، مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.<ref>[https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/1045011/FED006997C2D9D4DE9194FD78E28AEC6.pdf?sequence=1&isAllowed=y رستمی کیسمی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص82-۹۴.]</ref>
*[[سید محمدحسین طباطبایی]] معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است<ref>طباطبایی، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۲۲۰.</ref> و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله [[دین]] بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۱۸۷.</ref> او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهای) صورتبندی میکند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۴۳.</ref> در این الگو، [[جامعه]] به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۱۶۶ و 159.</ref> عامل اصلی همبستگی هم [[عقیده]] و [[هدف]] است نه سرزمین و [[نژاد]].<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ش، ج4، ص 196.</ref>
* '''فضای عمومی:''' کیفیت فضاهای شهری بستر تعاملات چهرهبهچهره است که منجر به افزایش اعتماد و وجدان جمعی میان شهروندان میشود.<ref>عبداله زاده فرد، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۵، ص ۲.</ref>
== تقویت همبستگی اجتماعی ==
* '''رسانههای جمعی:''' رسانهها با ایجاد لایههای هویتی مشترک میتوانند انسجام فرهنگی را تقویت کنند.<ref>امام جمعه، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷، ص ۱.</ref>
* [[پرونده:همبستگی اجتماعی۴.jpg|جایگزین=برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان|بندانگشتی|برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان، اسفند ۱۳۹۴ش.]]دین از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.<ref>ذاکری، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، 1400ش، ص135، 173 و 184.</ref>
* نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/6533b6ca15f6e-10522-9-2.pdf عطارزاده، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص۴۵.]</ref> بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش و خلق [[سرمایه اجتماعی]]، همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100385_58acb17af943b7218bca87690910c555.pdf کریمی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی؛ مرور اجمالی تجربهٔ مالزی»، ۱۳۹۰ش، ص77.]</ref>
* نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواستههای جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1751008351-685e445f93ac3-9428-120-1.pdf مهدوی زاهد، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، ۱۴۰۲ش، ص5.]</ref> زیرا اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
* رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایههای هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/20110111133118-تحليل%20جامعه%20شناختي%20همبستگي%20اجتماعي%20و%20فرهنگي%20در%20ايران.pdf امامجمعه، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص96.]</ref>
* برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارتاند از:
# درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
# بهرهگیری از [[خرد جمعی]] و جلوگیری از تکروی؛
# ترویج روحیه گذشت و سازگاری با دیگران؛
# صداقت متقابل و پرهیز از [[نفاق]]؛
# تقویت پیوندهای عاطفی و تلاش مدام برای [[صلح]]، [[آشتی]] و حل مسالمتآمیز منازعات؛<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3896987-همبستگی-اجتماعی-مشارکت-مردمی «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>
# [[دینداری]] و [[دینمداری]].<ref>[https://2.189.160.148/file/download/article/1537073513-9865-40.pdf زارع و همکاران، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۶۹.]</ref>
=== '''نهادهای مدنی و گروههای واسط''' ===
=== موانع همبستگی اجتماعی ===
تشکلیابی مستقل جامعه و شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی در جوامع پیچیده به شمار میروند. در نظریات جامعهشناسی سیاسی، این گروههای ثانویه نقش تعدیلکنندهای ایفا میکنند؛ از یکسو با ایجاد بستری برای مشارکت و شناسایی منافع مشترک، از دستاندازی و استبداد احتمالی قدرت حاکم (دولت) بر افراد جلوگیری میکنند و از سوی دیگر، مانع از تسلط منافع و ارادههای خودخواهانه و اتمیزه فردی بر خیر عمومی میشوند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
[[رذائل اخلاقی]]، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/همبستگی-اجتماعی-و-مشارکت-عمومی-%22دیدگاهها،-عوامل-تقویت،-تهدیدها-و-راهکارها%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> توسعه نامتوازن،<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیرالقرآن، 1390ش، ج9، ص330.</ref> بیعدالتی،<ref>[http://mieaoi.ir/article-1-717-fa.pdf مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰ش، ص76.]</ref> سیاستهای نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/همبستگی-اجتماعی-دشمنان-آن «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
== عوامل تهدیدکنندۀ همبستگی اجتماعی ==
=== موانع اخلاقی و رفتاری ===
رذایل اخلاقی با تخریب اعتماد و ایجاد شکاف، زمینهساز واگرایی اجتماعی میشوند:
* '''ناهنجاریهای ارتباطی:''' سوءظن، تهمت و افترا با از بین بردن اطمینان عمومی، زیربنای همبستگی جمعی را نابود میکنند.
