امنیت اجتماعی

امنیت اجتماعی
مفهوم اجتماعی و امنیتی

حضور زنان تهرانی در فضاهای عمومی شهری در ساعات شب
پادکست مقاله | 🡇 noicon
مشخصات مفهوم
شاخه علمی	جامعه‌شناسی علوم سیاسی مطالعات امنیتی
نوع مفهوم	نهاد اجتماعی
معنای اصطلاحی	وضعیتی از زیست جمعی که در آن افراد جامعه در برابر تعرض به حقوق و دارایی‌های مشروع خود از ایمنی عینی و احساس آرامش ذهنی برخوردار باشند
حوزه کاربرد	جامعه‌شناسی سیاست‌گذاری عمومی امنیت داخلی مطالعات توسعه
اهمیت و ارتباط
اهمیت	ارتقای کیفیت زندگی تأمین آرامش عمومی توسعه پایدار
مرتبط با	امنیت ملی نظم اجتماعی سرمایه اجتماعی اعتماد اجتماعی عدالت اجتماعی

امنیت اجتماعی؛ ایمنی جان، مال، آبرو، هویت، موقعیت و آرامش افراد در برابر تهدیدهای درون‌جامعه‌ای.

امنیت اجتماعی، وضعیتی است که در آن، جان، مال، آبرو، موقعیت و آزادی‌های اجتماعی‌ مردم در برابر دیگران، گروه‌ها و نهادها محفوظ است. این امنیت در دو حالت عینی (کاهش جرم و خشونت) و ذهنی (احساس آرامش) از امنیت جانی، مالی، شغلی، هویتی و قضایی تا امنیت اخلاقی، جمعی، فکری، فرهنگی و نوامیس را در بر می‌گیرد. عواملی چون اشتغال، عدالت، حاکمیت قانون، اعتماد اجتماعی، هنجارهای اخلاقی و انسجام ملی آن را تقویت می‌کنند و در مقابل، ناکارآمدی نهادها، فساد، فقر، بیکاری، بحران هویت، جرائم سازمان‌یافته، حاشیه‌نشینی، بحران‌های زیست‌محیطی، بیماری‌های همه‌گیر و تهدیدهای سایبری آن را به چالش می‌کشند. امنیت اجتماعی پیش‌شرط توسعه، عدالت و آزادی است.

مفهوم‌شناسی

امنیت اجتماعی، وضعیتی است که در آن مردم احساس می‌کنند حقوق بنیادین‌شان مانند جان، مال، آبرو، موقعیت و آزادی‌های اجتماعی در برابر دیگران، گروه‌ها و نهادها محفوظ است. این مفهوم با امنیت ملی که به تمامیت ارضی و حاکمیت مربوط می‌شود تفاوت دارد و به روابط درون جامعه و رابطه شهروندان با دولت می‌پردازد. امنیت اجتماعی توانایی جامعه در حفظ هویت خود در برابر تهدیدهای بیرونی و درونی است؛ هویتی که از قومیت‌ها، مذاهب و زبان‌های گوناگون ساخته شده است. در تفسیر آیات قرآن نیز بر مؤلفه‌هایی مانند اولویت امنیت بر نیازهای مادی، امنیت به‌عنوان نعمت بنیادین پیش از روزی، همراهی امنیت با اطمینان و رزق در جامعه مطلوب، امنیت در سفر و حضر، و مجازات مخلان امنیت عمومی تأکید می‌شود. امنیت اجتماعی پیش‌شرط توسعه پایدار، عدالت و آزادی است، نخستین وظیفه دولت‌ها و نشان مشروعیت سیاسی به‌شمار می‌رود و بخش اساسی سلامت اجتماعی است، چون جرم و ترس را کم و آرامش عمومی را زیاد می‌کند.

