بدا در ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''<big>بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛</big>''' تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.
+'''{{درشت|بَدا در ظهور امام مهدی؛}}''' تغییر در زمان و نشانه‌های غیرحتمی ظهور امام مهدی بر پایه رفتارهای اجتماعی منتظران.
-با توجه به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانه‌های پنج‌گانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگی‌های فرعی نشانه‌ها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکل‌گیری بداء در امور غیرمحتوم، نه‌تنها آسیبی به معارف دینی وارد نمی‌سازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچ‌گونه تعارضی با آموزه‌های مهدویت ندارد. از این‌رو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمی‌توان گفت امکان بداء در نشانه‌ها به معنای نقض غرض در بیان نشانه‌ها و یا تغییر شمولی تمامی نشانه‌های مطرح‌شده در روایات است.
+بدا در [[ظهور]] امام مهدی در کلام [[شیعه]]، به معنای امکان تغییر در مقدرات الهی مرتبط با رویداد ظهور است. بر پایهٔ این آموزه، اصل وقوع ظهور، وعده‌ای قطعی و تغییرناپذیر است و بدا مشمول آن نمی‌شود؛ اما زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن تغییرپذیرند. این مفهوم کلامی، زمان ظهور را به مشیت الهی و رفتارهای اجتماعی منتظران، مانند  آمادگی جامعه، خودسازی و [[دعا]]، وابسته می‌داند.
-== '''مفهوم‌شناسی''' ==
+== مفهوم‌شناسی ==
-بداء بر وزن «سماء»، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref>‌‌‌‌‌ بداء در لغت و اصطلاح کلامی معانی گوناگونی دارد و لغت‌شناسان برای آن دو معنا در نظر گرفتند. معنای نخست، ظهور امری پس از خفاء<ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> و معنای دوم، پیدایش نظر جدید برای شخصی درباره مسئله‌ای که در گذشته برخلاف آن فکر می‌کرده است.<ref>{{پک|مولایی‌نیا|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|ف=«بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> در اصطلاح کلام بداء به معنی دگرگون شدن و تبدیل رأیی به رأی دیگر آمده است.<ref>{{پک|دایره المعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref> همچنین قلمرو بداء در روایات، شامل امور تکوینی به‌ شکل نسخ در احکام شرعی و امور تشریعی می‌شود.<ref>{{پک|صدوق|۱۴۱۴|ک=الاعتقادات|ص=۴۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|میرداماد|۱۳۷۴|ک=نبراس الضیاء|ص=۵۵-۵۶|ج=}}</ref>
+واژهٔ بَدا به معنای آشکار شدن،<ref>{{پک|ابن‌منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلامی امامیه، به معنای تغییر در قضای مشروط الهی، براساس برخی حوادث و عوامل ویژه است. این مفهوم با اصطلاح لوح محو و اثبات در آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> این تعریف، بدا را به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، پیوند می‌دهد که امری متفاوت از رخداد خلاف پیش‌بینی است.<ref>{{پک|سجادی|1399|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ف=بداء|ص=}}</ref><ref>{{پک|مولایی‌نیا|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> از میان سه فرض بدا در اصل [[ظهور]]، بدا در [[تعیین وقت ظهور امام مهدی|زمان ظهور]] و بدا در [[نشانه‌های ظهور امام مهدی|نشانه‌های ظهور]]،<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> بدا تنها دربارهٔ زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن پذیرفته می‌شود و اصل ظهور و نشانه‌های حتمی آن تغییرناپذیر دانسته می‌شود.<ref>{{پک|واعظی و رضایی و فقیه‌زاده|۱۴۰۲|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ف=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|ص=۸۲}}</ref>
-چند نکته در مورد مسئله بداء از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت قابل توجه است:
+== بستر تاریخی و اجتماعی ==
+در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ [[انتظار]] و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، تغییرپذیری زمان ظهور با عنوان بداء از سوی محدثان و متکلمان امامیه مطرح شد.<ref>{{پک|نعمانی|۱۴۲۲|ک=الغیبة|ص=۱۷۳|ج=}}</ref> این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> محمدباقر مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به [[بدا]] یا [[تقیه]] تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۲۵۱|ج=۵۲}}</ref> بدا به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۲}}</ref>
-# بداء به معنای لغوی خود درباره خداوند پذیرفته نیست.
