خرم‌دره: تفاوت میان نسخه‌ها

بروگش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ۱۳۶۷ش، ج1، ص156.</ref>  بر اساس آمار ثبت‌شده، در این منطقه از استان [[زنجان]]، در اواخر دهۀ 1320ش، بیش از 7600 نفر زندگی می‌کرده‌اند.<ref>فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‌ها)، استان یکم، ۱۳۲۸ش، ج2، ص101.</ref>  

هرچند، خرم‌دره، کوچک‌ترین شهرستان در استان [[زنجان]] است اما از نظر تراکم نسبی جمعیت رتبۀ نخست را در این استان دارد.<ref>جغرافیای استان زنجان، ۱۳۸۱ش، ص47.</ref>  جمعیت این شهر، در 1395ش، در حدود 55,368 نفر اعلام شده است.<ref>[https://saednews.com/fa/post/khrmdare «معرفی شهر زیبای خرم‌دره»، وب‌سایت ساعد نیوز].</ref>  مردم در این منطقه، به زبان ترکی سخن می‌گویند<ref> [http://kakheaseman.ir/aseman.php?id=53554 «خرم دره»، وب‌سایت کاخ آسمان].</ref>  و [[مسلمان]] و [[شیعه]] دوازده امامی هستند.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های ایران، 1369ش، ج25، ص102.</ref>  

* شهرستان خرم‌دره، با مساحتی در حدود ۴۰۷ کیلومتر مربع، درون شهرستان ابهر قرار گرفته<ref> [http://parsology.blogfa.com/page/239.aspx «خرم‌دره»، وب‌سایت ایران شناسی.]</ref> و از شرق و غرب به ابهر می‌رسد. این شهرستان، از شمال با استان قزوین و از جنوب با شهرستان خدابنده همسایگی دارد.<ref>نقشۀ تقسیمات کشوری، گیتاشناسی، ۱۳۸۱ش.</ref> مختصات جغرافیایی شهر خرم‌دره در حدود °۴۹ و ´۱۱ طول شرقی، و °۳۶ و ´۱۲ عرض شمالی است. ارتفاع این شهر نسبت به سطح دریا نیز در حدود ۱٬۵۷۰ متر است.<ref>پاپلی یزدی، فرهنگ آبادی‌ها و مکان‌های مذهبی کشور، ۱۳۶۷ش، ص۲۲۲.</ref>

* خرم‌دره، دارای موقعیتی جلگه‌ای و آب‌وهوای معتدل و خشک است.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های ایران، 1369ش، ج25، ص102.</ref>

* از جمله ارتفاعات مهم در این روستا می‌توان به کوه‌های الوند با ارتفاع بیش از سه هزار متر اشاره کرد.<ref> [https://www.mehrnews.com/news/3935719/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 «خرم‌دره، شهری به قدمت تاریخ»، وب‌سایت مهرنیوز.]</ref>

* ابهررود یا ابهر‌چای در شهرستان خرم‌دره، تنها رود مهم در این منطقه به‌ شمار می‌رود. این رودخانه، بخشی از اراضی خرم‌دره را آبیاری می‌کند.<ref>افشین، رودخانه‌های ایران، ۱۳۷۳ش، ج2، ص433.</ref>  برخی از ریزآبه‌های این رود نیز در این شهرستان، جریان دارند.<ref>جعفری، گیتاشناسی ایران، 1368-1379ش، ج3، ص466.</ref>

* به‌دلیل همجواری با کوه‌های شمالی منطقه مانند انجیلین، وجود ارتفاعات بلند و همچنین بارش‌های فصلی، شهرستان خرمدره از طبیعتی بکر و چشمگیر برخوردار است. این ویژگی‌ها موجب شده تا در نقاط مختلف این شهرستان، گونه‌های جانوری حمایت‌شده‌ای همچون بز کوهی، گرگ و کبک مشاهده شوند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3935719/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 «خرم‌دره، شهری به قدمت تاریخ»، وب‌سایت مهرنیوز.]</ref>  

دهستان خرم‌دره، در 1368ش، به بخش مرکزی شهرستان ابهر و شهر خرم‌دره نیز به‌دلیل تراکم جمعیتی بالا و مزایای شهری، به مرکزیت این بخش ارتقا یافتند. در سال 1376ش، خرم‌دره به سطح شهرستان ارتقا یافت.<ref>ثبوتی، تاریخ زنجان، ۱۳۶۶ش، ص۳۰؛ <br>

شهرستان خرمدره، در میان شهرستان‌های استان، بالاترین تراکم نسبی جمعیت و نیز بیشترین نرخ باسوادی (۹۷٪) را به خود اختصاص داده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3966514/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B1%D8%AE-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B7%D8%AD-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «خرمدره دارای نرخ بالای با سوادی در سطح استان زنجان است»، خبرگزرای مهر.]</ref>