* '''زیادهخواهی و جاهطلبی:''' توقعات نامعقول، طمع و برتریجویی منجر به شکلگیری نظامهای طبقاتی ناعادلانه، خودخواهی و در نهایت تفرقه میگردد.
* '''رذایل درونی:''' حسادت، بخل، کینه و پیروی از هواهای نفسانی از عوامل نیرومند تشتت هستند که حتی در جوامع علمی نیز میتوانند منجر به بروز رفتارهای نابهنجار و حقکشی شوند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5415/5421/50707/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%22%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%87%D8%A7%D8%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%22 نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.]</ref>
* '''بیعدالتی اجتماعی:''' اصلیترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.<ref>مشفقی، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، ۱۳۹۰، ص ۱.</ref>
* '''فردگرایی مفرط:''' ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی.
* '''بیماریهای اخلاقی:''' سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشههای همدلی را از بین میبرد.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref>
=== ''موانع ساختاری و اقتصاد سیاسی'' ===
در رویکردهای انتقادی و اقتصاد سیاسی، علاوه بر موانع رفتاری، دو مانع کلان ساختاری به عنوان دشمنان اصلی همبستگی اجتماعی معرفی میشوند:
'''اقتصادگرایی و سیاستهای نئولیبرال:''' رویکردهایی که با تقلیل امر اجتماعی به امر اقتصادی، به گسترش مناسبات بازار در تمام شئون حیات بشری میپردازند. پیامدهایی نظیر موقتیسازی قراردادهای نیروی کار، کالاییشدن آموزش و بهداشت، و مقرراتزداییهای افراطی، با تضعیف طبقه متوسط و گسترش فقر، جامعه را اتمیزه (منزوی) کرده و با تولد سوژههای «فردگرای خودخواه»، پیوندهای اجتماعی را تهدید میکند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
'''دولتگرایی افراطی و اقتدارگرایی:''' رویکردهایی که با اصالت بخشیدن مطلق به ساختار دولت، مانع از شکلگیری قراردادهای اجتماعیِ مبتنی بر اراده آزاد شهروندان میشوند. تضعیف و سرکوب نهادهای مستقل مدنی و هراس از تشکلیابی اصناف و گروهها، از قدرت گرفتن جامعه برای دفاع از حقوق خود جلوگیری کرده و انسجام ارگانیک را به گسیختگی تبدیل میکند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/507716/%D9%87%D9%85%D8%A8%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%86 «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو.]</ref>
== پیامدها ==
احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیتپذیری، تساهل و مدارا<ref>حاجیانی، «شاخصهای همبستگی اجتماعی»، ۱۳۹۰، ص ۷.</ref> ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهمشدن منابع برای آبادانی کشور از پیامدهای مستقیم یک جامعه همبسته توصیف شده است.<ref>باقی نصرآبادی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، ۱۳۸۴، ص ۱.</ref>
* امامجمعه، فرهاد، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
* بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
* جهانینسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
* حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
* حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
* خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
* رستمی کیسمی، علی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه. تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.
* ذاکری، آرمان، همبستگی اجتماعی و دشمنان آن، تهران، نی، ۱۴۰۰ش.
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۳۹۴ش.
* سایهمیری، علی و جانی، بهاره، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره ۳۱، ۱۳۹۹ش.
* شاهآبادی، محمدعلی، شذرات المعارف، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، صدرا، ۱۳۹۲ش.
* عبدالهزاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکلگیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵ش.
* عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲ش.
* فصیحی، امانالله، منطق کارکردی و دفاع از دین، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
* کریمی، علی، «تأملی نظری دربارهٔ نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژهنامه شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
* گولد، جولیوس و کولب، ویلیام، فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر پرهام، تهران، مازیار، ۱۳۹۲ش.
* محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳ش.
* مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰ش.
* مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲، بهار ۱۳۸۹ش.
* مهدوی زاهد، مهدی، «تأملی بر نسبت قانون با جامعه؛ نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲ش.
* نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وبسایت فرارو، تاریخ درج مطلب:۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
* «همبستگیِ اجتماعی و مشارکت مردمی»، وبسایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «همبستگی اجتماعی؛ سلاح کارآمد و سپر مقاوم ایران»، وبسایت نورنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۴ش.