+== بدا در اصل ظهور ==
-# در آیات مربوط به محو، تحقق یا اثبات، قضا و قدر، علم مطلق پروردگار، ایجاد تحول در اوضاع فردی و اجتماعی مردم و حوزه تکوین در تفاسیر و مجامع روایی امامیه، بداء در معنای جایز آن مطرح شده است.
+در منابع امامیه، [[ظهور]] امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، در هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref><ref>{{پک|یوسفی و عبداللهی|۱۴۰۲|ک=تحقیقات قرآنی و حدیثی|ف=تحلیل تطبیقی بداء|ص=۵۰–۵۲}}</ref><ref>{{پک|خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور|۱۴۰۲|ک=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|ف=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|ص=۳۳۲}}</ref>
-# فقهای امامیه تحقق بداء را در قضا و قدر غیرحتمی مانند حوزه محو، اثبات عقلاً جایز می‌دانند و وقوع عملی آن را باور دارند و این نظر را در تفسير آيات مربوط به دعا، توبه، صدقه، انفاق، تعاون بر برّ، تقوا، صله ارحام، قطع رحم، تعاون بر اثم و عدوان بیان کردند.
-# در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.<ref>{{پک|ولی‌زاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=«کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»|ص=۸۵-۸۶}}</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور منحصراً در علم خداوند است و آگاهی امامان مشمول بداء می‌شود و تغییرپذیر است.<ref>{{پک|فاضل|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌های حوزه و دانشگاه|ف=ایران‌پدیا یا ویکی‌پدیا، مساله این است|ص=۱۰۰}}</ref>
-# بر اساس روایات اهل‌بیت و کلام امامیه، تحولات تکوینی هرگز در قضا و قدر حتمی راه ندارد.
-# در اصل مسئلة نسخ و بداء اختلافی میان شیعه و اهل‌سنت هست و اختلاف میان آنان، نزاع لفظی است.[8] مثلاْ در منابع روایی اهل‌سنت رویاتی درباره استجابت دعا و صله رحم بیان شده است.[9] هرچند عامه آن تحولات را بداء نمی‌دانند.
-# پذیرش بداء بر اساس این معنا یعنی تغییر در تقدیرهای غیرحتمی بر اساس مشیت الهی از الزامات اعتقاد به توحید است و هر موحدی بايد حقوق بداء را در لوح محو و اثبات بپذیرد.[10]
-# هر دو در مفهوم، بداء را در معنای مجازی پیداشدن رأی جدید؛ که به همین رأی جدید هم علم داشته، قبول دارند.[11]
-== '''انواع بداء''' ==
+== بدا در زمان ظهور ==
-محمدبن عبدالکریم شهرستانی در کتاب ملل و نحل بداء را سه‌گونه بیان کرده است.