مراتب امنیت اجتماعی

سطح امنیت	رویکرد / زمان اقدام	تمرکز و اقدامات اصلی	نهادهای مسئول اصلی
واکنشی	پس از وقوع ناامنی و جرم	کشف جرم، دستگیری مجرمان و اعمال مجازات	دستگاه‌های انتظامی و قوه قضائیه
پیشگیرانه	پیش از بروز ناامنی	جلوگیری از وقوع جرم، گشت‌زنی، نظارت و ایجاد بازدارندگی	دستگاه‌های انتظامی و قوه قضائیه
ایجابی	رویکرد ساختاری و مستمر	ارتقای کیفیت زندگی، رفع ریشه‌های جرم، سیاست‌گذاری اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی	نهادهای سیاست‌گذار، دولت و دستگاه‌های برنامه‌ریز.

ابعاد و مصادیق امنیت اجتماعی

اجرای طرح ارتقای امنیت اجتماعی محله‌محور در زاهدان، مرداد ۱۴۰۳ش

امنیت اجتماعی دارای دو بُعد عینی و ذهنی است. برای بعد عینی امنیت اجتماعی شاخص‌های قابل اندازه‌گیری مانند نرخ جرم، آمار بزهکاری و میزان خشونت ذکر شده است. بعد ذهنی به معنای ارزیابی افراد از ایمنی محیط زندگی‌شان ازجمله فضاهای عمومی و روابط اجتماعی است. امنیت اجتماعی زمانی به‌صورت کامل برقرار است که هم خطر عینی آسیب به حداقل رسیده باشد و هم احساس ذهنی تهدید جای خود را به آرامش دهد.

گستره	تعریف مفهومی	مصادیق کلان
جانی	ایمنی جان افراد در برابر تعرض فیزیکی، خشونت و صدمات بدنی	احساس امنیت در ترددهای شبانه، استفاده از فضاهای عمومی، مواجهه بدون ترس با افراد ناشناس
مالی	حفظ اموال، دارایی‌ها و منابع اقتصادی افراد از دستبرد، سرقت و تعدی	امنیت مسکن، امنیت خودرو، امنیت معاملات مالی و همراه داشتن وجه نقد
شغلی	امنیت و آرامش افراد در محیط کار و نسبت به آیندهٔ شغلی	ثبات شغلی، فرصت‌های برابر ارتقا، نبود تبعیض، آرامش خاطر در محیط کار
هویتی و اعتقادی	مصونیت و احترام به باورها، مناسک دینی و هویت فردی	آزادی برگزاری مراسم مذهبی، رعایت هنجارهای اعتقادی، پرهیز از توهین به مقدسات
قضایی و حقوقی	دسترسی عادلانه به عدالت، عملکرد پلیس و دستگاه قضایی	حضور به‌موقع پلیس، قاطعیت در برخورد با مجرمان، مبارزه با جرایم سازمان‌یافته
اخلاقی و رفتاری	حاکمیت ارزش‌ها و هنجارهای اخلاقی در تعاملات اجتماعی و روزمره	کاهش رشوه و پارتی‌بازی، صداقت و احترام متقابل، پایبندی به عهد و پرهیز از غیبت و تجسس
جمعی و عاطفی	احساس تعلق، اعتماد و همبستگی میان افراد جامعه و حمایت‌های متقابل اجتماعی	امنیت در تعاملات با گروه‌های دیگر (از جمله مهاجران)، مشارکت اجتماعی، همدردی جمعی
نوامیس	آسایش بصری و محیطی ویژهٔ زنان و مصونیت آنها از رفتارهای نامناسب	رضایت زنان از نحوهٔ برخورد دیگران، ایمنی در فضاهای عمومی از منظر زنان
فکری و روانی	نداشتن دغدغه و نگرانی در مورد مسائل زندگی و احساس آرامش نسبی دربارهٔ آینده	آرامش روحی و فکری در امور روزمره، اعتماد و اطمینان به آینده
فرهنگی	امکان مشارکت در فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی و تقویت فرهنگ عمومی	حضور در تشکل‌های فرهنگی و مذهبی، دسترسی به منابع فرهنگی

