امام موسی کاظم

امام موسی کاظم

تصویری از در حرم امام موسی کاظم

پادکست مقاله | 🡇 noicon

امام موسی بن جعفر، هفتمین امام شیعیان.

امام موسی بن جعفر ملقب به امام کاظم (۱۲۸–۱۸۳ ه‍.ق)، هفتمین امام شیعیان دوازده‌امامی است. او در دوران اوج قدرت خلافت عباسی، معاصر با منصور تا هارون‌الرشید امامت کرد و باوجود خفقان شدید سیاسی، با اتخاذ رویکرد تقیه، پرهیز از قیام مسلحانه و گسترش شبکه ارتباطی، توانست رهبری جامعه شیعه را حفظ و مبانی فکری آن را تقویت کند. وی که در میان مسلمانان به علم، کثرت عبادت و حلم شهرت دارد، پس‌از سال‌ها حبس، سرانجام به دستور هارون‌الرشید در زندان بغداد مسموم و شهید شد. آرامگاه او در کاظمین زیارتگاه شیعیان است.

تولد و خانواده

موسی بن جعفر فرزند جعفر بن محمد، مادرش، حمیده است. وی در هفتم صفر سال ۱۲۷، ۱۲۸ یا ۱۲۹ هجری در مدینه به دنیا آمد. کنیه‌اش، ابوالحسن، ابوعلی، ابوابراهیم ابواسماعیل، ابومحمد و ابوعبدالله و القابش، مأمون، طیّب، سیّد، فقیه، عالم، عبد صالح، کاظم، نفس زکیّه، وفِیّ، صابر، امین، زاهر، صادق، زین المجتهدین و باب‌الحوائج است. امام کاظم، در سال ۱۸۳ هجری، پنجم یا ششم یا بیست‌وچهارم یا بیست‌وپنجم ماه رجب در سن ۵۴، ۵۵، ۵۷، ۵۸ یا ۶۰ سالگی در زمان خلافت هارون الرشید، در زندان وفات یافت و در مقبرهٔ قریش مدفون شد.

وی دو دهه از سایه‌سار دانش پدرش، امام صادق و مکتب فقهی و علمی او بهره برد. امامتش، از ۲۰ سالگی و در سال ۱۴۸ هجری به مدت ۳۵ سال بوده است. وی پیش‌از امامتش، پنج سال از دوران طفولیت خود را در عهد مروان بن محمد، از خلفای اموی، و حدود پنج سال نیز در زمان عبدالله سَفّاح، اولین خلیفهٔ عباسی و ده سال در زمان منصور دوانیقی گذراند و در دورهٔ امامتش، با چهار تن از خلفای عباسی، ۱۲سال با منصور دوانیقی(۱۳۶–۱۵۸ق)، ۱۰ سال با محمد المهدی (۱۵۸–۱۶۹ق)، ۱ سال با موسی الهادی (۱۶۹–۱۷۰ق) و ۱۵ سال با هارون الرشید (۱۷۰–۱۹۳ق)، معاصر بوده است. او دارای ۳۷، ۳۸، ۴۰ یا ۴۱ فرزند شامل ۱۸ پسر به نام‌های علی الرضا، ابراهیم، عباس، اسماعیل، جعفر، حسن، محمد، عبیدالله، حمزه، عبدالله، اسحاق، احمد (معروف به شاهچراغ)، قاسم، هارون، حسین، زید، فضل و سلیمان و ۲۳ دختر بود.

ادلهٔ امامت موسی بن جعفر

وی یکی از ۱۲ امامی است که پیامبر بر امامتش تصریح کرده است. آیات مودت، تطهیر، ذوی‌القربی، خُمسِ غنایم و آیه «و اُولواالأرحام بعضُهم أولی ببعضٍ فی کتاب الله»، در شأن او و سایر امامان شیعه نازل شده است.

همچنین، بنابر روایت جابر بن عبدالله انصاری، نامش در لوحی که پیامبر از جانب جبرائیل به فاطمه داده بود، ذکر شده است که امامِ پس‌از جعفر بن محمد بن علی، فرزندش، موسی است. در صحیفه‌ای که نزد اُمّ سَلَمه بوده است نیز، نام یکایک امامان شیعه ذکر شده است.