{{پایان منابع}}
{{علوم اجتماعی}}
{{تابآوری}}
* امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله ''علوم اجتماعی''، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
[[رده:مفاهیم اجتماعی]]
* باقی نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، فصلنامه ''حصون''، شماره ۶، ۱۳۸۴.
[[رده:واژگان جامعهشناسی]]
* جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه ''نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان''، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱.
[[رده:واژگان علوم اجتماعی]]
* حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه ''مطالعات ملی''، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
[[رده:وضعیت اجتماعی]]
* حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه ''معرفت فرهنگی اجتماعی''، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰.
[[رده:ویژهها]]
* رستمی کیسمی، علی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''فرهنگ پژوهش''، شماره ۵۳، ۱۴۰۲.
* زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه ''جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران''، ۱۳۹۴.
* سایه میری، علی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه ''اقتصاد و بانکداری اسلامی''، شماره ۳۱، ۱۳۹۹.
* شاهآبادی، محمدعلی، «شذرات المعارف»، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰.
جامعهشناسان کلاسیک مانند دورکیم، اندیشمندان مسلمان مانند ابنخلدون و فارابی؛ نهادهای اجتماعی، دینی و آموزشی
زیرنویس عنوان
حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر
همبستگی اجتماعی؛ حس یکیبودن و مسئولیت اعضای جامعه نسبت به یکدیگر.
همبستگی اجتماعی؛ انسجام و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه است. این مفهوم بهمعنای احساس مسئولیت متقابل و الزام اخلاقی است که موجب ثبات و همکاری برای دستیابی به خیر عمومی میشود. در مباحث نظری همبستگی اجتماعی، جامعهشناسی غربی از تأکید بر ضرورتهای ساختاری تا رویکردهای عاطفی و نقد فایدهگرایی را دربرمیگیرد؛ در حالی که اندیشه اسلامی این پیوند را فراتر از قراردادهای مادی و بر پایههای فطرت، ایمان، محبت و عدالت استوار میداند. تقویت این همبستگی در گرو عملکرد نهادهایی چون دین، آموزش، قانون و رسانه، و رفتارهای مشارکتی نظیر مدارا و نوعدوستی است؛ در مقابل، بیعدالتی، توسعه نامتوازن، فردگرایی مفرط و رویکردهای بازارگرایانه از مهمترین عوامل واگرایی اجتماعی بهشمار میروند.
مفهومشناسی
همبستگی اجتماعی مفهومی بنیادین در مطالعات اجتماعی و بهمعنای وحدت، وفاق، وفاداری و یگانگی است.[۱] این اصطلاح با واژگانی چون یکپارچگی، انسجام، نظم، تطبیق، سازگاری و هماهنگی اجتماعی همخانواده است.[۲] در اصطلاح جامعهشناسی، همبستگی اجتماعی عبارت است از احساس مسئولیت و الزام اخلاقی متقابل میان افراد یا گروههای آگاه که دربرگیرندهٔ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی حیات و منافع جمعی است.[۳] از این منظر، اعضای یک جامعه به یکدیگر وابسته و نیازمندند و با حفظ وحدت گروهی، با عناصر وحدتبخش نظیر قوانین مشترک تطابق و همنوایی دارند.[۴] در سطح نظام، همبستگی فرایندی است که در آن نظام اجتماعی به یگانگی فرهنگی و تناسب الگوهای هنجاری دست مییابد.[۵]
اعتماد اجتماعی، مشارکت، تعهد، قرارداد اجتماعی، وجدان جمعی، ظرفیت پذیرش تفاوتها و همیاری از مهمترین عناصر شکلدهندهٔ همبستگی اجتماعی هستند.[۶] شکلگیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمنهای علمی، اصناف و سازمانهای مردمنهاد علایم همبستگی اجتماعی بهشمار میروند.[۷]