+دربارهٔ زمان ظهور مهدی، دو دیدگاه کلامی عمده وجود دارد: دیدگاهی که زمان آن را مطلق و منحصراً وابسته به مشیت الهی می‌داند و دیدگاهی که آن را مشروط به رفتار و کنش‌های منتظران تلقی می‌کند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> بر پایهٔ دیدگاه اول، به دلیل نامشخص بودن زمان ظهور، مفهوم بدا در این زمینه جایگاهی ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، موافقان مشروط بودن زمان ظهور معتقدند که میزان آمادگی جامعه می‌تواند زمان آن را تغییر دهد.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref> در این نگاه، بدا افزون‌بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی است<ref>{{پک|باقری و علی‌آبادی|۱۳۹۹|ک=شیعه‌پژوهی|ف=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت (ع)|ص=۳۶–۳۷}}</ref><ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و به‌عنوان کنشی فعال در پیوند با اصلاح فردی، خودسازی و مشارکت اجتماعی تعریف می‌شود.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> در این چارچوب فکری، معرفت‌شناسی و خودسازی، همدلی و وفاداری به آرمان‌ها می‌تواند به تسریع در ظهور بینجامد؛<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> در حالی که گناه، عدم همراهی با امام یا آماده نبودن جامعه موجب تأخیر در آن می‌شود.<ref>{{پک|داستانپور|۱۳ خرداد۱۳۹۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان}}</ref> در همین چارچوب، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که عاملی مؤثر در فراهم ساختن زمینه‌های ظهور<ref>{{پک|الهی‌نژاد|۱۳۹۶|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|ص=۵–۸ و ۱۱}}</ref> و ایجاد امید و پویایی در میان مؤمنان است.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref>
-# '''بداء در علم:''' بر عالم، خلاف علم او ظاهر شود و در مورد خدا آن گونه است که خلاف آنچه می‌دانسته است بر او آشکار شود.
+== بدا در نشانه‌های ظهور ==
-# '''بداء در اراده:''' بر انسان یا بر خدا، خلاف آنچه درست می‌دانسته و اراده و حکم کرده است، ظاهر شود.
+در منابع روایی، نشانه‌های ظهور به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم شده‌اند.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> در بداپذیری نشانه‌های غیرحتمی، میان دانشمندان اختلافی نیست، اما دربارهٔ امکان بدا در نشانه‌های حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> دو نگاه اصلی وجود دارد:<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیث‌پژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه|ف=آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref> گروه نخست بر تغییرناپذیری نشانه‌های حتمی تأکید دارند و آنها را وقایعی اجتناب‌ناپذیر می‌دانند که بدا در آنها راه ندارد؛<ref>{{پک|هادی‌زاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}</ref><ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴}}</ref> گروه دوم با استناد به مبانی قرآنی بدا و فلسفهٔ دعا برای تعجیل، وقوع بدا در این نشانه‌ها را ممکن می‌شمارند.<ref>{{پک|محمدی ری‌شهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۳۲|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۶۳|ک=المیزان|ص=۳۸۱|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|صبایی، شاکر و رضوی|۱۳۹۷|ک=تحقیقات کلامی|ف=امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۷۹–۸۱}}</ref><ref>{{پک|برنجکار، ترجمان|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=آموزهٔ بداء و علم الهی|ص=۳۶}}</ref> رویکرد سومی نیز وجود دارد که می‌کوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌کند؛ در این نگاه، بدا ممکن است در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد، نه در اصل وقوع نشانه.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۹–۱۱۳}}</ref><ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور|ص=۳۴–۴۳|ج=}}</ref>
-# '''بداء در امر:''' امر کننده به معنی خدا یا انسان فرمانی صادر کند و فرمانی دیگر مخالف و متقابل با فرمان اولیه باشد. چنانکه معتقدان به امکان نسخ باور دارند که فرمان‌های مختلف در زمان‌های مختلف یکدیگر را إلغاء و نسخ می‌کنند.[12]
-== '''شروط تحقق بداء''' ==
+== پانویس ==
-تحقق بداء مشروط به چهار شرط است.
+{{پانویس}}
-# '''وحدت موضوع:''' کاری که به آن امر می‌شود همان کاری باشد که از آن نهی می‌شود.
+== منابع ==
-# '''وحدت مکلّف:''' همان کسی که به انجام کاری مأمور می‌شود، همان کسی باشد که از انجام دادن آن کار نهی می‌شود و در مورد آمر، که او نیز باید یکسان باشد.
+{{آغاز منابع}}
-# '''وحدت هدف:''' هدف از امر و نهی یک مسئله باشد.