حدیث «أوصیائی الإثنی عشر» نیز، به امامت تک‌تک امامان، ازجمله امام موسی بن جعفر، اشاره دارد. امام صادق نیز، خود، موسی بن جعفر را امامِ پس‌از خود معرفی کرده و هنگام وفاتش، او را وصیّ خود قرار داده و میراث انبیا را به او تحویل داد. از امام کاظم کرامات فراوانی نقل شده است که دلالت بر امامت او و درستیِ قول به امامت وی دارد؛ ازجمله اینکه:

• به هر زبانی سخن می‌گفت؛
• پاسخ هر پرسشی را می‌داد؛
• از آینده و پشت پرده، باخبر بود.

فضایل و مناقب موسی بن جعفر

امام موسی بن جعفر، وارث علم انبیا و معرفت و فضل و کمالات و جامع بین دین، فقه، مناسک، بردباری و شکیبایی بود. در زمانهٔ او، هیچ‌کس در معارف الهی و دانش و بخشش، به او نمی‌رسید و دانشمندان و رجال علمی زمان خود را تحت‌تأثیر دانش خود قرار داده بود. از او، در زمانهٔ خود، فقیه‌تر، باورع‌تر، باسخاوت‌تر و کریم‌تر یافت نمی‌شد.

فضایل اخلاقی و صفات برجستهٔ انسانی او زبانزد خاص و عام بوده و تمام دانشمندان در برابر عظمت اخلاقی او سرِ تعظیم فرود می‌آوردند. وی را عبد صالح، بزرگ مرتبه، کثیر التهجد، فروخورندهٔ خشم، تلاشگر، صالح، حلیم، جواد، سخی، متألِّه (الهی) و عابدترین مردم دانسته‌اند. او از نظر قدر و منزلت، بهترین بندگان خدا و سرآمدِ فرزندان جعفر بن محمد بود. بسیار سجده می‌کرد و در مدت حبسِ خود، پس‌از نماز صبح به سجده رفته و هنگام زوال (ظهر) سر از سجده برمی‌داشت. از خوف خدا بسیار می‌گریست.

شب‌ها را به نماز و روزها را به روزه و صدقه سپری می‌کرد. معروف به کرامات مُحَیِّر العقول، آگاهی بر امور پنهان و طیّ الأرض بوده و در منابع شیعه و سنی، پس‌از علی بن أبی‌طالب، از امام موسی بن جعفر بیش از هر امام دیگری امور خارق‌العاده و حیرت‌انگیز و کرامات و معجزات نقل شده است. او مواظب‌ترینِ مردم بر حفظ کتاب خدا (قرآن) بود و آن را با صوتی زیبا و حزین تلاوت می‌کرد.

سبک زندگی موسی بن جعفر

نقاشی از مقبرهٔ امام موسی کاظم در شهر کاظمین، عراق، متعلق به سال ۱۸۶۱م

امام موسی کاظم، صلهٔ رحِم به جا می‌آورد و از محرومان و فقیران، به‌صورت پنهانی و شبانه با تأمین آذوقه، دستگیری و تفقُّد می‌کرد. کسانی که به او بدی می‌کردند، با برآوردن نیازهای‌شان، از آنان دلجویی کرده و پاسخ بدسگالی آنها را با نیکویی می‌داد. با مخالفان خود، حتی کسانی که قصد کشتن او را کرده بودند، با ملاطفت برخورد می‌کرد و از کشتن مخالفان و سوءقصد کنندگان به جان خویش، ممانعت به عمل آورده و با کسانی که او را مورد ریشخند خود قرار می‌دادند، معاشرت می‌کرد. در طول زندگانی خود، ۱۰۰۰ برده آزاد کرد. او درحالی‌که تمکُّن مالی داشت، زاهدانه می‌زیست و اموالش را به نیازمندان می‌بخشید.

امام کاظم بدون شمشیر و ابزار تبلیغات و صرفاً براساس دعوت مردم با عمل خود و نه با زبان، بر دل‌ها حکومت می‌کرد.

موسی بن جعفر در نگاه دیگران

امام صادق، امام موسی بن جعفر را دری از درهای رحمت و برکت خداوند و فردی دانسته است که دانش قضا، فهم، بخشندگی، خوی نیکو و نیک‌رفتاری با همسایگان را دارد.

هارون الرشید، او را وارث علم انبیا، امام و پیشوای مردم، حجت حق بر خلق، و خلیفهٔ خدا بر بندگان دانسته که علمِ درست به یقین نزد او است. به گفتهٔ مأمون، عبادت زیاد، او را فرسوده و سجدهٔ فراوان، چهره و بینی او را مجروح کرده است. عیسی بن جعفر بن منصور، از او به‌عنوان کسی که تنها به عبادت مشغول است و حتی او و هارون را هم به بدی یاد نمی‌کند، یاد کرده است.

ابوعلی خَلّال حنبلی، در گرفتاری‌ها به قبر او توسل جُسته و خدا این‌گونه مشکلاتش را حل می‌کرده است. ابن‌صَبّاغ مالکی، او را کسی دانسته که مناقب و کراماتش آشکار، فضایل و صفاتش خیره‌کننده و سَروَری و آقایی در برابر او قد خم می‌کرد. محمد بن طلحه شافعی و احمد بن یوسف قرمانی، او را باب‌الحوائج دانسته‌اند، زیرا مردم نیازهای خود را با وسیله قرار دادن او به درگاه الهی، برآورده می‌دیدند.

ویژگی‌های زمانهٔ موسی بن جعفر

• انشعاب در شیعه و پراکنده‌شدن شیعیان در فرقه‌های واقفیه (کسانی که امامت علی بن موسی الرضا را نپذیرفتند)، اسماعیلیه (پیروان اسماعیل فرزند امام صادق، که پیش‌از وی درگذشت)، فَطَحِیِّه (پیروان عبدالله بن جعفر أفطَح که هفتاد روز پس‌از امام صادق درگذشت)، ناووسیه (پیروان فردی به نام ناووس)، دیباجیه (پیروان محمد بن جعفر دیباج) و موسویه (پیروان موسی بن جعفر)؛
• ترویج و تبلیغ آزادانهٔ افکار جریان‌های فکری در عرصه‌های مختلف، نظیر روایت، تدریس، تألیف و مناظره؛
• تداوم سیاست سخت‌گیری بر علویان و اهل‌بیت؛
• حمایت حکومت از جاعلان حدیث؛
• حاکم‌شدن ایدهٔ قداست‌بخشی به خلفای عباسی در بین مردم؛
• سرازیر شدن اموال فراوان از اقصی نقاط ممالک اسلامی و پدید آمدن شکاف عمیق طبقاتی؛
• فساد لجام گسیخته، می‌گساری، ولنگاری و بی‌بندوباری خلفا و دستگاه حکومت.

فعالیت‌های سیاسی در دوران موسی بن جعفر

کوه فخ در مکه؛ محل دفن شماری از شهدای فخ

دوران منصور دوانیقی تا هارون الرشید، نخستین مرحلهٔ استبداد و ستمگری خلفای عباسی بوده است، که حتی به هم‌پیمانان خود، نظیر عبدالله بن علی، ابوسلَمة خَلّال و ابومسلم نیز رحم نکرده و آنان را به قتل رسانده و از سر راه حکومت خود برداشتند.

همچنین، کشتن ۶۰ تن از سادات توسط حمید بن قحطبه، در این بازهٔ زمانی رخ داده است. خلفای عباسی، در کنار رفتارهای غیرانسانی، از کشورگشایی و کشورداری غافل نبوده و به عمران و آبادانی و ایجاد شهرهایی نظیر بغداد در سال ۱۴۵ق به‌سبک تیسفون و سامان دادن ادارات به‌سبک ساسانیان، توسط برمکیان، اهتمام داشتند.

در چنین شرایطی، موسی بن جعفر، راه پرهیز و احتیاط را پیشه کرد. امام کاظم، با آن‌که بیشترین اهتمام خود را به ادامه و استمرار نهضت علمی جعفر بن محمد و محمد بن علی و تربیت و پرورش شاگردانی مُبَرّز قرار داده بود تا بدین وسیله بُنیهٔ علمی و حدیثی شیعه را تقویت کند، اما خلفای عباسی وجود تشکُّلی به نام تشیُّع با رهبری پیشوایان شیعه، ازجمله موسی بن جعفر را برنمی‌تافتند و آنان، ازجمله امام کاظم را تحت فشار قرار می‌دادند.