عوامل مؤثر بر امنیت اجتماعی

سامانه گزارشگران فساد سازمان بازرسی کل کشور

امنیت اجتماعی در زندگی روزمره و احساس امنیت فردی، از مجموعه‌ای از عوامل بیرونی اثر می‌پذیرد:

• عوامل اقتصادی مانند اشتغال پایدار، درآمد کافی، توزیع عادلانه ثروت و حمایت از کسب‌وکارهای خرد، فقر و انگیزه‌های جرم را کم می‌کنند.
• عوامل سیاسی مانند حاکمیت قانون، دسترسی برابر به عدالت، ثبات سیاسی و کارآمدی نهادهای انتظامی و قضایی، پیش‌بینی‌پذیری و بازدارندگی را افزایش می‌دهند.
• عوامل اجتماعی مانند اعتماد میان مردم و حاکمیت، مشارکت شهروندی در نظارت عمومی و انسجام محله‌ای، همکاری جمعی و نظارت طبیعی را تقویت می‌کنند.
• عوامل فرهنگی مانند نهادینه‌شدن صداقت و همکاری، نهادهای داوطلب حمایتی، نظارت خودجوش اجتماعی و فرهنگ صلح‌محوری، تنش‌ها و تخلفات روزمره را کاهش می‌دهند.
• عوامل جمعیتی، فضایی و فناورانه نیز مانند توزیع متوازن جمعیت، شبکه‌های اجتماعی آنلاین و زیرساخت‌های فنی و قانونی فضای مجازی، می‌توانند هم به همبستگی و ایمنی کمک کنند و هم در نبود اعتمادسازی، هراس و شایعه را افزایش دهند.

تهدیدهای امنیت اجتماعی

حاشیه‌نشینی در اهواز، منطقه حصیرآباد

تهدیدهای امنیت اجتماعی مجموعه‌ای چندبعدی است که بقا، هویت و ثبات گروه‌ها یا کل جامعه را به چالش می‌کشند.

در سطح ساختاری و نهادی، ناکارآمدی نهادهای اجرایی و قضایی، فساد و تبعیض سیستماتیک، فقر گسترده و بیکاری ساختاری، و ضعف تأمین اجتماعی، حاکمیت قانون و اعتماد عمومی را تضعیف کرده و بزهکاری، حاشیه‌نشینی و نارضایتی را افزایش می‌دهند.

در سطح اجتماعی و هویتی، فرسایش اعتماد اجتماعی، بحران هویت به‌ویژه در نسل جوان، گسترش جرائم خشونت‌آمیز و سازمان‌یافته، و حاشیه‌نشینی، همکاری جمعی را کم و احساس ناامنی را بیشتر می‌کنند.

در سطح فراملی نیز بحران‌های زیست‌محیطی، بیماری‌های همه‌گیر و تهدیدهای سایبری و شبکه‌های اجتماعی، با مهاجرت اجباری، فشار بر خدمات و امنیت روانی، و تضعیف هویت ملی و انسجام قومی و مذهبی، امنیت اجتماعی را به خطر می‌اندازند.

نگارخانه

• 
  حضور بانوان در یکی از پارک‌های تهران
• 
  اهدای گل از سوی بچه‌های مهدقرآن شکوفه‌های هلال‌احمر شهر گراش به پلیس.
• 
  اهدای گل از سوی جمعی از نوجوانان یزدی به نیروهای انتظامی