+* {{یادکرد وب|عنوان=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان|نشانی=https://civilica.com/doc/2598575/|تاریخ=۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|وبگاه=سیویلیکا|نام خانوادگی۱=آزادمنش|نام۱=مطهره}}
-# '''وحدت وقت:''' زمان امر و نهی یکسان و یکی باشد.[13]
+* {{یادکرد وب|عنوان=آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان تغییر، بداء و عدم وقوع مطرح است|نشانی=https://noo.rs/3Jlxc|تاریخ=۲۰ دی ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بداء۱!}}|وبگاه=پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آیتی|نام=نصرت‌الله|عنوان=تأمل در نشانه‌های حتم ظهور|سال=۱۳۹۰|مکان=قم|ناشر=آینده روشن|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷|دوره=}}
-== '''اثبات بداء''' ==
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن‌منظور|نام=ابوالفضل جمال‌الدین محمد|عنوان=لسان العرب|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=ادب الحوزه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-دلایل اثباتی بداء با تکیه بر نقل شامل دو دسته آیات قرآن و احادیث مأثور از عامّه و خاصّه است. آیات گاهی بر حقیقت بداء دلالت دارند و گاه طرح آیه به صورت غیرمستقیم درباره بداء است.[14]
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=الهی‌نژاد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1258596/بررسی-و-تحلیل-نقش-دعا-در-تعجیل-بخشی-ظهور|ژورنال=پژوهش‌های مهدوی|دوره=پنجم|شماره=بیستم|صفحات=۵–۲۲}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=باقری|نام۱=اکبر|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل بیت (ع)|پیوند=https://shia.urd.ac.ir/article_119781.html|ژورنال=شیعه‌پژوهی|دوره=ششم|شماره=هجدهم|صفحات=۳۵–۵۳|نام۲=حسن|نام خانوادگی۲=علی‌آبادی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
-== '''بداء و علم خداوند''' ==
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=برنجکار|نام۱=رضا|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=آموزهٔ بداء و علم الهی|پیوند=https://hadith.riqh.ac.ir/article_2251.html|ژورنال=علوم حدیث|دوره=هفدهم|شماره=شصت و سه|صفحات=۲۲–۴۱|نام۲=مکارم|نام خانوادگی۲=ترجمان|نام۳=|نام خانوادگی۳=امیران}}
-بداء یکی از آموزه‌های مهم در اعتقادات شیعه است که به‌وسیله اهل‌بیت از آیات قرآن استنباط و بیان شده است. این مفهوم تغییری است که در مراحل فعل الهی اتفاق می‌افتد؛ بدین صورت که قبل از ایجاد اشیاء، مراحلی ازجمله: مشیّت، اراده، قدر و قضا، توسط خداوند انجام می‌شود.[15] خداوند دو لوح خلق کرده و تمام رویدادهای عالم را در آنها ثبت کرده است. یکی لوح محفوظ که هیچ تغییر و تبدیلی در آن راه ندارد و نشان‌دهندة علم ازلی و قطعی الهی است؛ دیگری لوح محو و اثبات که خداوند بر اساس مصالح و حکمت خویش، چیزی را در آن ثبت می‌کند و سپس آن را محو نموده و امر دیگری را جایگزین می‌سازد، در حالی که به همۀ این تغییرات آگاه است.[16]
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پورسعیدی|نام۱=محمد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879984/نسخ-و-بداء-در-ظهور-و-علایم-ظهور-منجی-عالم-و-بررسی-اتهام-فخررازی-و-توابعش-به-شیعیان|ژورنال=سخن جامعه|دوره=ششم|شماره=چهارده|صفحات=۷–۱۶}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ترجمان|نام۱=مکارم|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|پیوند=https://cssq.ir/article-1-414-fa.html|ژورنال=مطالعات فرهنگی قرآن|دوره=یکم|شماره=دو|صفحات=۳۰۸–۳۴۲}}