در دوران امامت موسی بن جعفر، رویدادهای زیر نشان داد که علویان مهم‌ترین رقبای عباسیان در امر خلافت و حکومت هستند:

قیام حسین بن علی بن حسن (شهید فَخّ) در حجاز در هشتم ذیحجه ۱۶۹ هجری؛

1. قیام یحیی بن عبدالله بن حسن، از یاران و راویان امام ششم و از مجروحان واقعهٔ فَخّ، در دیلمان در سال ۱۷۶ هجری؛
2. قیام إدریس بن عبدالله، از مجروحان واقعهٔ فَخّ، در مغرب و تشکیل سلسلهٔ ادریسیان، به‌عنوان نخستین سلسلهٔ شیعی در جهان اسلام، در سال ۱۷۲ هجری، که تا سال ۳۶۳ هجری ادامه پیدا کرد و با تأسیس شهرهایی همچون «فاس» و بناهای عام‌المنفعه و مساجد، موجب شکوفایی تمدن اسلامی شدند.

با آن‌که موسی بن جعفر در قیام‌های حَسَنیان (فرزندان و نوادگان امام حسن) مشارکت و همراهی نکرد و حتی شکست و شهادت حسین بن علی (شهید فَخّ) را، که غالب علویان مدینه در آن مشارکت داشتند، به او گوشزد کرد، اما بااین‌حال، پس‌از شنیدن شهادتش، به شدت افسرده و غمگین گشته و بر او درود فرستاد. او را بی‌نظیر دانسته و مسلمانی نیکوکار که بسیار روزه می‌گرفت و فراوان نماز می‌خواند و آمر به معروف و ناهی از منکر بود و قیام او را برای خدا و در راه مبارزه با پلیدان و بدکاران دانست.

اقدامات موسی بن جعفر

مرقد منسوب به علی بن یقطین در محله سوق القطانه بصره

امام موسی بن جعفر، اقداماتی در راستای وظایف ذاتی امامت و در مخالفت و مبارزه با حکومت‌های وقت، داشته است که عبارتند از:

• مبارزهٔ منفی (مانند پرهیز دادن صَفوانِ جَمّال از کرایه دادن شترانش به هارون برای سفر حج)؛
• اجازه به بعضی از اصحابش، همچون علی بن یقطین، جهت نفوذ در دستگاه خلافت و تصدی برخی مناصب، برای مرتفع ساختن موانعِ برآوردن نیازهای شیعیان و احقاق حقوق آنان؛
• مبارزه و برخورد با علمای فاسد و خودفروخته و درباری؛
• ایجاد رهبری مشروع در عرصهٔ اندیشه، با استمرارِ تبیین مبانی فکری و اصول اعتقادی شیعه و طرد اندیشه‌های مخالف و ساختگی؛
• تقویت پایگاه امامت، با آشکارسازی قدرت ماورائی خود، در قبال مدعیان امامت و رهبران فرقه‌های منحرف و بیان شفاف مواضع خود در قبال خلفا و موضوع خلافت، برای جلوگیری از ایجاد ذهنیت تأیید وضع موجود؛
• تقویت تشکل شیعه، از طریق ایجاد ارتباط میان خود و رهبران شیعیان در نواحی مختلف و ساماندهی و تقویت بُنیهٔ اقتصادی آنان.
• رعایت تقیه، به‌دلیل حاکمیت فضای خفقان و فشار بر شیعیان؛ و عدم ارتباط گستردهٔ وی با شیعیان، به‌دلیل حساسیت دستگاه حکومت؛
• حفظ جایگاه و برتری موقعیت علمی شیعیان از طریق تعلیم و تربیت شاگردان، تدریس مباحث کلامی، نظیر توحید و برشماری صفات خداوند، با استفاده از مضامین قرانی و پرهیز شیعیان از دوقطبی عقل‌گرایی افراطی معتزلیان و نقل‌گرایی تفریطی اهل حدیث؛
• مواجههٔ منطقی با چالش‌های داخلی شیعیان، نظیر ادعای امامت برادرش، عبدالله بن جعفر (أفطَح)؛
• جلوگیری از فروپاشی اخلاقی جامعه و امت اسلامی، از طریق ارشاد و پند و موعظه؛
• رسیدگی به امور تهی‌دستان جامعه.

مناظرات و احتجاجات موسی بن جعفر

امام کاظم، در صحبت‌های خود، هارون را حاکم تن‌ها و خود را حاکم دل‌ها معرفی می‌کرد و در مُحاجّه با هارون الرشید، دلیل انتساب امامان را به پیامبر، به عنوان فرزندان دختریِ پیامبر، وجود آیاتی نظیر ۸۵–۸۶ أنعام (عیسی را که بدون پدر بود، از طریق مادرش، مریم، به ابراهیم منتسب می‌کند) و ۶۱ آل‌عمران (که حسن و حسین را به عنوان فرزندان پیامبر معرفی کرده است) دانسته، و براساس آنها، خود و سایر پیشوایان شیعه را فرزندان پیامبر معرفی کرده است.

همچنین، جواز نکاح پیامبر با دختران هارون و حرمت تزویج دختران امامان به پیامبر را دلیل رابطهٔ اُبُوّت و بُنُوّتِ (پدر و فرزندی) آنان ذکر کرده است.

همچنین، در مواجهه با معتزله، که اساس آن بر توجیه عقلانی مسائل استوار است و اهل حدیث، که برخلاف معتزله، جایگاهی برای عقل در مباحث کلامی و اعتقادی قائل نبودند، به شیعیان توصیه می‌کرد پا را فراتر از قرآن نگذارند و خود نیز در توصیف صفات خداوند، تنها از مضامین قرآنی بهره می‌جُست.

اصحاب موسی بن جعفر

در میان یاران و اصحاب امام موسی بن جعفر، شش تن (حسن بن محبوب، محمد بن أبی‌عُمَیر، صفوان بن یحیی، عبدالله بن مُغَیرة، یونس بن عبدالرحمان و احمد بن محمد بن أبی‌نصر بَزَنطی) به‌عنوان اصحاب اجماع، به صدق و امانت شهرت دارند.

هشام بن سالم، حسن بن محبوب، محمد بن أبی‌عُمَیر، محمد بن سنان، کُمَیت بن زید اسدی، عمار ساباطی، صفوان بن مهران جَمّال، موسی بن بُکَیر، سلیمان بن جعفر، رَیّان بن صَلت، علی بن مهزیار، صفوان بن یحیی، علی بن جعفر، داود بن کثیر، حسن بن علی بن فَضّال، عثمان بن عیسی، حَمّاد بن عیسی، عبدالرحمان بن حَجّاج، عبدالله بن مُغَیرة، عبدالله بن یحیی کاهلی، اسحاق بن یحیی، عبدالله بن جُندَب، علی بن یقطین، هشام بن حکم، مُفَضّل بن عمر، یونس بن عبدالرحمان و اسحاق بن عمار صِیرَفی، در زمرهٔ اصحاب امام کاظم هستند.

همچنین از حسن بن علی بن فَضّال، داود بن کثیر رِقّی، عبدالسلام بن صالح، اسماعیل بن مهران و علی بن جعفر (برادرش) به‌عنوان راویان حدیث از موسی بن جعفر نام می‌برند.

دلایل دستگیری و قتل موسی بن جعفر

تصویری از بقایای زندان سندی بن شاهک در بغداد

حرم امام موسی کاظم در کاظمین عراق

امام موسی بن جعفر، ابتدا در زمان مهدی خلیفهٔ عباسی دستگیر و زندانی شد. اما به‌دنبال خوابی که در آن، علی بن أبی‌طالب در گلایه از او، به‌خاطر دستگیری نواده‌اش، آیهٔ ۲۲ سورهٔ محمد را خطاب به او تلاوت کرده بود (فهل عَسیتُم إن تولّیتُم أن تُفسِدوا فی الأرض و تُقَطَّعوا أرحامَکم)، دستور آزادی وی را صادر کرده و او را بسیار تکریم کرد. اما در زمان هارون، دلایل زیر موجبات دستگیری و حبس طولانی‌مدت موسی بن جعفر را فراهم آورد:

• در کنار قبر پیامبر، هارون خود را پسرعموی پیامبر، و امام کاظم خود را فرزند پیامبر معرفی کردند و این مسئله، موجب خشم و حسادت و کینهٔ هارون نسبت به موسی بن جعفر شد؛
• مشخص کردن حدود فدک برای مهدی یا هارون توسط امام کاظم (از عدن تا سمرقند، از آفریقا تا بحر خزر و ارمنستان) و احساس خطر کردن هارون از این‌که موسی بن جعفر داعیهٔ فرمانروایی دارد؛
• افشای اسرار امامت توسط برخی یاران امام، نظیر هشام بن حکم که منجر به حساسیت هارون و دستگیری موسی بن جعفر شد؛
• اخبار نادرست جاسوسان و تحریکات یحیی بن خالد برمکی؛

سعایت برادرزاده‌اش، محمد یا علی بن اسماعیل (نوادهٔ امام صادق) و محمد بن جعفر (برادرش) از موسی بن جعفر، نزد هارون الرشید، موجب شد تا وی در سال ۱۷۹ق، هنگام سفر حج، در مدینه پس از عذرخواهی از پیامبر! و گلایه از امام موسی بن جعفر، دستور بازداشت وی را به‌دلیل فتنه‌گری و تفرقه‌افکنی بین مسلمانان، صادر کرد و او را به بصره، نزد عیسی بن جعفر بن منصور (نوادهٔ خلیفهٔ دوم عباسی) فرستاد. پس از استنکاف و روگردانی عیسی از قتل امام کاظم، موسی بن جعفر را به بغداد منتقل کرده و به فضل بن ربیع سپردند، که مدت مدیدی نزد وی زندانی بود.

وی نیز از کشتن امام کاظم سر باز زد و امام را به فضل بن یحیی تحویل دادند. فضل بن یحیی در طول مدت حبس، اسباب آسایش و رفاه موسی بن جعفر را فراهم آورد که موجب خشم هارون و نواختن ۱۰۰ ضربه تازیانه بر او شد. او نیز به دنبال سرپیچی از قتل امام کاظم، از زندانبانی، خلع و موسی بن جعفر به سندی بن شاهک سپرده شد.

در نهایت، به دستور هارون الرشید، امام کاظم با غذا یا خرمای مسموم، توسط سندی بن شاهک به قتل رسید. در تشییع او در بغداد، تمام اقشار مردم مشارکت داشتند، به‌گونه‌ای که تا آن روز، چنان تشییعی دیده نشده بود. احمد بن حنبل، امام مذهب حنبلی، در سوگ امام موسی بن جعفر، او را امام مشرق و مغرب نامید.

میراث علمی موسی بن جعفر

• فعالیت علمی و تربیت شاگردانی که تعداد آنان را ۲۷۴، 281 و ۳۱۹ نفر برشمرده‌اند؛
• چندین رساله در باب عقل، علم، عمل (صالح)، توحید، ایمان به خدا، بَدا (در ارادهٔ الهی) و مکارم اخلاق؛
• صدها روایت در زمینهٔ احکام عبادی، معاملات، فقه و حدیث، در کتب روایی شیعه؛
• مجموعه‌های روایی، نظیر الرسالة الکبیرة، الأشعثیّات و مسائل علی بن جعفر؛
• مسند امام موسی بن جعفر در سه جلد و بیش از هزار صفحه با ۳۱۳۴ روایت از امام کاظم؛
• وصیت به هشام بن حکم در باب عقل و صفات آن.
• مناظره با خلفای عباسی، ابوحنیفه و اهل کتاب.

منابع

• قرآن.
• ابن أبی‌الحدید معتزلی، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار إحیاء الکتب العربیة، ۱۳۸۷ق.
• ابن‌جوزی، سبط، تذکرة الخواصّ، قم، ذوی‌القربی، چاپ اول، ۱۴۲۷ق.
• ابن‌خَلَّکان، احمد بن محمد، وَفَیاتُ الأعیان و أنباءُ أبناءِ الزمان، تحقیق احسان عباس، قم (افست)، رضی، ۱۹۶۹م.
• ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
• ابن‌صبّاغ مالکی، الفصول المهمّة، نجف، مکتبة دارالکتب التجاریة، بی‌تا.
• احمدی میانجی، علی، مکاتیب الائمة علیهم السلام، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۶ق.
• الرحمة، حکمت، أئمّة أهل البیت فی کتب أهل السنّة، تهران، مؤسسة الکوثر للمعارف الإسلامیة، ۱۴۲۴ق.
• اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیّین، نجف، مکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق.
• بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
• پیشوایی، مهدی، سیرهٔ پیشوایان؛ نگرشی بر زندگانی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم، قم، توحید، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۰ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انصاریان، چاپ یازدهم، ۱۳۸۷ش.
• حسینی قزوینی، محمد، موسوعة الإمام الکاظم، قم، مؤسسة ولی العصر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۳۶ق.
• حکیم، سیدمنذر، پیشوایان هدایت، باب‌الحوائج، حضرت امام موسی کاظم، قم، مجمع جهانی اهل‌بیت، ۱۳۸۵ش.
• خامنه‌ای، علی، انسان ۲۵۰ ساله، بیانات مقام معظم رهبری دربارهٔ زندگی سیاسی – مبارزاتی ائمّهٔ معصومین، تهران، مرکز صهبا، چاپ چهاردهم، ۱۳۹۱ش.
• خراسانی، محمدهاشم، منتخب التواریخ در زندگانی چهارده معصوم، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۷۶ش.
• زرندی حنفی، محمد بن یوسف، فضیلت‌های آل پیامبر از دیدگاه عالمان اهل‌سنت، ترجمه مهدی کرباسی، قم، حبیب، چاپ دوم، ۱۳۹۳ش.
• شاهین، کوثر، الإمام موسی بن جعفر الکاظم، إضاءات حول سیرة سابعِ أئمّة أهل البیت، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۲۵ق.
• شبلنجی، نورالأبصار، قاهره، مکتبة المشهد الحسینی، بی‌تا.
• شریف قرشی، باقر، حیاة الإمام موسی بن جعفر، مهر دلدار، ۱۴۲۹ق.
• شهیدی، جعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ هفتم، ۱۳۷۷ش.
• صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
• صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، اسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق.
• طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، دارالمعارف الاسلامیه، ۱۴۱۱ق.
• طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، قم، مکتبة المحقق الطباطبایی، ۱۴۲۰ق.
• عبدالرحمان، عبدالحمید، سیرهٔ اهل بیت، زاهدان، مکتبة الإسلامیة، چاپ اول، بی‌تا.
• عطاردی، عزیزالله، مُسند الإمام الکاظم، أبی‌الحسن موسی بن جعفر، تهران، عطارد، چاپ دوم، ۱۳۹۱ش.
• علی، سیدامیر، مختصر تاریخ العرب، تعریب: عفیف البعلبکی، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ دوم، ۱۹۶۷م.
• قمی، عباس، منتهی الآمال، قم، هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
• قندوزی حنفی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودّة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
• کتّانی، سلیمان، الإمام الکاظم ضوء مقهور الشعاع، بیروت، دارالثقلین، ۱۴۲۰ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة، ترجمه محمدجواد نجفی، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۲ش.
• مطهری، مرتضی، سیری در سیرهٔ ائمّهٔ اطهار، تهران، صدرا، چاپ بیست‌وپنجم، ۱۳۸۳ش.
• معروف حسنی، هاشم، زندگی دوازده امام، ترجمه محمد مقدس، تهران، امیرکبیر، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
• مفید، محمد بن نعمان، الإختصاص، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• مفید، محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۹ق.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
• نصیری، محمد، تحلیلی از تاریخ تشیُّع و امامان، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۴ش.
• نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۴ق.
• هیتمی، ابن‌حجر، الصواعق المحرقة، قاهره، مکتبة القاهرة، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
• یافعی، عبدالله، مرآت الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یُعتبَر من حوادث الزمان، بیروت، أعلمی، بی‌تا.
• یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تعلیق و حواشی: خلیل منصور، قم، دارالزهرا، ۱۳۸۷ش.