از جایگاه نظری و میانرشتهای، مسئله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمعگرایی افراطی جانمایی شده است. مدخلهای بحث پیرامون این مفهوم در حوزههای مختلف علوم انسانی متفاوت است؛ در فلسفه از طریق بررسی نسبت جزء و کل و خاص و عام، در علوم سیاسی با تمرکز بر دوگانه ثبات و تغییر، و در انسانشناسی از منظر انسان اجتماعی و انسان اقتصادی به آن پرداخته میشود.[۸]
اهمیت همبستگی اجتماعی
بدون همبستگی اجتماعی ثبات و بقای نظام اجتماعی و ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه بهسوی فروپاشی حرکت میکند.[۹] در بُعد امنیت ملی همبستگی اجتماعی سدی دفاعی است که ضمن خنثیسازی توطئهها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین میکند.[۱۰] در سطح الگوی توسعه، همبستگی اجتماعی با ساماندهی کارآمد سرمایههای مادی و انسانی، پیششرط بنیادین توسعه پایدار بهشمار میرود.[۱۱] همبستگی اجتماعی با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان میآورد.[۱۲] همبستگی از طریق تعدیل نابرابریهای اجتماعی از تشدید اختلافات اجتماعی و فرقهای جلوگیری و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب، انسانی و ملی را فراهم میآورد.[۱۳] گفته شده است که همبستگی اجتماعی نقش فزاینده در تقویت تابآوری جامعه دارد.[۱۴]
مبانی دینی همبستگی اجتماعی
حضور گروههای دانشجویی در آواربردازی از منازل آسیبدیده در جنگ ۱۲ روزه
در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالودههای فطری و تکوینی استوار است و یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است.[۱۵] تمسک به ریسمان الهی،[۱۶] جامعهسازی بر محوریت عقیده و هدف،[۱۷] ارائه تفسیر واقعی از دنیا بهعنوان محل منازعه،[۱۸] تربیت روحیه ایثار،[۱۹]وفای بهعهد،[۲۰] تأکید بر اصول مشترک انسانی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی،[۲۱] ارائه الگوی نظارت و کنترل اجتماعی،[۲۲]عدالت و عدالت اجتماعی،[۲۳] التزام به دستورات اخلاقی،[۲۴] پایانبخشی به تفرقه جاهلی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجامبخش دین و تقویت اخوت اسلامی بهعنوان نوعی همبستگی گروهی در مقابل همبستگی گروهی مبتنی بر طبیعت و منفعت ذکر شده است.[۲۵]
دیدگاه جامعهشناسان
جامعهشناسان مختلف هرکدام از زاویهای به مفهوم همبستگی اجتماعی نگاه کردهاند. همبستگی اجتماعی از منظر جامعهشناسی، مفهومی چندبعدی است: گاهی اخلاقی، گاهی اقتصادی، گاهی عاطفی و گاهی ساختاری؛ اما همه جامعهشناسان بر یک نکته توافق دارند: هیچ جامعهای بدون نوعی همبستگی نمیتواند دوام بیاورد.
اندیشمندان اولیه
شارل ژید، اقتصاددان فرانسوی، همبستگی اجتماعی را بر سهپایه میدید: عادلانه بودن وضعیت طبیعی انسانها، بدهکاری هر فرد به جامعه، و اجتماعی بودن خطرها (یعنی همه در برابر مشکلات سهیم هستند). او از تشکیل تعاونیها، اتحادیههای کارگری و سازمانهای خودیاری برای مقابله با سرمایهداری حمایت میکرد.[۲۶]
مونتسکیو همبستگی را درهمآمیختگی عادتها و خلقوخوی جمعی میدانست. روسو معتقد بود همبستگی از یک قرارداد نانوشته اجتماعی زاده میشود.[۲۷]
ژان ژورس همبستگی را یک آرمان جمعی میدید و بعداً «همبستگی اخلاقی» را مطرح کرد تا جلوی خودخواهی افراد را بگیرد.
شارل فوریه چهار معنای همبستگی را بیان کرد: مسئولیت جمعی در قبال بیمه و بازپرداخت وام، آمادگی برای تقسیم منابع با نیازمندان، حس تعلق به جمع، و تضمین حداقل درآمد برای خانوادههای نیازمند.
پیر لورو هم مفهوم همبستگی را نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی، و نگاه ارگانیکی به جامعه میدانست.[۲۸]
نظریه امیل دورکیم
امیل دورکیم جامعهشناس فرانسوی
امیل دورکیم معروفترین نظریه را دربارهٔ همبستگی ارائه داد. او دو نوع همبستگی را از هم جدا کرد:
همبستگی مکانیکی (ویژه جوامع سنتی و کوچک): مردم شبیه هم هستند، ارزشهای مشترک دارند و بدون نیاز به تفاوت زیاد کنار هم زندگی میکنند.
