خرم‌دره

خرم‌دره؛ شهر و شهرستانی زیبا و خرم در استان زنجان.
خُرم‌دره، شهر، شهرستان و روستایی به‌همین نام در استان زنجان است. این منطقه، به‌دلیل داشتن طبیعتی زیبا، به «نگین سبز شمال غرب ایران» و نیز به‌دلیل داشتن تعداد زیاد خیرین در آن به «دیار خیرین شهرساز» یا «دارالخیرین» معروف شده است. نام این منطقه از سرزمین ایران، برگرفته از موقعیت طبیعی آن (ظاهر دره مانند) و نیز آب‌و‌هوای خوش و خرم آن است.

تاریخچه

منطقه‌ای که امروزه با نام «خرم‌دره» در استان زنجان شناخته می‌شود و در مسیر تاریخی جادۀ ابریشم قرار داشته، بر پایه شواهد باستان‌شناسی و منابع تاریخی، در گذشته از مجموعه‌ای از قلعه‌ها و آبادی‌های کوچک تشکیل شده بوده است. این سکونتگاه‌ها در طول زمان و در پی رویدادها و یورش‌های خارجی، به‌تدریج به یکدیگر نزدیک شده، روابط اقتصادی و اجتماعی برقرار کرده و با ایجاد اتحادهایی برای مقابله با تهدیدات، زمینه شکل‌گیری یک هسته جمعیتی منسجم را فراهم آورده‌اند. در نهایت، این روند به پیدایش خرم‌دره در موقعیتی سرسبز، در دره‌ای میان دو رشته‌کوه شمالی و جنوبی انجامیده است. وجود آثاری چون قلعه‌های حمدی‌خان، محمودآباد، خرمن‌لو، شید قالالر، قلعه‌سر، پس‌قلعه، حسین‌حصاری، تپۀ خالصه و داستاران، بیانگر پیشینۀ سکونت و عمران در این نواحی است. با این حال، بخشی از این محوطه‌های تاریخی در اثر بی‌توجهی و فرسایش از میان رفته و امروزه تنها نامی از آن‌ها باقی مانده است.

خرم‌ده دارای تمدنی هشت هزار ساله است؛ با این حال، نام این منطقه در منابع تاریخی پیش از قرن دوازدهم هجری قمری دیده نمی‌شود. به‌گفته پژوهشگران، نخستین اشاره به این ناحیه توسط جملی کارری، جهانگرد ایتالیایی، در دوران پادشاهی شاه سلیمان صفوی صورت گرفته است. در دورۀ قاجاریان، این منطقه، به‌دلیل قرار گرفتن بر سر راهِ بازرگانی تهران- تبریز، دارای اعتبار و اهمیت شده و نیز محل عبور و استراحت بسیاری از جهانگردان و بازرگانان می‌شود. پس از آن، جهانگردان بسیاری از این منطقه دیدن کرده و در سفرنامه‌های خود به آن اشاره کرده‌اند؛ برای مثال، ژوبر، سیاح فرانسوی، در دورۀ فتحعلی‌شاه قاجار از این منطقه بازدید کرده و آن را دره‌ای کوچک و خوش آب‌وهوا، در فاصلۀ نیم‌فرسخی از ابهر توصیف کرده است. مسافرانی که در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار نیز از این منطقه دیدن کرده‌اند، آن را روستایی آباد، سرسبز و دارای باغ‌های میوه و کشت‌زارهای فراوان معرفی کرده‌اند. بر اساس آمار ثبت‌شده، در این منطقه از استان زنجان، در اواخر دهۀ ۱۳۲۰ش، بیش از ۷۶۰۰ نفر زندگی می‌کرده‌اند.

جمعیت‌شناسی

هرچند، خرم‌دره، کوچک‌ترین شهرستان در استان زنجان است اما از نظر تراکم نسبی جمعیت رتبۀ نخست را در این استان دارد. جمعیت این شهر، در ۱۳۹۵ش، در حدود ۵۵٬۳۶۸ نفر اعلام شده است. مردم در این منطقه، به زبان ترکی سخن می‌گویند و مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند.

جغرافیا

• موقعیت جغرافیایی

شهرستان خرم‌دره، با مساحتی در حدود ۴۰۷ کیلومتر مربع، درون شهرستان ابهر قرار گرفته و از شرق و غرب به ابهر می‌رسد. این شهرستان، از شمال با استان قزوین و از جنوب با شهرستان خدابنده همسایگی دارد. مختصات جغرافیایی شهر خرم‌دره در حدود °۴۹ و ´۱۱ طول شرقی، و °۳۶ و ´۱۲ عرض شمالی است. ارتفاع این شهر نسبت به سطح دریا نیز در حدود ۱٬۵۷۰ متر است.

• آب‌وهوا

خرم‌دره، دارای موقعیتی جلگه‌ای و آب‌وهوای معتدل و خشک است.

• رشته‌کوه‌ها

از جمله ارتفاعات مهم در این روستا می‌توان به کوه‌های الوند با ارتفاع بیش از سه هزار متر اشاره کرد.

• منابع آبی (رودها)

ابهررود یا ابهر‌چای در شهرستان خرم‌دره، تنها رود مهم در این منطقه به‌ شمار می‌رود. این رودخانه، بخشی از اراضی خرم‌دره را آبیاری می‌کند. برخی از ریزآبه‌های این رود نیز در این شهرستان، جریان دارند.

• حیات‌وحش

به‌دلیل همجواری با کوه‌های شمالی منطقه مانند انجیلین، وجود ارتفاعات بلند و همچنین بارش‌های فصلی، شهرستان خرمدره از طبیعتی بکر و چشمگیر برخوردار است. این ویژگی‌ها موجب شده تا در نقاط مختلف این شهرستان، گونه‌های جانوری حمایت‌شده‌ای همچون بز کوهی، گرگ و کبک مشاهده شوند.

تقسیمات کشوری

دهستان خرم‌دره، در ۱۳۶۸ش، به بخش مرکزی شهرستان ابهر و شهر خرم‌دره نیز به‌دلیل تراکم جمعیتی بالا و مزایای شهری، به مرکزیت این بخش ارتقا یافتند. در سال ۱۳۷۶ش، خرم‌دره به سطح شهرستان ارتقا یافت. امروزه، بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، خرم‌دره دارای یک بخش (مرکزی)، یک شهر (خرم‌دره) و دو دهستان (خرم‌دره و الوند) است.

نرخ باسوادی در شهرستان خرم‌دره

شهرستان خرمدره، در میان شهرستان‌های استان، بالاترین تراکم نسبی جمعیت و نیز بیشترین نرخ باسوادی را با ۹۷درصد به خود اختصاص داده است.

محله‌های خرم‌دره

خرم‌دره در آغاز از محله‌هایی چون لشگری، چاله‌محله و حصاری شکل گرفت؛ اما با گذر زمان و الحاق محله‌هایی مانند نوکرزک (قنات‌نو)، حاج ملاعلی، ناوک، گونه‌زار، سلطان‌آباد و شهرک قدس، پیکره شهری آن به‌تدریج گسترش یافت و در دوره‌های مختلف تاریخی توسعه یافته است.

اقتصاد

• کشاورزی

خرم‌دره، از نظر کارشناسان اقتصادی، پتانسیل بسیاری از نظر صنعتی و کشاورزی دارد. این منطقه، به‌دلیل قرار گرفتن در میان ارتفاعات شمالی و جنوبی شهرستان ابهر، زمین‌های حاصل‌خیز و مناسبی برای کشاورزی دارد. از جمله محصولات عمدۀ کشاورزی در خرم‌دره می‌توان به گندم، جو، تره‌بار، انگور، بنشن، لوبیا، زردآلو، سیب و بادام اشاره کرد. بر اساس برآوردهای صورت‌گرفته، سطح باغات در خرم‌دره در حدود ۳۰۰ هکتار و سطح اراضی تحت کشت نیز در حدود ۶۰۰ هکتار است. محصول به‌دست آمده از این سطوح زراعی، سالیانه، در حدود ۳ هزار تن انواع میوه و ۱۵ هزار تن انواع محصولات زراعی است. دامداری نیز در کنار کشاورزی از پیشه‌های اصلی مردم در این منطقه به شمار می‌رود. پرورش انواع دام به روش‌های صنعتی و سنتی، پرورش طیور، مرغداری‌های کوچک و بزرگ در این شهر رایج هستند.

• دامداری

دامداری در خرمدره، شامل پرورش گوسفند، گاو و طیور، از فعالیت‌های رایج به شمار می‌رود؛ به‌گونه‌ای که محصولات لبنی و گوشتی آن به بازارهای محلی و شهرهای پیرامون عرضه می‌شود. این فعالیت، چه در قالب سنتی و چه به‌صورت مدرن، در کنار کشاورزی نقش مهمی در تقویت اقتصاد منطقه ایفا کرده است.

• صنعت و معدن

این منطقه، همچنین، به‌دلیل نزدیکی به راه‌آهن تهران- تبریز و نیز عبور مسیر ترانزیتی تهران- تبریز- ترکیه از میان این شهر، از موقعیت جغرافیایی مناسبی برای ساخت صنایع مختلف برخوردار است. از مهم‌ترین واحدهای صنعتی خرم‌دره می‌توان به کارخانۀ کبریت‌سازی اقتصاد، گروه صنعتی مینو، شرکت شیشه ضدگلوله میرال، شرکت سرم‌سازی، چینی نور، کوکما، آجر سیلیس و هورا طب اشاره کرد. همچنین خرم‌دره دارای معادن ارزشمندی است که شامل ۸ معدن سنگ گرانیت، یک معدن مس و معادن سیلیس می‌شود. سنگ گرانیت سبز این شهرستان از جمله محصولات معدنی شناخته‌شده در ایران است. ترکیب صنایع فعال و منابع معدنی، خرم‌دره را به یکی از قطب‌های صنعتی مهم در شمال‌غرب کشور تبدیل کرده است.

رویداد خرم‌دره

رویداد خرم‌دره یا مبارزه بهمن حجت کاشانی، همسرش کاترین (فاطمه) عدل و علی پاتریک پهلوی (برادرزاده شاه)، از قیام‌های اردیبهشت ۱۳۵۴ش علیه حکومت پهلوی بود. حجت کاشانی پس از تحول فکری و گرایش به اندیشه‌های اسلامی، برای فاصله‌گرفتن از خاندان پهلوی به خرم‌دره رفت و دهکده‌ای به نام «الله‌ده» تأسیس کرد و به‌تدریج مجالسی برای آموزش و آگاه‌سازی روستاییان برپا کرد. همین فعالیت‌ها و نیز تهیه فهرستی از وابستگان فاسد حکومت، موجب تعقیب او توسط ساواک شد. پس از دریافت هشدار از سوی ساواک، بهمن در فروردین سال ۱۳۵۴ش به‌همراه خانواده‌اش به غاری در کوه‌های خرم‌دره پناهنده شد. در ۲۹ اردیبهشت، نیروهای امنیتی غار را محاصره کردند و در جریان حمله، کاترین عدل با انفجار نارنجک کشته شد و دو دخترشان زخمی شدند. حجت کاشانی نیز در تهران در یک درگیری مسلحانه کشته شد و علی پاتریک پهلوی دستگیر و به کلاله تبعید شد.

مشاهیر خرم‌دره

• مولانا قشم مکافاتی (متخلص به محتشم)

مولانا قشم مکافاتی متخلص به محتشم خرم‌دره‌ای، شاعر آیینی، در سال ۱۲۵۸ش در خرم‌دره متولد شد. او دوران کودکی را در فضایی مذهبی سپری کرد و از همان آغاز با علوم دینی آشنا شد. تحصیلات ابتدایی و مقدمات علوم دینی را در مکتب‌خانه‌ها فرا گرفت و مدتی نیز در مدرسۀ علمیه هیدج به ادامه تحصیل پرداخت. سپس به فعالیت‌های تبلیغی و مذهبی روی آورد. وی با سرودن اشعار ترکی در قالب مراثی، نوحه و مدایح اهل‌بیت به شهرت رسید. او تمام فعالیت ادبی خود را به شعر آیینی اختصاص داده و از پرداختن به موضوعات دیگر پرهیز می‌کرد. وی سرانجام در حدود ۶۵ سالگی درگذشت.

• امام‌الدین احمد (متخلص به خرم)

امام‌الدین احمد از شاعران و عارفان خرم‌دره بود که در ۱۱۴۰ق در این منطقه به دنیا آمد. او پس از طی مراحل تحصیل، به مناطق مختلف از جمله هند سفر کرد و در آنجا به فعالیت‌های ادبی و فرهنگی پرداخت. اشعار او بیشتر در حوزه عرفان و مضامین اخلاقی سروده شده و نشان‌دهندۀ گرایش معنوی و ادبی اوست. تخلص او خرم بوده و در منابع ادبی به‌عنوان شاعری با گرایش عرفانی شناخته می‌شود. وی در سال ۱۲۱۵ق در لنکهور از دنیا رفت.

• شیخ موسی کلانتری

شیخ موسی از عالمان و عارفان برجسته‌ی دوره‌ی دوره قاجار بود که در شهر خرمدره می‌زیست و عمر او تا اوایل دوره پهلوی اول نیز ادامه یافت. وی تحصیلات دینی خود را در حوزه علمیۀ نجف گذراند و در همان‌جا با میرزا کوچک‌خان جنگلی همدرس و هم‌نشین بود. با آغاز قیام جنگل به رهبری میرزا کوچک‌خان، حاج شیخ موسی به‌دلیل کهولت سن امکان حضور مستقیم در مبارزه را نداشت، اما از طریق تشویق مردم خرمدره و اعزام یاران خود—از جمله پسرخواهرش—در حمایت از این حرکت نقش‌آفرینی می‌کرد. او افزون بر فقه و علوم دینی، در دانش جَفر نیز مهارت داشت و گفته می‌شود اثری در این زمینه از خود به‌جا گذاشته که امروزه در دسترس نیست. خانۀ او در محله قوبا (خیابان شهید رجایی کنونی) در خرمدره قرار داشت و شامل خانه و باغچه‌ای نسبتاً وسیع بود.

• اکبر نوحی

اکبر نوحی در سال ۱۳۲۳ش در یک خانوادۀ بااصالت و کشاورز در خرم‌دره متولد شد. او تحصیلات ابتدایی را در مدرسه مُحَدِّث گذراند و پس از مدتی تحصیل در دبیرستان سعدی، برای ادامه زندگی و تحصیل به شیراز نزد برادرش رفت و تا کلاس یازدهم در مدرسه حیات ادامه تحصیل داد. سپس دیپلم گرفت. وی در سال ۱۳۴۴ش وارد رشته فیزیک دانشگاه شیراز شد و با موفقیت دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد را به پایان رساند. پس از آن برای دوره‌های تکمیلی به انگلستان رفت و سپس با مهاجرت به آمریکا، دکترای فیزیک کاربردی و علوم مواد را دریافت کرد. پروفسور نوحی به‌عنوان استاد دانشگاه پلی‌تکنیک کالیفرنیا فعالیت داشت و در زمینه مهندسی الکترونیک با سازمان فضایی آمریکا (NASA) همکاری علمی و پژوهشی انجام می‌داد. از جمله فعالیت‌های علمی او می‌توان به ثبت اختراع در حوزه فناوری فیلم‌های شبه‌رسانای مغناطیسی و همچنین دستاوردهای پژوهشی در توسعه تکنولوژی‌های مرتبط با پروژه‌های فضایی اشاره کرد. او علاوه بر تدریس، در پروژه‌های تحقیقاتی متعدد مشارکت داشت، مقالات علمی متعددی منتشر کرد و عضو انجمن‌های علمی بین‌المللی بود. وی در سال ۱۳۷۹ش در آمریکا درگذشت.

• صدرالدین شجره

صدرالدین شجره در سال ۱۳۳۱ش در خرم‌دره به دنیا آمد. وی دوبلور، گوینده، بازیگر و کارگردان نمایش‌های رادیویی ایرانی بود. او با وجود تحصیل در رشته بینایی‌سنجی، به‌دلیل علاقه و استعدادش در فن بیان وارد دنیای رادیو شد. شجره از گویندگان و کارگردانان رادیو ایران بود و سال‌ها در تولید نمایش‌های رادیویی فعالیت داشت. او همچنین در برخی سریال‌های تلویزیونی مانند مدار صفر درجه، معمای شاه و ایراندخت بازی کرد. علاوه بر این، در روایت کتاب‌های صوتی نیز حضور داشت. او تا پایان عمر به آموزش فن بیان و فعالیت هنری ادامه داد و در ۳۰ خرداد ۱۳۹۷ش در تهران درگذشت.

• حبیب کلانتری

شیخ حبیب کلانتری از خیرین و معتمدان شهر خرم‌دره بود که در سال ۱۳۰۸ش متولد شد. او آموزش قرآن را نزد بانویی به نام ملاسونا آغاز کرد و سپس در مکتب‌خانۀ ملاعلی‌حسین به فراگیری علوم دینی پرداخت. پس از آن وارد مدرسۀ دولتی تازه‌تأسیس خرم‌دره شد و در سال ۱۳۲۸ش برای ادامۀ تحصیلات حوزوی به شهر قم رفت و دروس دینی را تکمیل کرد. پس از بازگشت از شهر قم به خرم‌دره، شیخ حبیب کلانتری علاوه بر فعالیت‌های دینی و نگارش اسناد و قباله‌ها، بخش عمده‌ای از زندگی خود را صرف امور خیریه و خدمت به مردم کرد. او در اجرای پروژه‌های عام‌المنفعه، به‌ویژه در حوزه بهداشت و درمان، نقش فعالی داشت و با جلب اعتماد مردم، بسیاری را به مشارکت در کارهای خیر تشویق می‌کرد. مردم خرم‌دره از او به‌‌عنوان پدر معنوی شهر یاد می‌کنند. شیخ حبیب علاوه بر فعالیت‌های مذهبی، حافظ قرآن و مؤلف ۲۷ اثر در حوزه علوم قرآنی و معارف اسلامی بود.

از دیگر علمای شناخته‌شده شهر خرم‌دره می‌توان به حاج ملا عباد احمدی، حاج آخوند میرزاعلی، شیخ باقر خانمحمدی، شیخ اصغر جعفری، حاج آخوند حسین‌آقا، شیخ صفر لطفی، حاج سید نصیر شرفی و شیخ مظاهر مقدم اشاره کرد.

آثار باستانی خرم‌دره

• تپه باستانی خالصه

تپه خالصه خرم‌دره از محوطه‌های باستانی مهم ایران است که به هزاره ششم پیش از میلاد و دوره نوسنگی و مس تعلق دارد. این اثر در حدود یک کیلومتری جنوب شهر خرم‌دره و در میان باغات و تاکستان‌های حاصلخیز واقع شده و از معدود محوطه‌هایی است که بخشی از پیشینه تاریخی و فرهنگی فلات مرکزی و شمال‌غرب ایران را بازتاب می‌دهد. در نخستین مطالعات باستان‌شناسی انجام‌شده در خرم‌دره در سال ۱۳۸۸ش، شواهدی از دوره پارینه‌سنگی (حدود ۲۰۰ هزار سال پیش) نیز در این تپه گزارش شده است. از مهم‌ترین یافته‌های آن می‌توان به ابزارهای سنگی، تدفین انسان در خمره‌های سفالی، ظروف سفالی و بقایای دانه‌های گیاهی اشاره کرد که نشان‌دهنده حاصلخیزی منطقه و رواج فعالیت‌های کشاورزی در میان ساکنان آن است. همچنین کشف کوره سفالگری بیانگر خودکفایی و مهارت ساکنان در تولید و ساخت سفال و حتی صادرات آن در دوره‌های باستانی است. این تپه اطلاعات ارزشمندی درباره سکونت انسان‌ها در حاشیه رودخانه کبیر و شمال‌غرب کشور ارائه می‌دهد و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

• حمام یان‌یان

گرمابه تاریخی یان‌یان خرم‌دره از بناهای دوره قاجار است که در بافت قدیمی شهر و در حاشیه رودخانه کبیر قرار دارد. نام یان‌یان در زبان ترکی از مصدر یانماق به‌معنای سوختن گرفته شده و به گرمای دائمی و آب گرم حمام اشاره دارد. این حمام با الهام از معماری حمام‌های دوره صفوی اما در ابعاد کوچک‌تر و با وسعت حدود ۲۱۰ مترمربع ساخته شده است. بخش‌های آن شامل هشتی ورودی، سربینه، گرماخانه، نظافت‌خانه، خزینه‌های آب سرد و گرم و گلخن است. در سال‌های اخیر، حمام تاریخی یان‌یان با حفظ ساختار اصلی، تغییر کاربری داده و به سفره‌خانه سنتی تبدیل شده است. این اثر تاریخی از جمله آثار ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران است.

گردشگری

سرسبزی و آب‌وهوای مطلوب این منطقه، در کنار مهمان‌نوازی مردم، خرم‌دره را به یکی از برجسته‌ترین مناطق گردشگری در ایران تبدیل کرده است. از جمله جاذبه‌های گردشگری خرم‌دره می‌توان به باغ‌های وسیع میوه، جاده بین مزارع داسداران، کوچه باغ‌های قدیمی، جنگل‌های شاه باغی، ارتفاعات همجوار با الوند، دریاچۀ کوچک سدهای خلیفه‌لو و شویر، مسجد بهمن حجت کاشانی، غار بهمن حجت کاشانی، حمام یان یان در حاشیۀ رودخانۀ کبیر، روستای انجلیین خرم‌دره تپه خالصه، تپه داسداران، تپه آرانج، آینه لر داشی، محوطۀ آخارباخار، قبرستان سوکهریز و تپه نصیرآباد، اشاره کرد.

سوغات و صنایع محلی

از جمله سوغاتی‌ها و صنایع محلی در خرم‌دره می‌توان به قالی و فرش دست‌بافت، جاجیم، گلیم، گلدوزی، منبت، گیپور و خیاطی‌های خاصِ این منطقه اشاره کرد.

آداب و رسوم مردم خرم‌دره

شب چله (یلدا)

در منطقه خرمدره، شب یلدا با گردهمایی خانواده‌ها در منزل بزرگ‌ترها برگزار می‌شود. مردم این منطقه برای این شب، هندوانه و خربزه را در کاه یا آرد نگهداری می‌کردند و درخت انگور را با پوشاندن علف از سرمازدگی محافظت می‌کردند تا انگور تازه به سفره بیاورند. انار، سیب، به، پرتقال، گردو، سنجد و کشمش نیز از خوراکی‌های اصلی این شب است. در این شب‌نشینی‌ها، بزرگ‌ترها قصه می‌گویند، افراد باسواد شعر می‌خوانند و اگر نوازنده‌ای باشد ساز و آواز برپا می‌شود. همچنین نامزدها به اتفاق بزرگان خانواده برای عروس خود هدیه می‌برند.

خانه‌تکانی

در خرمدره قدیم، خانه‌تکانی‌های پایان سال با دستور مادرشوهر شروع می‌شد و باید پیش از غروب چهارشنبه‌سوری تمام می‌شد. کنار رودخانه کبیرخان، زنان با چوبی به نام «دویجک» و ماده‌ای شوینده به نام «چوقان» لباس‌ها و فرش‌ها را می‌شستند. در این روزها، کوسه‌ها (افرادی با لباس سیاه و سفید و دهل‌زنان) وارد خانه‌ها می‌شدند. کوسه سفید نماد بهار و کوسه سیاه نماد زمستان بود؛ کشتی گرفتن آن دو و پیروزی سفیدپوش، نشانه غلبه روشنایی بر تاریکی بود. اگر خانه تمیز بود، کوسه سفید سیاه‌پوش را زمین می‌زد و صاحب خانه انعام می‌داد. اگر خانه کثیف بود یا سفال شکسته در حیاط مانده بود، کوسه‌ها با چوبدستی دیوارها را خراش می‌زدند و سفال‌ها را می‌شکستند تا صاحب‌خانه را به خانه‌تکانی وادارند.

چهارشنبه‌سوری

در خرمدره، چهارشنبه‌سوری با خانه‌تکانی و پوشیدن لباس نو در عصر سه‌شنبه آغاز می‌شد و بزرگ‌ترها به کودکان «پول چهارشنبه» می‌دادند. اهالی به دیدار خانواده‌های داغ‌دیده می‌رفتند و نشانه‌های سوگ را با لباس‌های شاد جایگزین می‌کردند. سپس بوته‌های جمع‌آوری‌شده از کوه روی پشت‌بام آتش زده می‌شد و مردم با پریدن از روی آتش و گفتن شادباش، در مراسم شرکت می‌کردند. در پایان، خاکستر آتش جمع‌آوری و در آب روان ریخته می‌شد و شام با غذاهای سنتی مانند ماهی‌پلو، سبزی‌پلو یا خورش قیمه همراه بود. مردم خرمدره در شب چهارشنبه‌سوری از خوبی‌ها و شادی‌ها می‌گفتند و در گذشته، صبح چهارشنبه با رفتن به کنار رودخانه، قیچی را در آب فرو می‌بردند و به‌صورت نمادین آب را می‌بریدند تا از بدی‌های سال گذشته جدا شوند و آن‌ها را کنار بگذارند.

بازی‌های سنتی خرم‌دره

بازی‌های سنتی خرم‌دره از تنوع قابل‌توجهی برخوردارند و با نام‌ها و شیوه‌های گوناگون در میان کودکان رواج داشته‌اند. از جمله این بازی‌ها می‌توان به آدّه تو دّه (بگیر و بنداز)، آقاج سورمه (چوب‌سواری)، الک دولک (هِلینگ آغاج)، عمو زنجیرباف یا آقا زنجیرباف، اوستان بیار، اینقَرتَنَه (به این اندازه)، بازی ملخ، بورک تپه، بورک آپاردی، تبر و تورنا اشاره کرد که هر یک بخشی از سرگرمی‌های روزمره کودکان را تشکیل می‌دادند. در کنار این موارد، بازی‌هایی مانند تیله اویونو (ارقه اوینمه)، جور جور، چارقد سالمه، چکن چکن، چین چین، حَقرحقر، دوز، سوپاند، شاه وزیر، شان قول، عاشیق ایونو و غَلبر اویناما نیز رایج بوده‌اند. همچنین بازی‌های پرتحرک‌تری چون فرفره‌بازی، قطار دوزمه، قنه قنه، قوچ و گویون، قورتونه قویون، قوز اوینمه و قوش آتان (قوش وورن) در میان کودکان محبوبیت داشته‌اند. بازی‌هایی مانند کور ایونو، گیزلن‌پاچ، گول یا پوچ، مونجوق گورمه، منته (منده)، نومورته اوینمه، نون–نون، نقطه‌نقطه، یالان دده یالان دده، یده‌داش و هاردن دوشدین نیز بخشی از این مجموعه را تشکیل می‌دهند که هر یک با قواعد و ویژگی‌های خاص خود، در شکل‌گیری فرهنگ بازی‌های بومی خرم‌دره نقش داشته‌اند.

جشنواره‌ها

جشنواره لواشک خرم‌دره رویدادی فرهنگی‑گردشگری است که برای نخستین بار در سال ۱۴۰۳ش در شهرستان خرم‌دره، واقع در استان زنجان ایران، برگزار شد. این جشنواره با هدف معرفی فرآورده‌های بومی، به‌ویژه لواشک و نیز رونق گردشگری و صنایع‌دستی منطقه برگزار شد. اولین دوره این جشنواره در پارک ورودی شهر خرم‌دره برگزار شد. این رویداد با حضور غرفه‌دارانی از خود شهرستان و دیگر استان‌های کشور، همراه با استقبال مردم، گردشگران و مسئولان محلی برگزار شد.

آموزش و پژوهش

1. دانشگاه‌ها: دانشگاه‌های پیام نور، جامع علمی کاربردی مینو و نیز مؤسسه آموزش عالی کار واحد خرم‌دره در این منطقه وجود دارند.
2. حوزه علمیه: در شهر خرم‌دره، یک حوزۀ علمیه مخصوص برادران به‌نام «ولیعصر» و یک حوزه علمیه ویژۀ خواهران به نام حضرت معصومه وجود دارد.

بهداشت و درمان

از جمله مراکز بهداشتی در این شهرستان، بیمارستان بوعلی سینا، مرکز بهداشت خرم‌دره و درمانگاه مهر هستند.

کتاب‌شناسی خرم‌دره

• کتاب جامعه‌شناسی تاریخی خرمدره در دوره قاجار و پهلوی نوشته لیلا محمدی، تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خرمدره را در دو دوره قاجاریه و پهلوی بررسی می‌کند.
• کتاب خرمدره، پنجره سبز تاریخ اثر ناصر حسین‌خانی، به معرفی کلی شهرستان خرمدره، پیشینه تاریخی، مشاهیر، اماکن باستانی و جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی آن می‌پردازد.
• کتاب بازی‌های سنتی خرمدره تألیف فریده طاهری، به معرفی و مستندسازی بازی‌های بومی و محلی شهرستان خرمدره می‌پردازد.
• کتاب خرمدره، سرزمین نغمه و زخمه تألیف ناصر حسین‌خانی، به تاریخ موسیقی خرمدره و معرفی هنرمندان و موسیقی‌دانان ایرانی اهل این شهرستان اختصاص دارد.

منابع

• آقامحمدی، محمد، ابهر: گذری و نظری، زنجان، زنگان، ۱۳۷۷ش.
• افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، وزارت نیرو، ۱۳۷۳ش.
• بروگش، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمۀ محمدحسین کردبچه، تهران، ۱۳۶۷ش.
• پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادی‌ها و مکان‌های مذهبی کشور، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷ش.
• ثبوتی، هوشنگ، تاریخ زنجان، زنجان، نیکان، ۱۳۶۶ش.
• جعفری، عباس، گیتاشناسی ایران، تهران، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۶۸-۱۳۷۹ش.
• جغرافیای استان زنجان، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ۱۳۸۱ش.
• جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ۱۳۶۶ش.
• جملی‌کارری، ج. ف، سفرنامه، ترجمۀ عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تبریز، علمی و فرهنگی، ۱۳۴۸ش.
• «حوزۀ علمیۀ ولیعصر خرمدره به کمک بیماران کرونایی می‌آید»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: ۲۴ فروردین ۱۳۹۹ش.
• «خرم‌دره شهر تپه‌های تاریخی هشت هزار ساله»، وب‌سایت مهر و ماه، تاریخ بازدید: ۲۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «خرم‌دره، شهری به قدمت تاریخ»، وب‌سایت مهرنیوز، تاریخ بارگذاری: ۲۹ اسفند ۱۳۹۵ش.
• «خرم‌دره»، وب‌سایت ایران شناسی، تاریخ بازدید: ۲۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «خرم دره»، وب‌سایت کاخ آسمان، تاریخ بازدید: ۲۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
• ژوبر، پ. ا، مسافرت به ارمنستان و ایران، ترجمۀ محمود مصاحب، تبریز، علمی و فرهنگی، ۱۳۴۷ش.
• شریعت، کریم، «خرم دره»، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۱ شهریور ۱۴۰۱ش.
• گوبینو، ژ. آ، سفرنامه، ترجمۀ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، بی‌نا، ۱۳۶۷ش.
• فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های ایران، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۶۹ش.
• فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی‌ها)، استان یکم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ۱۳۲۸ش.
• «معرفی شهر زیبای خرم‌دره»، وب‌سایت ساعد نیوز، تاریخ بارگذاری: ۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
• نشریۀ تاریخ تأسیس‌دار، وزارت کشور، تهران، ۱۳۷۸ش.
• نشریۀ عناصر تقسیماتی به‌همراه مراکز، وزارت کشور، تهران، ۱۳۸۱ش.
• نقشۀ تقسیمات کشوری، گیتاشناسی، مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۱ش.