-برخی از فقهای امامیه بر اساس آیه ۳۹ سوره رعد معتقدند نسبت‌دادن بداء به خدا، تعارضی با علم الهی ندارد، بلکه ناشی از علم مطلق و ذاتی خداوند و بر اساس آزادی و قدرت مطلق خداوند است و با بداء در انسان که ناشی از جهل است، متفاوت است.[17] مهمترین اشکال مخالفان بداء مانند عبدالله بن احمد کعبی بلخی[18] و فخر رازی،[19] تعارض این آموزه با علم الهی است که این اشکالات ناشی از قیاس خداوند با انسان و استناد به روایات ضعیف و یا تفسیر نادرست از احادیث دانسته شده است.[20]
+* {{یادکرد وب|عنوان=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان در روز اربعین|نشانی=https://www.qomnews.ir/fa/news/106160/تاکید-دعای-جمعی-تعجیل-فرج-امام-زمان-عج-روز-اربعین|تاریخ=۱۴ شهریور ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۳|وبگاه=قم نیوز}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خالد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/568891/تحلیل-مهدویت-ظهور-بدا-حکومت-مهدوی-در-احادیث-امام-جواد-علیه-السلام|ژورنال=مطالعات حدیث‌پژوهی|دوره=هشتم|شماره=پانزده|صفحات=۵۹–۸۲}}
-== '''بداء و مهدویت''' ==
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خدادادی|نام۱=سعید|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2131301/تحلیل-ارتباط-قضا-و-قدر-با-بداء-از-نگاه-فریقین|ژورنال=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|دوره=چهارم|شماره=هفتم|صفحات=۳۳۲–۳۵۱|نام۲=محمدعلی|نام خانوادگی۲=رضایی چراتی|نام۳=مجتبی|نام خانوادگی۳=قراباغی}}
-بر اساس برخی روایات، بداء در مباحث مربوط به ظهور مطرح شده، اما به دلیل اینکه نشانه‌های یادشده در روایات، قطعی و غیرقابل تغییر معرفی شده‌اند، این مفهوم با هيچ‌یک از بحث‌های سه‌گانه مربوط به ظهور مانند اصل، زمان و نشانه‌ها ارتباطي ندارد.
+* {{یادکرد وب|عنوان=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/265224/گناهان-شیعیان-عامل-طولانی-شدن-غیبت-است-به-وجود-آمدن-بداء-سبب-تأخیر-در-ظهور-امام-زمان|تاریخ=۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|وبگاه=خبرگزاری رسا|نام خانوادگی۱=داستانپور|نام۱=محمد}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=المفردات|سال=۱۴۱۲|مکان=دمشق|ناشر=الدار الشامیه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-=== '''بداء و اصل ظهور''' ===
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زهادت|نام=عبدالمجید|عنوان=معارف و عقاید 5|سال=۱۳۹۶|مکان=قم|ناشر=مرکز مدیریت حوزه علمیه قم|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=۶۰۰۷۵۵۰۸۰X|دوره=}}
-ظهور و قيام امام مهدی از وعده‌هاي خداوند است و هرگز در آن تخلف صورت نمي‌گيرد و روايات پرشماري[21] بر حتمي بودن آن تأكيد كرده است. در رواياتي چند قيام جهاني او از بزرگترین پدیده‌هایی است كه به طور قطع در پايان دوران و آستانة رستاخيز شكل می‌گیرد.[22]
+* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=سجادی|نام=سید جعفر|مدخل=بداء|دانشنامه=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|سال=1399|ناشر=مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|مکان=تهران|کوشش=سید کاظم موسوی بجنوردی|پیوند مدخل=https://www.cgie.org.ir/fa/article/228402/بداء}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|پیوند=https://www.entizar.ir/article_73891.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=نهم|شماره=سی|صفحات=۸۹–۱۱۶}}
-=== '''بداء و زمان ظهور''' ===
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صبایی|نام۱=مهدی|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور|پیوند=https://www.tkalam.ir/article_38941.html|ژورنال=تحقیقات کلامی|دوره=ششم|شماره=بیست|صفحات=۲۱۵–۲۳۳|نام۲=محمدتقی|نام خانوادگی۲=شاکر|نام۳=رسول|نام خانوادگی۳=رضوی}}