همبستگی ارگانیکی (ویژه جوامع مدرن و بزرگ): مردم تخصصهای متفاوت دارند و مانند اعضای یک بدن به یکدیگر وابستهاند.[۲۹]
از نظر دورکیم، برابری فرصتها و وجود گروههای میانی مانند انجمنهای صنفی، شرط انسجام جامعه است. در زمان بحرانها که قوانین قدیمی از کار میافتند، همبستگی تازهای بر پایه اخلاق مقدس و آرمانهای جمعی زاده میشود که خودخواهی را مهار میکند.[۳۰]
همبستگی در برابر نئولیبرالیسم
مارسل موس، شاگرد دورکیم، با طرح چرخه «بخشیدن، گرفتن و پس دادن» نشان داد همبستگی ریشه اخلاقی دارد، نه منفعتطلبانه. او میگفت فرد و دولت به هم بدهکارند.[۳۱]
ژرژ باتای برعکس اقتصاددانان، معتقد بود جامعه با بخشش، فداکاری، ایثار و قربانی کردن پیوند میخورد، نه با سودجویی و ثروتاندوزی. او همبستگی را به دو نوع تقسیم کرد:
همبستگی عامگرا و مثبت: بر پایه انسانیت مشترک و پذیرش تفاوتها
همبستگی خاصگرا و فاشیستی: بر پایه طرد دیگری و عدم پذیرش تفاوت[۳۲]
از نظر لوی استراوس، همبستگی محصول مبادله است و مبادله خود یک ساختار اجتماعی بهشمار میرود.[۳۳]
پییر بوردیو در برابر جریان جهانی نئولیبرالیسم که جوامع را تجزیه میکند، از دو نوع همبستگی دفاع میکرد:
بولتانسکی همبستگی را نتیجه اخلاقیات جامعه میدانست و چهار نوع آن را بر اساس دو محور «صلح در برابر منازعه» و «همارزی در برابر ناهمارزی» دستهبندی کرد. او میگفت برای تحقق همبستگی باید از نقد لیبرالیسم جدید و پیوند نقد اجتماعی با نقد هنری استفاده کرد.[۳۵]
امروزه مکتب همبستگی برای دفاع از جامعه در برابر فاشیسم و سودگرایی افراطی شکل گرفته است. این مکتب مفاهیمی مانند اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی و اقتصاد بخشش را در برابر علم اقتصاد سودمحور مطرح کرده و ریشهکن کردن نابرابریهای بیرونی را اصل بنیادین همبستگی میداند.[۳۶]
رویکردهای کارکردگرایی و تبادلی
از منظر تالکوت پارسونز، جامعهشناس کارکردگرا، انسجام جامعه از طریق ارزشها و اصول مشترک به دست میآید.
پیتر بلاو از نظریهپردازان مبادله، بر اهمیت پاداشهای گروهی تأکید داشت؛ وقتی گروه به اعضای همراه خود پاداش میدهد، همبستگی تقویت میشود.[۳۷]
نظریه انتخاب عقلانی
مایکل هچتر همبستگی را بر سه بعد میدید:
رفتار مشارکتی
احساس وابستگی عاطفی (عشق، دوستی، برادری)
قضاوت و کنترل جامعه بر اعضا
لیندنبرگ، همبستگی را از خودگذشتگی برای کالاهای مشترک، تحمل هزینه برای منافع جمعی، کمک به نیازمندان، مقاومت در برابر پیمانشکنی و جبران خسارت در بلایا میدانست.[۳۸]
آیینهای تعامل و احساسات
راندل کالینز بر «آیینهای تعامل» تأکید داشت: گردهماییهای رو در رو، آیینهای مشترک و حالات عاطفی یکسان بین افراد.
دیوید آر. هایس «همبستگی عادلانه و عاطفی» را مطرح کرد و بر نقش وفاداری، همپیمانی و هماهنگی احساسی تأکید میکرد.
در رویکرد شبکههای اجتماعی، نظریهپردازانی مانند مارکوفسکی و لاولر بر «دسترسیپذیری» تأکید دارند؛ هرچه پیوندها بین افراد یک شبکه بیشتر و قویتر باشد، همبستگی بیشتر است.[۳۹]
مطالعات خُرد
در سطح کوچکتر، پژوهشگران بهجای همبستگی از مفهوم دلبستگی استفاده میکنند:
مکفرسون و اسمیت: مدت زمان عضویت در گروه و تأثیر آن بر دلبستگی.