منابع

• قرآن کریم.
• «اراذل و اوباش؛ از تهدید امنیت اجتماعی تا همپوشانی با جرایم سازمان‌یافته»، خبرگزاری اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۴۰۴ش.
• اسمعیلی حسین‌آبادی، مهدی و دیگران، «تأثیر ایمان در تحقق امنیت اجتماعی از منظر قرآن کریم و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام»، مطالعات قرآن و حدیث، دورهٔ ۱۸، شمارهٔ ۲، پیاپی ۳۶، ۱۴۰۴ش.
• «الگوی ایرانی، امنیت اجتماعی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
• «امنیت اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت دژبان، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۲ش.
• بوزان، باری، مردم، دولت‌ها و هراس، تهران، پژوهشکدهٔ مطالعات راهبردی، ۱۳۷۸ش.
• پورسعید، فرزاد، گوناگونی و انسجام ملی در جامعهٔ ایرانی، فصلنامهٔ مطالعات راهبردی، سال ۱۰، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۶ش.
• «جابه‌جایی جمعیت و تهدیدهای امنیتی»، خبرگزاری تجارت فردا، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۶ش.
• «جنگ رمضان پیروزی همه‌جانبهٔ ملت ایران بود/ احیای روستا، راه نجات اقتصاد و هویت ملی کشور است/ بانک‌ها، شریک احیای اقتصاد روستایی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ش.
• رفیعیان، مجتبی و دیگران، «ارزیابی و تحلیل شاخص‌های امنیت اجتماعی استان‌های کشور»، برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۴۴، ۱۴۰۰ش.
• ره پیک، حسن، تقریرات درس حقوق امنیت ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، ۱۳۸۶ش.
• شایگان، فریبا، «تهدیدهای امنیت اجتماعی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، دانشگاه تهران، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۲، پیاپی۵، ۱۳۹۲ش.
• صالحی امیری، سیدرضا، امنیت اجتماعی، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، ۱۳۹۱ش.
• عبدی، مهدی و دیگران، «شناسایی ابعاد و شاخص‌های امنیت اجتماعی»، سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دورهٔ ۷، ۱۴۰۲ش.
• عدل، محسن، «نقش زنان و امنیت اجتماعی»، دانشگاه علوم انتظامی، همایش پلیس زن و امنیت عمومی، ۱۳۸۶ش.
• کاروثر، سوزان، رسانه‌ها و فناوری اطلاعات، مجموعهٔ مقالات مسائل سیاست جهان، ویراسته، ۱۳۸۱ش.
• کوشا، سهیلا و دیگران، «تعهدات دولت‌ها و حق بر سلامت و امنیت اجتماعی از منظر حقوق بین‌الملل با تأکید بر ویروس کووید ۱۹»، فصلنامهٔ مطالعات امنیت اجتماعی، سال ۱۲، شمارهٔ ۱، پیاپی ۶۵، ۱۴۰۰ش.
• «قرآن کریم و امنیت اجتماعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۳۹۸ش.
• «مأموریت‌های ویژهٔ اجتماعی برای کمک به آسیب‌دیدگان جنگ رمضان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
• ماندل، رابرت، چهرهٔ متغیر امنیت ملی، تهران، پژوهشکدهٔ مطالعات راهبردی، ۱۳۷۹ش.
• ندری، غلامرضا و بخشایش، احمد، «بررسی تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر امنیت اجتماعی ج. ۱. ایران با رویکرد سیاستگذاری»، پژوهش‌های امنیتی حفاظتی، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲۵، ۱۳۹۷ش.
• «نگاهی به امنیت اجتماعی قبل و بعد از انقلاب اسلامی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
• «نگاهی نو به مقولهٔ امنیت در جمهوری اسلامی ایرانی (۱)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۳۸۸ش.
• «واکسیناسیون، حرکت در جهت ایجاد حس امنیت اجتماعی است»، پایگاه خبری دانشگاه شهید بهشتی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۴۰۰ش.
• هادی‌پور، سکینه و زیوری، شهرزاد، «تأملی بر حاشیه‌نشینی و اثرگذاری آن بر امنیت اجتماعی (با تأکید بر شهر همدان)»، دانش انتظامی همدان، سال ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش.