پرش به محتوا

تعیین وقت ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>تعیین زمان ظهور امام مهدی؛</big>''' بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی.<ref group="دیدگاه">بخش زیادی از محتوای تهیه شده خارج از موضوع است. بیش از ۶۰ درصد متن به تبارشناسی واژگان (ظهور، قیام، خروج، بعث) اختصاص دارد. بخش‌های واژه‌شناسی باید در مقاله اصلی امام مهدی قرار گیرند. مقاله‌ای با این عنوان باید مستقیماً به تاریخچه تعیین وقت (توقیت)، احادیث نهی از تعیین وقت، مدعیانی که در تاریخ وقت تعیین کرده‌اند و مفهوم «بَداء» بپردازد. همچنین پیامدهای تعیین وقت و...
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =  تعیین وقت ظهور امام مهدی.jpg
| زیرنویس تصویر    =  کتاب «تحلیل و بررسی مسئله توقیت با رویکرد کلامی»
| image_alt        =کتاب «تحلیل و بررسی مسئله توقیت با رویکرد کلامی»
| فایل پادکست      =تعیین وقت ظهور امام مهدی.ogg 
| حجم فایلپادکست    =۱۰ 
| تاریخ پادکست      =۹-۴-۱۴۰۵ 
| زیرنویس عنوان     = 


روی تاریخچه، دلایل کلامی نهی از تعیین وقت، و تحلیل‌های تاریخیِ پیرامون این موضوع تمرکز شود.</ref>
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =


تعیین زمان ظهور امام مهدی از مباحث چالش‌برانگیز مهدویت است که در روایات به طور دقیق نامشخص دانسته شده است و آموزه نهی از توقیت بر آن تأکید دارد. با وجود شهرت ذهنی ظهور در روز جمعه، روایات مربوط به روز شنبه از نظر تعداد و اعتبار قوی‌تر هستند. بر این اساس، هرگونه وقت‌تعیین دقیق برای ظهور نادرست است و احتمال وقوع آن در دو مرحله نخست برای یاران خاص و سپس برای عموم و در روزهای متفاوت وجود دارد.
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
'''{{درشت|تعیین وقت ظهور امام مهدی؛}}''' مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.


== '''باور به ظهور امام مهدی''' <ref group="دیدگاه">عنوان فکر میکنم دقیق نباشد «باور به ظهور منجی در ادیان» بهتر نیست؟
تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده می‌شود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای [[شیعه]] است. براساس منابع کلامی و روایات قطعی [[امامان شیعه]]، تعیین زمان برای این رویداد به‌شدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ [[خداوند]] می‌دانند. در منابع مرتبط با [[مهدویت]]، مدعیان تعیین وقت، صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی مانند [[کیسانیه]]، [[ناووسیه]] و [[واقفیه]] برای ظهور، وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین میان جریان‌های غیرشیعه، گروه [[بهائیت]] نیز با تعیین زمان‌هایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد. حفظ روحیهٔ انتظار و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمان‌بندی‌های خاص، از اصول باور به موعود در [[اسلام]] است.


اصل متن به شکل زیر تقریر شود بهتر نیست؟
== مفهوم‌شناسی ==
تعیین زمان ظهور [[امام مهدی|مهدی]]، امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت، برگرفته از وقت است. همچنین واژهٔ موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین شده باشد. مقصود از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره به جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به‌صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۳-۱۷۴.]</ref> موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از آغاز تاریخ اسلام تا امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به‌طور جامع بررسی شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.]</ref>


باور به ظهور منجی و موعود در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان اغلب ادیان و مکاتب است. این مفهوم در سنت‌های مختلف دینی با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود و....</ref> ==
== گونه‌های تعیین وقت ظهور ==
باور به ظهور منجی و موعود آخرالزمان که هدایت‌گر بشر حیران امروز به سوی هدف والای الهی و امید به آینده روشن جهان است، مفهومی آشنا برای اکثریت قریب به اتفاق پیروان همه ادیان و مکاتب است.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> این منجی در عهد عتیق و در بین یهودیان با نام‌های مختلفی مانند عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، خداوند، پسر خدا، انسان، پسر انسان، پرهیزگار، برگزیده مسیحا یا ماشیح یاد شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> زرتشت‌ها در انتظار سوشیانت،<ref>جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶-۴۴.</ref> مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی مسیح،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/12658/%d8%a7%d8%ae%d8%b1%db%8c%d9%86-%d9%86%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ae%d8%b1%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%85%d8%a7%d9%86 اقلیدی‌نژاد، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.]</ref> هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین<ref>[https://www.tkalam.ir/article_39080.html قرائی و کریم‌پور، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰-۲۸.]</ref> و مسلمانان نیز در انتظار امام مهدی هستند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲.</ref>
تعیین وقت ظهور امام مهدی، از وجوه مختلفی دسته‌بندی شده است، ازجمله:


== '''تبارشناسی ظهور در منابع اسلامی''' ==
* فاعل و تعیین‌کننده وقت، سه گونه است: الف) خدا؛ ب) امامان شیعه؛ ج) افراد عادی.
موعودباوری به‌عنوان بالاترین آموزه در فرهنگ سترگ امامان معصوم، دارای واژگان و اصطلاحاتی چند است که برخی متناسب معارف این اندیشه و باور، معنایی خاص به خود گرفتند.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۸.]</ref>
* از نظر استناد به روایات، دو گونه است: الف) توقیت مستند که بر پایه روایات، وقت ظهور را تعیین می‌کند؛ ب) توقیت بی‌اسناد.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref>
* از نظر دقت زمان‌بندی، سه گونه است: الف) توقیت حدودی قطعی که زمان مشخص تعیین می‌شود؛<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref> الف) توقیت تفصیلی که وقت ظهور با جزئیات کامل تعیین می‌شود؛ ج) توقیت اجمالی که در آن به زمان‌های کلی اشاره می‌شود، مانند سال‌های فرد، [[عاشورا]]<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰–۱۶۱.</ref> و تقارن با خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی و کشته‌شدن نفس زکیه. در رویکرد کلامی، توقیت اجمالی عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۸-۴۹.]</ref>


=== '''ظهور''' ===
== مستندات تعیین وقت ==
ظهور در لغت جمع ظهر و به معنای رو، سطح و ظاهر است. معادل مصدر عربی ظهور، به معنای نمود و صور ظاهرنما است. در معنای اصطلاحی، ظهور در برابر خفا قرار می‌گیرد. در موضوع مهدویت، منظور از ظهور، نمایان شدن امام مهدی پس از یک دوره زندگی طولانیِ پنهانی است که دو جنبه از آشکار شدن، به منظور قیام و استقرار حکومت عدل جهانی را دربردارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC کاظمی و موسوی، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، ۱۳۹۹ش، ص۶۶.]</ref>
مستندات تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارت‌اند از:
# '''روایات:''' مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶-۱۱۰.]</ref>
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی به کشف و شهود یا الهام، منتسب می‌شوند.
# '''اشعار:''' برخی سروده‌ها نیز که شاعران آنها درصدد تعیین زمان ظهور نبوده‌اند، بعدها مستند توقیت‌ شده‌اند، ازجمله شعر «تائیه» دعبل خزاعی که نزد [[امام رضا]] خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم‌الله و البرکات.
# '''خواب و رؤیا:''' مانند توقیت محمد شریف‌رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۲-۴۳.]</ref>


درباره چگونگی این آشکار شدن، هرچند سخنی دقیق و روشن در روایات ذکر نشده است؛ اما با توجه به آنکه این ظهور، پایان غیبت امام دانسته شده، می‌توان آشکار شدن را برپایه روایاتی که به چگونگی غیبت اشاره کرده‌اند، تعریف کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۰.]</ref>
== انگیزه‌های تعیین وقت ==
انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به‌دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:
# '''گفت‌وگوی روایی:''' عده‌ای با توجه به این‌که روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
# '''بشارت ظهور:''' گروهی برای مژدهٔ نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
# '''حرام نبودن تعیین وقت:''' برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص، نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدودهٔ زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.]</ref>


ظهور و مشتقات آن با بررسی روایات به معانی زیر آمده است:
== نهی توقیت ==
بسیاری از محدثان و دین‌پژوهان مسلمان، روایاتی از امامان شیعه را نقل و بررسی کرده‌اند که مضمون آنها ناظر به نهی توقیت و نکوهش تعیین وقت برای ظهور امام مهدی  است.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۲؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۴-۲۵.]</ref> گزاره‌های اصلی برآمده از این بررسی‌ها عبارت است از:
* تنها خداوند از زمان ظهور آگاه است و هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است.'''<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/466845/بررسی-امکان-تعیین-وقت-ظهور هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛] [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref>'''
* دانستن زمان ظهور به‌طور دقیق، برای مردم سودی ندارد.
* هیچ‌یک از امامان شیعه، زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده‌اند و اگر هم خبری نقل شده باشد، قابل اعتماد نیست.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۶؛ [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref>
* تعیین وقت ظهور موجب سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای آنها، سوءاستفاده فرصت‌طلبان<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۵-۷۸.]</ref> و تعویق در زمان ظهور می‌شود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref>


# '''آشکار شدن امام مهدی:''' إِنَّ لِلْقَائِمِ غَيْبَةً قَبْلَ ظُهُورِهِ؛ برای قائم غیبتی پیش از ظهور او است.
=== منافات با بداء ===
# '''آشکار شدن دولت حق:''' یا شَوْقاهُ إِلى رُؤْیَتِهِمْ فی حالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ چقدر مشتاق دیدار آنها هستم آن زمان که دولت آنها آشکار شود.
در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور منحصراً در علم خداوند است و آگاهی امامان مشمول بداء می‌شود و تغییرپذیر است. به همین دلیل، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت ظهور، پرهیز کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۲.]</ref>
# '''آشکار شدن گشایش:''' وَ کَتَبْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرَجِ مَتى یَکُونُ؟ فَخَرَجَ إِلَیَّ: کُذِّبَ الْوَقَّاتُونَ؛ و نوشتم در آن از فرج پرسیدم کی خواهد بود؟ پس توقیعی برای من رسید که: وقت‌گذاران دروغ گفتند.
# '''پیروزی امام زمان و حکومت‌ او:''' وَ کَذلِکَ قائِمُنا أَهْلَ الْبَیْتِ ... یَظْهَرُ عَلى مَنْ یَظْهَرُ؛ این‌گونه است قائم ما اهل‌بیت پس چون او آشکار شد بر آن کس که باید، چیره خواهد شد.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰-۹.]</ref>


=== '''قیام''' ===
== تعیین وقت ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه ==
از مشهورترین تعبیرها برای انقلاب جهانی امام مهدی در منابع روایی شیعه مفهوم و واژه قیام است. قیام به معنی ایستادن است. در اصطلاح به معنای نهضت جهانی امام مهدی برابر ستمگران، برای برپایی عدل و قسط در سرار جهان است.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰.]</ref>
در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی وجود داشته‌اند که زمان مشخصی را برای ظهور امام مهدی تعیین کرده‌اند. این تعیین‌وقت‌ها پیامدهای منفی متعددی به‌همراه داشته است، ازجمله: یأس و ناامیدی، گرفتارآمدن در توهم، مسئولیت‌گریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی به اصل ظهور، امام و مذهب شیعه، [[ارتداد]] و نیز فراهم‌شدن زمینه برای ظهور مدعیان دروغین و شکل‌گیری فرقه‌های انحرافی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref>


# ظهور غیر از قیام است و مرحله‌ای پیش از آن به شمار می‌رود. برخی روایات در این زمینه عبار تند از: قیام، مرحله پس از ظهور<ref>کلینی، الکافی، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۳۴۳، ح۳۰.</ref>، خروج مهدی شبیه خروج پیامبر<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۱۹۸، ح۹، ص۱۹۹، ح۱۴، ص۲۴۳، ح۴۳.</ref>، نپذیرفتن توبه پس از آغاز قیام.<ref>صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۱۸ و ۳۰.</ref>
=== کیسانیه ===
# هرچند در شماری از روایات، لفظ ظهور به معنای قیام نیز به کار رفته است. از این‌رو، قیام و ظهور هم‌معنا و در یک زمان و مکان اتفاق می‌افتد.  
پس از شهادت [[امام حسین]]، کیسانیه به رهبری [[مختار ثقفی]]، [[محمد حنفیه]] را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴-۳۶.]</ref> [[کیسانیه]] مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمد حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۴۱.]</ref> با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0033\u0033\u0034\u0034\u0032,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.]</ref>
# تفاوت ظهور با قیام، هماهنگ با آموزه‌های دینی و منطق اهل‌بیت است. یکی دانستن آن دو به این معنا است که امام به محض ظهور، قیام جهانی را آغاز کند؛ حال آنکه چنین قیام عظیمی نیازمند مقدماتی از جمله پذیرش آگاهانه و انتخابی مردم، نه اجباری و ترس از شمشیر است.
# اگرچه فراهم شدن ۳۱۳ یار خاص از شرایط ظهور شمرده شده، اما در برخی روایات، گردآمدن یاوران برای یاری در قیام جهانی پس از ظهور دانسته شده است؛ چه اینکه در روایات الزامی نشده که همه یاوران پیش از ظهور، شرایط یاری را به دست آورند.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۸-۱۷.]</ref>


برخی روایات به ویژه از منابع اهل‌سنت حاکی از آن است که امام پیش از آشکار شدن رسمی در مسجد الحرام، در مدینه ظهور کرده است؛ دیدگاهی که با ناگهانی بودن ظهور و روایات مربوط به آن، هیچ سازگاری ندارد.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۸.]</ref>
=== واقفیه ===
پس از درگذشت [[امام موسی کاظم]]، گروهی با نام [[واقفیه]]<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.</ref> با استناد به برخی روایات،<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمال‌الدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶ و ۶۴۴.</ref> برای ظهور امام مهدی زمان تعیین کردند. این موضوع به برگزاری جلسات مناظره و مباحثه میان دانشمندان شیعه و بزرگان واقفیه انجامید.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹، ۹۲ و ۸۱.</ref> رهبران واقفیه، روایات مربوط به [[امام مهدی]] ازجمله زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق می‌دادند و برای تثبیت باورهای خود، آثاری پدید آوردند.<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴ و ۲۷۳؛ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.</ref> با آغاز [[غیبت صغرا|غیبت صغرای]] امام مهدی، این گروه فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و سرانجام از میان رفت.<ref>طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.</ref>


=== '''خروج''' ===
=== صفویه ===
از دیگر مفاهیم خروج است که گاهی به معنی ظهور و در اکثر روایات به معنی قیام است. خروج در لغت، به معنای بیرون شدن است. در اصطلاح به معنای ظهور یا قیام می‌باشد. این واژه در روایات اهل‌سنت به‌طور قطع به معنای قیام است و لزوم مقصود ظهور امام مهدی، براساس دیدگاه شیعه نخواهد بود.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۸.]</ref> در روایات و سخنان دانشمندان دینی، خروج بیشتر همان قیام است.<ref>صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۴۹؛ صدوق، خصال، ۱۴۰۳ق، ج۱، ۳۰۳.</ref> البته در برخی روایات از امام محمد بن جعفر، امام جعفر بن موسی و ذهنیت یاران اهل‌بیت بیشتر خروج به معنای ظهور آمده است. البته در برخی روایات ینز خرج به معنای رجع آمده است.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>
[[صفویه]] که یک دولت فراگیر شیعی تشکیل داد، از نظر بسیاری از عالمان، زمینه‌ساز ظهور امام مهدی انگاشته شد. درباریان و صوفیان، شاه‌اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه‌اسماعیل نیز در نامه‌ای دولت خود را مصداق روایت «دولتنا فی آخرالزمان» معرفی کرد. در دورهٔ شاه‌طهماسب، رساله‌ای درباره این روایت، نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی به دولت امام مهدی متصل می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.]</ref> پس از آن، [[محمدباقر مجلسی]] در کتاب رجعت،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.]</ref> دو روایت از [[امام محمد باقر]] و [[امام جعفر صادق]] دربارهٔ خروج‌کنندگانی از مشرق و قیام‌کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه‌اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانهٔ نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ‌ندادن ظهور، این دیدگاه کنار گذاشته شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»،  خبرآنلاین.]</ref>


=== '''بَعْث''' ===
=== قاجار ===
در برخی از روایات، از واژه بَعْث(برانگیختن) و واژه اَمْر(فرمان الهی) در جهت اشاره به ظهور استفاده شده است.<ref>رضوی، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۱۵-۱۴.</ref> البته واژه بَعْث مفهومی گسترده و فرایر دارد و هر سه واژه قبلی را شامل می‌شود. برانگیختنی که در آن بعد از ظهور، دست به قیامی جهانی خواهد زد.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۲۰.]</ref>
در دورهٔ قاجار، [[سید علی‌محمد باب]]، در سال ۱۲۵۹ق، ابتدا خود را باب امام زمان نامید و سپس خود را مهدی موعود دانست.<ref>محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.</ref> وی زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروانش نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و وقایع زمان خود تطبیق می‌دادند.<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.</ref> این جنبش در آغاز گسترش یافت، اما پس از سرکوب،<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.</ref> گروهی از دنباله‌روان او به رهبری [[میرزا حسینعلی نوری]]، معروف به بهاءالله، از اسلام خارج شدند و بهائیت را بنیان نهادند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12095 صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.]</ref> به باور برخی پژوهشگران، [[بابیت]] و [[بهائیت]] بزرگ‌ترین نمونهٔ عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌رود.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>


== '''زمان و مکان ظهور''' <ref group="دیدگاه">تقریبا لحن تمام مقاله شبیه به مقالات پژوهشی و با استنباط و تحلیل همراه است:
=== انقلاب اسلامی ===
[[انقلاب اسلامی ایران]] موجب دگرگونی در نگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان به امام مهدی شد.<ref>[https://ksiu.nahad.ir/article_709.html مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.]</ref> این نگرش‌ها که ریشه در باورها، رفتارها، نمادها، هیجانات اجتماعی و تنش‌های سیاسی داشتند،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/کاربست-آموزه-مهدویت-در-سپهر-سیاسی-انقلاب-اسلامی-ایران «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> به‌تدریج در سطح جامعه رواج یافت و گاه در قالب پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور، بروز می‌کرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/پیامدهای-تعیین-وقت-برای-ظهور-امام-زمان-عج «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری<ref>[https://porseman.com/article/علم-زمان-وقوع-ظهور-در-اختيار-برگزيدگان-قرار-مي-گيرد؟/159913 «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان]؛ [https://www.hawzahnews.com/news/1259062/مباحث-مهدوی-۱۶-تعیین-وقت-برای-ظهور «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63656/زمان-ظهور-با-توجه-به-شواهد-قرآنی-و-گفتار-علما «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و برخی سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌داشتند.<ref>[http://www.porsemanequran.com/content/بررسی-پیش‌بینی‌های-برخی-از-عالمان-اخلاق-دربارۀ-ظهور-امام-زمان-در-زمان «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.]</ref> این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>


«در برخی روایات…». در ویکی باید از منابع ثانویه (کتاب‌های پژوهشی، مقالات دانشگاهی و ...) استفاده کرد، نه اینکه نویسنده خود احادیث را تحلیل کرده و بگوید «روایات روز شنبه معتبرتر است». بررسی اعتبار روایات کار فقها است. شما باید نظرات و تحلیل های آنها را گزارش کنید.</ref> ==
در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه، بر نهی توقیت، تأکید کرده و نسبت به تطبیق‌ نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.<ref>محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۶–۱۵۸.</ref> [[سید روح‌الله خمینی]]، هرگونه زمان‌بندی برای ظهور امام مهدی را مردود اعلام کرد.<ref>باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۸–۱۰۹.</ref> از نگاه [[سید علی خامنه‌ای]]، تکیه بر روایات ضعیف و تطبیق‌ نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، فراموشی حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین می‌شود؛ بنابراین، پرهیز از دامن‌زدن به شایعات و توهمات بی‌پایه، به‌عنوان راهبردی اساسی برای حفظ اصالت این باور و جلوگیری از گمراهی جمعی در نظر گرفته می‌شود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>
تعیین زمان ظهور امام مهدی به طور دقیق معلوم نیست. از جمله آسیب‌های جدی جامعۀ مهدوی، تعیین وقت برای ظهور امام مهدی است. در منابع مهدوی روایات متعددی دربارۀ نکوهش تعیین وقت برای زمان ظهور او وجود دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۳.]</ref>


=== '''زمان''' ===
از سال‌ ۱۳۸۹ش، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهره‌های معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی می‌کرد، با استقبال و انتشار گستردهٔ اجتماعی مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجع تقلید چون [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[سید علی حسینی سیستانی]]، [[جعفر سبحانی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] و نیز [[مرکز تخصصی مهدویت]] در [[حوزه علمیه قم]] را در پی داشت.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و شکل‌گیری [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] را صرفاً زمینه‌ساز ظهور امام مهدی دانسته‌اند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95392/انقلاب_اسلامی_آغاز_ظهور_یا_زمینه_ساز_ظهور آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
با وجود کثرت باور که جمعه روز ظهور امام مهدی است، تنها یک روایت از شیخ صدوق در کتاب الخصال در این مورد وجود دارد. روایت ظهور در روز جمعه از جهت تفرد روایت، «شاذّ»، اما از جهت شهرت آن در باور مردم مشهور به معنای عام است. روایات بیانگر وقوع ظهور در روز شنبه که در این زمینه مجموعاْ پنج روایت وجود دارد از لحاظ تعدد نقل، مشهور به معنای خاص و از نظر تعدد راویان، از قوّت بیشتری برخوردار است. از این رو، روایات مربوط به وقوع ظهور در روز شنبه، معتبرتر از روایت روز جمعه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۳ و ۱۱۷ و ۱۲۰.]</ref>
 
انتساب روز جمعه به امام مهدی، و نیز تولد ایشان در این روز و ورود دعای ندبه در روز جمعه، از عوامل مهم تقویت و شهرت ذهنیت ظهور در روز جمعه است. در این میان، دو کتاب بحارالانوار و مفاتیح‌الجنان در گسترش این ذهنیت نقش مهمی داشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.]</ref>
 
همچنین روایاتی قیام آن امام را در سال‌های فرد، روز عاشورا، نوروز از ایام سال، روز جمعه و شنبه از ایام هفته و پس از نماز عشاء از اوقات روز می‌دانند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86#%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C «ظهور امام زمان»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref><ref group="دیدگاه">با این همه تجربه نگارش مقاله در ایران پدیا و همکاری های ارزشمند شما، چرا از ویکی شیعه استفاده کرده‌اید؟؟؟؟</ref>
 
=== '''مراحل ظهور''' ===
احتمالاْ ظهور امام مهدی در دو مرحله اتفاق می‌افتد:
 
# '''مرحله اول:''' ظهور برای یاران خاص آن امام، یعنی همان ۳۱۳ نفر که در روز جمعه انجام می‌شود.
# '''مرحله دوم:''' برای عموم مردم عالم است که احتمالاْ در روز شنبه صورت می‌گیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.]</ref>
 
=== '''مکان''' ===
براساس برخی روایات ظهور به معنای مرحله اول در کوه ذی‌طوی که در اطراف مکه است، اتفاق می‌افتد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۳۰۶.</ref>
 
== '''آسیب‌شناسی تعیین زمان ظهور''' <ref group="دیدگاه">علاوه بر اینکه خیلی بیش از این بحث دارد لحن این متن شبیه خطابه و نصیحت است. ویکی باید پیامدها را بگوید و عبور کند بدون توصیه و دستور و تذکر
 
عنوان هم پیامدها باشد قطعا بهتر است.</ref> ==
اگر منتظران، ظهور را تنها در روز جمعه انتظار بکشند و امام در روز شنبه ظهور کند، ممکن است گروهی آن را باور نکنند و روند ظهور با مشکل مواجه شود. بنابراین در کنار پرداختن به روز جمعه، از معرفی روز شنبه به‌عنوان روز ظهور –دست‌کم در حد یک احتمال- نباید غفلت کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
<references />
{{پانویس}}
== '''منابع''' ==
اقلیدی‌نژاد، علی، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، معرفت، سال۱۱، شماره۵۹، ۱۳۸۱ش.
 
جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
 
ربیع نتاج، سیدعلی‌اکبر و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۷، شماره۱۳، ۱۳۹۴ش.
 
رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
 
رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
 
سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
 
سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی (مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت)، ۱۳۹۶ش.
 
شاکری زواردهی، روح‌الله؛ فقیه خراسانی، فاطمه‌زهرا، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۲، ۱۳۹۶ش.
 
صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، کمال‌الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
 
صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، خصال، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
 
«ظهور امام زمان»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۴۰۳ش.
 
قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، تحقیقات کلامی، سال۶، شماره۲۱، ۱۳۹۷ش.
 
کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیدفاطمه، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، موعودپژوهی، سال۲، شماره۴، ۱۳۹۹ش.
 
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
 
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
 
منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.


نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
* آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
* اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
* «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
* باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی براساس «دانشنامه امام مهدی»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
* «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، پژوهش‌نامه قرآن و حدیث، سال ۱۶، شماره ۳۳، ۱۴۰۲ش.
* خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
* رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۲، شماره ۵، ۱۳۹۲ش.
* «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش.
* سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
* سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
* صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش.
* صدوق، محمد بن علی، ‏کمال‌الدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
* صفری، عبدالخالق، احکام فقهی مهدویت، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
* صفری فروشانی، نعمت‌الله و برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف‌الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
* طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۲۰ق.
* «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
* «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
* گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۴۹، ۱۳۹۸ش.
* «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* محمدی اشتهاردی، محمد، بابی‌گری و بهایی‌گری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* مهدوی، محمد و جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال ۲۳، شماره ۸۰، ۱۳۹۸ش.
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۲ق.
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
* ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال ۱۲، شماره ۳۸، ۱۳۹۱ش.
* هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۹۸ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۹ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۲۱

تعیین وقت ظهور امام مهدی
کتاب «تحلیل و بررسی مسئله توقیت با رویکرد کلامی»
کتاب «تحلیل و بررسی مسئله توقیت با رویکرد کلامی»


تعیین وقت ظهور امام مهدی؛ مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.

تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده می‌شود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای شیعه است. براساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد به‌شدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند می‌دانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت، صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور، وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین میان جریان‌های غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمان‌هایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد. حفظ روحیهٔ انتظار و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمان‌بندی‌های خاص، از اصول باور به موعود در اسلام است.

مفهوم‌شناسی

تعیین زمان ظهور مهدی، امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت، برگرفته از وقت است. همچنین واژهٔ موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین شده باشد. مقصود از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره به جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به‌صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.[۱] موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از آغاز تاریخ اسلام تا امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به‌طور جامع بررسی شده است.[۲]

گونه‌های تعیین وقت ظهور

تعیین وقت ظهور امام مهدی، از وجوه مختلفی دسته‌بندی شده است، ازجمله:

  • فاعل و تعیین‌کننده وقت، سه گونه است: الف) خدا؛ ب) امامان شیعه؛ ج) افراد عادی.
  • از نظر استناد به روایات، دو گونه است: الف) توقیت مستند که بر پایه روایات، وقت ظهور را تعیین می‌کند؛ ب) توقیت بی‌اسناد.[۳]
  • از نظر دقت زمان‌بندی، سه گونه است: الف) توقیت حدودی قطعی که زمان مشخص تعیین می‌شود؛[۴] الف) توقیت تفصیلی که وقت ظهور با جزئیات کامل تعیین می‌شود؛ ج) توقیت اجمالی که در آن به زمان‌های کلی اشاره می‌شود، مانند سال‌های فرد، عاشورا[۵] و تقارن با خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی و کشته‌شدن نفس زکیه. در رویکرد کلامی، توقیت اجمالی عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمی‌شود.[۶]

مستندات تعیین وقت

مستندات تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارت‌اند از:

  1. روایات: مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته.[۷]
  2. کشف و شهود: بیشتر توقیت‌ها مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی به کشف و شهود یا الهام، منتسب می‌شوند.
  3. اشعار: برخی سروده‌ها نیز که شاعران آنها درصدد تعیین زمان ظهور نبوده‌اند، بعدها مستند توقیت‌ شده‌اند، ازجمله شعر «تائیه» دعبل خزاعی که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم‌الله و البرکات.
  4. خواب و رؤیا: مانند توقیت محمد شریف‌رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش).[۸]

انگیزه‌های تعیین وقت

انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به‌دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:

  1. گفت‌وگوی روایی: عده‌ای با توجه به این‌که روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
  2. بشارت ظهور: گروهی برای مژدهٔ نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
  3. حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
  4. تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص، نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدودهٔ زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.[۹]

نهی توقیت

بسیاری از محدثان و دین‌پژوهان مسلمان، روایاتی از امامان شیعه را نقل و بررسی کرده‌اند که مضمون آنها ناظر به نهی توقیت و نکوهش تعیین وقت برای ظهور امام مهدی است.[۱۰] گزاره‌های اصلی برآمده از این بررسی‌ها عبارت است از:

  • تنها خداوند از زمان ظهور آگاه است و هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است.[۱۱]
  • دانستن زمان ظهور به‌طور دقیق، برای مردم سودی ندارد.
  • هیچ‌یک از امامان شیعه، زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده‌اند و اگر هم خبری نقل شده باشد، قابل اعتماد نیست.[۱۲]
  • تعیین وقت ظهور موجب سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای آنها، سوءاستفاده فرصت‌طلبان[۱۳] و تعویق در زمان ظهور می‌شود.[۱۴]

منافات با بداء

در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.[۱۵] زمان قطعی و حقیقی ظهور منحصراً در علم خداوند است و آگاهی امامان مشمول بداء می‌شود و تغییرپذیر است. به همین دلیل، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت ظهور، پرهیز کرده‌اند.[۱۶]

تعیین وقت ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه

در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی وجود داشته‌اند که زمان مشخصی را برای ظهور امام مهدی تعیین کرده‌اند. این تعیین‌وقت‌ها پیامدهای منفی متعددی به‌همراه داشته است، ازجمله: یأس و ناامیدی، گرفتارآمدن در توهم، مسئولیت‌گریزی،[۱۷] بدبینی به اصل ظهور، امام و مذهب شیعه، ارتداد و نیز فراهم‌شدن زمینه برای ظهور مدعیان دروغین و شکل‌گیری فرقه‌های انحرافی.[۱۸]

کیسانیه

پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمد حنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.[۱۹] کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمد حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.[۲۰] با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.[۲۱]

واقفیه

پس از درگذشت امام موسی کاظم، گروهی با نام واقفیه[۲۲] با استناد به برخی روایات،[۲۳] برای ظهور امام مهدی زمان تعیین کردند. این موضوع به برگزاری جلسات مناظره و مباحثه میان دانشمندان شیعه و بزرگان واقفیه انجامید.[۲۴] رهبران واقفیه، روایات مربوط به امام مهدی ازجمله زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق می‌دادند و برای تثبیت باورهای خود، آثاری پدید آوردند.[۲۵] با آغاز غیبت صغرای امام مهدی، این گروه فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و سرانجام از میان رفت.[۲۶]

صفویه

صفویه که یک دولت فراگیر شیعی تشکیل داد، از نظر بسیاری از عالمان، زمینه‌ساز ظهور امام مهدی انگاشته شد. درباریان و صوفیان، شاه‌اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه‌اسماعیل نیز در نامه‌ای دولت خود را مصداق روایت «دولتنا فی آخرالزمان» معرفی کرد. در دورهٔ شاه‌طهماسب، رساله‌ای درباره این روایت، نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی به دولت امام مهدی متصل می‌شود.[۲۷] پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت،[۲۸] دو روایت از امام محمد باقر و امام جعفر صادق دربارهٔ خروج‌کنندگانی از مشرق و قیام‌کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه‌اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانهٔ نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ‌ندادن ظهور، این دیدگاه کنار گذاشته شد.[۲۹]

قاجار

در دورهٔ قاجار، سید علی‌محمد باب، در سال ۱۲۵۹ق، ابتدا خود را باب امام زمان نامید و سپس خود را مهدی موعود دانست.[۳۰] وی زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروانش نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و وقایع زمان خود تطبیق می‌دادند.[۳۱] این جنبش در آغاز گسترش یافت، اما پس از سرکوب،[۳۲] گروهی از دنباله‌روان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری، معروف به بهاءالله، از اسلام خارج شدند و بهائیت را بنیان نهادند.[۳۳] به باور برخی پژوهشگران، بابیت و بهائیت بزرگ‌ترین نمونهٔ عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌رود.[۳۴]

انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی ایران موجب دگرگونی در نگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان به امام مهدی شد.[۳۵] این نگرش‌ها که ریشه در باورها، رفتارها، نمادها، هیجانات اجتماعی و تنش‌های سیاسی داشتند،[۳۶] به‌تدریج در سطح جامعه رواج یافت و گاه در قالب پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور، بروز می‌کرد.[۳۷] همچنین میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری[۳۸] از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد[۳۹] و برخی سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌داشتند.[۴۰] این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.[۴۱]

در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه، بر نهی توقیت، تأکید کرده و نسبت به تطبیق‌ نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.[۴۲] سید روح‌الله خمینی، هرگونه زمان‌بندی برای ظهور امام مهدی را مردود اعلام کرد.[۴۳] از نگاه سید علی خامنه‌ای، تکیه بر روایات ضعیف و تطبیق‌ نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، فراموشی حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین می‌شود؛ بنابراین، پرهیز از دامن‌زدن به شایعات و توهمات بی‌پایه، به‌عنوان راهبردی اساسی برای حفظ اصالت این باور و جلوگیری از گمراهی جمعی در نظر گرفته می‌شود.[۴۴]

از سال‌ ۱۳۸۹ش، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهره‌های معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی می‌کرد، با استقبال و انتشار گستردهٔ اجتماعی مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجع تقلید چون ناصر مکارم شیرازی، سید علی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت در حوزه علمیه قم را در پی داشت.[۴۵] در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینه‌ساز ظهور امام مهدی دانسته‌اند.[۴۶]

پانویس

  1. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۳-۱۷۴.
  2. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.
  3. ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.
  4. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.
  5. ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰–۱۶۱.
  6. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۸-۴۹.
  7. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶-۱۱۰.
  8. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۲-۴۳.
  9. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.
  10. ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۲؛ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۴-۲۵.
  11. ↑ هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
  12. ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۶؛ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
  13. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۵-۷۸.
  14. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
  15. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  16. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۲.
  17. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  18. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.
  19. ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴-۳۶.
  20. ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۴۱.
  21. ↑ صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.
  22. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.
  23. ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمال‌الدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶ و ۶۴۴.
  24. ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹، ۹۲ و ۸۱.
  25. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴ و ۲۷۳؛ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.
  26. ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.
  27. ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.
  28. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.
  29. ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.
  30. ↑ محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.
  31. ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.
  32. ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.
  33. ↑ صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.
  34. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  35. ↑ مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.
  36. ↑ «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  37. ↑ «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم.
  38. ↑ «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان؛ «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  39. ↑ «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  40. ↑ «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.
  41. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  42. ↑ محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۶–۱۵۸.
  43. ↑ باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۸–۱۰۹.
  44. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  45. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  46. ↑ آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.

منابع

  • آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
  • آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
  • اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
  • «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی براساس «دانشنامه امام مهدی»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
  • «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، پژوهش‌نامه قرآن و حدیث، سال ۱۶، شماره ۳۳، ۱۴۰۲ش.
  • خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
  • رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۲، شماره ۵، ۱۳۹۲ش.
  • «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش.
  • سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
  • سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
  • صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش.
  • صدوق، محمد بن علی، ‏کمال‌الدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
  • صفری، عبدالخالق، احکام فقهی مهدویت، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
  • صفری فروشانی، نعمت‌الله و برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف‌الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۲۰ق.
  • «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
  • «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
  • گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۴۹، ۱۳۹۸ش.
  • «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • محمدی اشتهاردی، محمد، بابی‌گری و بهایی‌گری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
  • محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
  • منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
  • مهدوی، محمد و جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال ۲۳، شماره ۸۰، ۱۳۹۸ش.
  • «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۲ق.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
  • ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال ۱۲، شماره ۳۸، ۱۳۹۱ش.
  • هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۹۸ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=تعیین_وقت_ظهور_امام_مهدی&oldid=57536»