خرم‌دره، از نظر کارشناسان اقتصادی، پتانسیل بسیاری از نظر صنعتی و [[کشاورزی]] دارد. این منطقه، به‌دلیل قرار گرفتن در میان ارتفاعات شمالی و جنوبی شهرستان ابهر، زمین‌های حاصل‌خیز و مناسبی برای [[کشاورزی]] دارد. از جمله محصولات عمدۀ کشاورزی در خرم‌دره می‌توان به [[گندم]]، [[جو]]، تره‌بار، [[انگور]]، بنشن، لوبیا، زردآلو، [[سیب]] و [[بادام]] اشاره کرد. بر اساس برآوردهای صورت‌گرفته، سطح باغات در خرم‌دره در حدود 300 هکتار و سطح اراضی تحت کشت نیز در حدود 600 هکتار است. محصول به‌دست آمده از این سطوح زراعی، سالیانه، در حدود 3 هزار تن انواع میوه و 15 هزار تن انواع محصولات زراعی است.<ref>[https://saednews.com/fa/post/khrmdare «معرفی شهر زیبای خرم‌دره»، وب‌سایت ساعد نیوز.]</ref>  [[دامداری]] نیز در کنار کشاورزی از پیشه‌های اصلی مردم در این منطقه به شمار می‌رود. پرورش انواع دام به روش‌های صنعتی و سنتی، پرورش طیور، مرغداری‌های کوچک و بزرگ در این شهر رایج هستند.<ref>[https://home.mehromah.ir/fun/touring-iran/3586-%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%AA%D9%BE%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%87%D8%B4%D8%AA-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87.html «خرم‌دره شهر تپه‌های تاریخی هشت هزار ساله»، وب‌سایت مهر و ماه.]</ref>

امام‌الدین احمد از شاعران و عارفان خرم‌دره بود که در ۱۱۴۰ق در این منطقه به دنیا آمد. او پس از طی مراحل تحصیل، به مناطق مختلف از جمله هند سفر کرد و در آنجا به فعالیت‌های ادبی و فرهنگی پرداخت.  اشعار او بیشتر در حوزه عرفان و مضامین اخلاقی سروده شده و نشان‌دهندۀ گرایش معنوی و ادبی اوست. تخلص او «خرم» بوده و در منابع ادبی به‌عنوان شاعری با گرایش عرفانی شناخته می‌شود. وی در سال ۱۲۱۵ق در لنکهور از دنیا رفت.<ref>[https://fereydoon47.blogfa.com/post/48 «مشاهیر خرم‌دره»، وب‌نوشت شهرمن، خرم دره.]</ref>

از دیگر علمای شناخته‌شده شهر خرم‌دره می‌توان به حاج ملا عباد احمدی، حاج آخوند میرزاعلی، شیخ باقر خانمحمدی، شیخ اصغر جعفری، حاج آخوند حسین‌آقا، شیخ صفر لطفی و حاج سید نصیر شرفی اشاره کرد.

تپه خالصه خرم‌دره از محوطه‌های باستانی مهم ایران است که به هزاره ششم پیش از میلاد و دوره نوسنگی و مس تعلق دارد. این اثر در حدود یک کیلومتری جنوب شهر خرم‌دره و در میان باغات و تاکستان‌های حاصلخیز واقع شده و از معدود محوطه‌هایی است که بخشی از پیشینه تاریخی و فرهنگی فلات مرکزی و شمال‌غرب ایران را بازتاب می‌دهد. در نخستین مطالعات باستان‌شناسی انجام‌شده در خرم‌دره در سال ۱۳۸۸ش، شواهدی از دوره پارینه‌سنگی (حدود ۲۰۰ هزار سال پیش) نیز در این تپه گزارش شده است. از مهم‌ترین یافته‌های آن می‌توان به ابزارهای سنگی، تدفین انسان در خمره‌های سفالی، ظروف سفالی و بقایای دانه‌های گیاهی اشاره کرد که نشان‌دهنده حاصلخیزی منطقه و رواج فعالیت‌های کشاورزی در میان ساکنان آن است. همچنین کشف کوره سفالگری بیانگر خودکفایی و مهارت ساکنان در تولید و ساخت سفال و حتی صادرات آن در دوره‌های باستانی است. این تپه اطلاعات ارزشمندی درباره سکونت انسان‌ها در حاشیه رودخانه کبیر و شمال‌غرب کشور ارائه می‌دهد و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5147893/%D8%AA%D9%BE%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%BE%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «تپه خالصه خرمدره از نادر ترین تپه‌های باستانی کشور»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