هکاترون و روزنشتاین: کنشهای جمعی، فرصت تماس، دوستی، نوعدوستی و سود مشترک.
ویلر و همکاران: نقش مجازات برای کسانی که سوار بر زحمت دیگران میشوند (مفتسواری)، ترجیح مشارکت بر بیتفاوتی.
هاوسر و لواگلیا: حتی اگر نابرابری در گروه باشد، عواطف انسانی میتوانند همبستگی ایجاد کنند.
شاین، جئونگر و لاولر: آگاهی افراد از روابط مبادلهای خود.
لوین و مورلند: وفاداری اعضا کلید ماندگاری پیوندهای گروهی است.[۴۰]
محمدعلی شاهآبادی، هندسه همبستگی اجتماعی را بر تقاطع دو خَیطِ (ریسمان) طولیِ «ولایت» و عرضیِ «اخوت» استوار میکند.[۴۴] مدل او شامل دو بازوی سیاست عِدّه، تولید سرمایه انسانی منسجم بر پایه برادری و چهار ناموس اُنس، کمال، عزت و عون[۴۵] و سیاست عُدّه، اقتصاد تعاونی و قدرت مادی، است.[۴۶] از نظر وی، در سطح فردی انسان خودخواه همچون صفر است که تنها در سایه پیوند عاطفی و ساختاری با جامعه ایمانی به عدد تبدیل شده و ارزش مییابد.[۴۷]
امام خمینی در تبیین مبانی همبستگی اجتماعی در ایران، اتحاد حول محور اسلام را جایگزین ملیگرایی سکولار کرد. دشمنشناسی مشترک، مشارکت همهجانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصههای مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.[۴۸]
سید محمدحسین طباطبایی معتقد است طبیعت استخدامگر انسان ذاتاً مولد اختلاف است[۴۹] و همبستگی اجتماعی پایدار تنها با مداخله دین بهعنوان عاملی فراطبیعی محقق میشود.[۵۰] او سازوکار همبستگی را در سه پله صبر فردی، مصابره (همبستگی مقاومتی) و در نهایت مرابطه (همبستگی شبکهای) صورتبندی میکند.[۵۱] در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و تفکر اجتماعی جایگزین تفکر فردی میگردد.[۵۲] عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.[۵۳]
تقویت همبستگی اجتماعی
برگزاری جشن نیکوکاری در مدارس شهرستان رامیان، اسفند ۱۳۹۴ش.دین از مهمترین عوامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است.[۵۴]
نهاد آموزش نیز با تربیت شهروند اجتماعی و ملتزم به مصالح عمومی و قراردادهای اجتماعی،[۵۵] بازتولید فرهنگ و اخلاق، ایجاد شبکههای پایدار، پایهگذاری سنتهای ثباتبخش و خلق سرمایه اجتماعی، همبستگی اجتماعی را تقویت میکند.[۵۶]
نهاد حقوق از راه تطابق قانون با خواستههای جامعه، مقوم همبستگی اجتماعی است؛[۵۷] زیرا اخلاقیات همبستگیساز تنها در صورتی پایدار میمانند که به کدهای حقوقی و رویههای قانونی تبدیل شوند.[۵۸]
رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی در فضای مجازی نیز با ایجاد لایههای هویتی مشترک در تقویت همبستگی اجتماعی مهم شمرده شده است.[۵۹]
برخی از عوامل هنجاری و رفتاری تقویت همبستگی اجتماعی نیز عبارتاند از:
درک عمیق از اهداف کلان جامعه و پرهیز از اظهارنظرهای ناآگاهانه؛
رذائل اخلاقی، تقدم منافع شخصی بر مصالح عمومی،[۶۲] توسعه نامتوازن،[۶۳] بیعدالتی،[۶۴] سیاستهای نئولیبرال، بازارگرایی، اقتدارگرایی و فاشیسم، از موانع همبستگی اجتماعی در دنیای امروز ذکر شده است.[۶۵]
ابنخلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابنخلدون، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
امامجمعه، فرهاد، «تحلیل جامعهشناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۵ش.
جهانینسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشههای ابنخلدون و امیل دورکیم»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
حاجیانی، ابراهیم، «شاخصهای همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
خواجه نصیرالدین طوسی، محمد، اخلاق ناصری، به تصحیح مجتبی مینوی-علیرضا حیدری، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، ۱۳۹۰ش.
رستمی کیسمی، علی، «عرصههای مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲ش.