-بر اساس روایات، در مورد زمان ظهور دو دیدگاه عرضه شده است. دیدگاه نخست، ظهور، امری اختیاری است که مردم در آن نقش دارند و زمان آن را رفتار افراد تعیین می‌کند. دیدگاه دوم، زمان ظهور در اختیار خدا است و تقدیم و تأخیری در آن وجود ندارد.[23] در راستای مسئله بداء، با توجه به دیدگاه دوم، فقط زمان ظهور در علم و ارادة خداوند قرار دارد. ادعاي بداء در زمان ظهور امام مهدی نه با معناي اصطلاحي بداء سازگاري دارد؛ زیرا زماني براي ظهور تعيين نشده و كسي از آن آگا هي ندارد، تا خلاف آن صورت پذيرد و نه از طريق روايت ياد شده مي توان آن را اثبات كرد.[24]
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی|عنوان=عیون اخبار الرضا (ع)|سال=۱۳۷۸|مکان=تهران|ناشر=جهان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی|عنوان=کمال الدین و تمام النعمة|سال=۱۴۰۵|مکان=قم|ناشر=جامعه مدرسین|پیوند=|کوشش=علی‌اکبر غفاری|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-=== '''بداء و نشانه‌های ظهور''' ===
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صمدی|نام۱=قنبرعلی|تاریخ=۱۳۸۶|عنوان=نقش مردم در تعجیل ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/نقش-مردم-در-تعجیل-ظهور|ژورنال=مشرق موعود|دوره=دوم|شماره=چهار|صفحات=۵۷–۷۲}}
-در بررسی روایت منقول در کتاب الغیبۀ نعمانی از امام جواد،[25] مبنی بر امکان بداء در نشانه‌های حتمی ظهور، سه دیدگاه مطرح شده است.[26]
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=سید محمدحسین|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=اسماعیلیان|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=الغیبه|سال=۱۴۱۱|مکان=قم|ناشر=مؤسسه معارف اسلامی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-==== '''نفی بداء در نشانه‌های حتمی ظهور''' ====
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گودرزی|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122941.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=چهل و نه|صفحات=۴۳–۶۸}}
-براساس این دیدگاه، سند روایت یاد شده، ضعیف است[27] و قدرت تعارض با تعداد فراوان احادیث مبنی بر وقوع قطعی نشانه‌های حتمی را ندارد. این روایت، خبر واحد است، و در مقابل روایاتی که قیام سفیانی را از نشانه‎‌های حتمی مطرح کردند، مستفیض و نزدیک به تواتر هستند،[28] نمی‌تواند معارضه کند. برحسب پذیرش سند روایت، ممکن است این روایت در شرایط خاصی مثل تقیه صادر شده باشد. همچنین پذیرش بداء در نشانه‌های حتمی، تقسیم‌بندی روایی علائم به حتمی و غیرحتمی را لغو و بی‌معنا می‌سازد و با حدیث امام باقر که سفیانی را از امور حتمی و تغییرناپذیر دانسته، ناسازگار است.[29]
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=الوفاء|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=مرآة العقول فی شرح أخبار آل‌الرسول|سال=۱۴۰۴|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الإسلامیه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-==== '''پذیرش بداء در نشانه‌های حتمی ظهور''' ====
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدی ری‌شهری|نام=محمد|عنوان=دانشنامه امام مهدی|سال=۱۳۹۳|مکان=قم|ناشر=دارالحدیث|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-روایت امکان بداء در نشانه‌های حتمی ظهور، چون موافق قرآن است، قابل پذیرش است. برخی فقهای شیعه بر اساس آیه ۳۹ سوره رعد معتقدند[30] حدیث منقول از امام جواد مبنی بر امکان بداء و تغییر در نشانه‌های حتمی ظهور از جمله سفیانی، چون موافق قرآن است، باید آن را پذیرفت.[31]
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن محمد|عنوان=الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد|سال=۱۴۱۳|مکان=قم|ناشر=مؤسسه آل‌البیت، کنگره شیخ مفید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=موسوی‌اصفهانی|نام=سید محمدتقی|عنوان=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=مدرسة الامام المهدی|پیوند=|کوشش=مؤسسة الامام المهدی|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-==== '''جمع بین حدیث امام جواد با روایات متواتر''' ====