گرمابه تاریخی یان‌یان خرم‌دره از بناهای دوره قاجار است که در بافت قدیمی شهر و در حاشیه رودخانه کبیر قرار دارد. نام «یان‌یان» در زبان ترکی از مصدر «یانماق» به‌معنای سوختن گرفته شده و به گرمای دائمی و آب گرم حمام اشاره دارد. این حمام با الهام از معماری حمام‌های دوره صفوی اما در ابعاد کوچک‌تر و با وسعت حدود ۲۱۰ مترمربع ساخته شده است. بخش‌های آن شامل هشتی ورودی، سربینه، گرماخانه، نظافت‌خانه، خزینه‌های آب سرد و گرم و گلخن است.<ref>[https://dana.ir/254802/%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4-%D8%B3%D9%87-%D8%A8%D8%B9%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87 «گردش سه‌بعدی در حمام یان‌یان خرم‌دره»، وب‌سایت دانا.]</ref> در سال‌های اخیر، حمام تاریخی یان‌یان با حفظ ساختار اصلی، تغییر کاربری داده و به سفره‌خانه سنتی تبدیل شده است.<ref>[https://jazebeha.com/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%AF%DB%8C/%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7%D9%86/ «حمام تاریخی یان یان از جاذبه های گردشگری خرمدره»، وب‌سایت جاذبه.] </ref> این اثر تاریخی از جمله آثار ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران است.<ref>[https://nasrnews.ir/detail/14022/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85-%DB%8C%D8%A7%D9%86-%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%DA%A9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «حمام یان‌یان خرم‌دره و مسجد روستای نوکیان به فهرست آثار ملی پیوستند»، وب‌سایت آژانس خبری تحلیلی نصر.]</ref>   

سرسبزی و آب‌وهوای مطلوب این منطقه، در کنار مهمان‌نوازی مردم، خرم‌دره را به یکی از برجسته‌ترین مناطق گردشگری در [[ایران]] تبدیل کرده است. از جمله جاذبه‌های گردشگری خرم‌دره می‌توان به باغ‌های وسیع میوه، جاده بین مزارع داسداران، کوچه باغ‌های قدیمی، جنگل‌های شاه باغی، ارتفاعات همجوار با الوند، دریاچۀ کوچک سدهای خلیفه‌لو و شویر، مسجد بهمن حجت کاشانی، غار بهمن حجت کاشانی،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3935719/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 «خرم‌دره، شهری به قدمت تاریخ»، وب‌سایت مهرنیوز.]</ref>  حمام یان یان (گرمابه یان یان) در حاشیۀ رودخانۀ کبیر، روستای [[انجلیین (روستا)|انجلیین]] خرم‌دره<ref>[https://saednews.com/fa/post/khrmdare «معرفی شهر زیبای خرم‌دره»، وب‌سایت ساعد نیوز.]</ref>  تپه خالص، تپه داسداران، تپه آرانج، آینه لر داشی، محوطۀ آخارباخار، قبرستان سوکهریز و تپه نصیرآباد،<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3935719/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 «خرم‌دره، شهری به قدمت تاریخ»، وب‌سایت مهرنیوز.]</ref>  اشاره کرد.

== آداب و رسوم ==

=== شب چله (یلدا) در خرم‌دره ===

=== خانه‌تکانی در خرم‌دره ===

* آقامحمدی، محمد، ابهر: گذری و نظری، زنجان، زنگان، 1377ش.

* جعفری، عباس، گیتاشناسی ایران، تهران، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، 1368-1379ش.

* «حوزۀ علمیۀ ولیعصر خرمدره به کمک بیماران کرونایی می‌آید»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: 24 فروردین 1399ش.

* «خرم‌دره شهر تپه‌های تاریخی هشت هزار ساله»، وب‌سایت مهر و ماه، تاریخ بازدید: 21 شهریور 1401ش.

* «خرم‌دره، شهری به قدمت تاریخ»، وب‌سایت مهرنیوز، تاریخ بارگذاری: 29 اسفند 1395ش.

* «خرم‌دره»، وب‌سایت ایران شناسی، تاریخ بازدید: 21 شهریور 1401ش.

* «خرم دره»، وب‌سایت کاخ آسمان، تاریخ بازدید: 21 شهریور 1401ش.

* شریعت، کریم، «خرم دره»، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 21 شهریور 1401ش.

* فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های ایران، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1369ش.

* «معرفی شهر زیبای خرم‌دره»، وب‌سایت ساعد نیوز، تاریخ بارگذاری: 12 مهر 1400ش.