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مولایی‌نیا|نام۱=عزت‌الله|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=بررسی مسئله بداء از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت|پیوند=https://mazaheb.urd.ac.ir/article_129627.html|ژورنال=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|دوره=هفتم|شماره=چهارده|صفحات=۳۸–۶۱}}
-این دیدگاه با ارائه دو تفسیر، میان روایت امام جواد و روایات متواتر بر حتمیت نشانه‌ها جمع می‌کند.[32]
+* {{یادکرد وب|عنوان=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟|نشانی=https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۲|وبگاه=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟}}
+* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نعمانی|نام=ابی‌عبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر|عنوان=الغیبة|سال=۱۴۲۲|مکان=قم|ناشر=انوار الهدی|پیوند=|کوشش=فارس حسون کریم|مترجم=|شابک=|دوره=}}
-===== '''دیدگاه علی کورانی''' =====
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=واعظی|نام۱=محمود|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|پیوند=https://journal.ut.ac.ir/article_94057.html|ژورنال=فلسفه و کلام اسلامی|دوره=پنجاه و ششم|شماره=یکم|صفحات=۸۱–۹۴|نام۲=حسین|نام خانوادگی۲=رضایی|نام۳=رضا|نام خانوادگی۳=فقیه‌زاده}}
-بر اساس این دیدگاه، واژة محتوم به معنای محتوم من الله به‌ معنی حتمی از سوی خدا و نه محتوم علی الله به معنی حتمی بر خدا است. وقوع نشانه‌ها از طرف خدا قطعی است، اما این حتمیت هرگز به معنای سلب قدرت تغییر از خداوند نیست؛ چنانکه قرآن، تفکر یهود مبنی بر بسته بودن دست خدا را نقد کرده و بر قدرت مطلق الهی تأکید دارد.[33]
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ولی‌زاده|نام۱=محمدجواد|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|پیوند=https://www.entizar.ir/article_75114.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=دوازدهم|شماره=سی و هشتم|صفحات=۶۷–۹۰}}
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هادی‌زاده|نام۱=محمدتقی|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=بداء و نشانه‌های حتمی ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_143823.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=پانزدهم|شماره=پنجاه و نه|صفحات=۸۹–۱۱۶|نام۲=حبیب|نام خانوادگی۲=توحید|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
-===== '''دیدگاه محمدباقر مجلسی''' =====
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هاشمی|نام۱=سیدعبدالله|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=بررسی امکان تعیین وقت ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122800.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=دوم|صفحات=۴۷–۶۸}}
-آیات به طور اعم و روایات به اخص بر اینکه زمان ظهور قابل تغییر است، دلالت دارند و از این‌رو، زمان نشانه‌های ظهور هم به تبع اصل ظهور قابل بداء و تغییر خواهند بود. با توجه به این مسئله که نشانه‌های حتمی متصل به زمان قیام و برخی در ظهور تا قیام اتفاق می‌افتند، پس از جهت بداءپذیری در اوصاف متفاوت و مانند خود ظهور نیستند.[34]
+* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=یوسفی|نام۱=رقیه|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل تطبیقی بداء|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2160821/تحلیل-تطبیقی-بداء|ژورنال=تحقیقات قرآنی و حدیثی|دوره=پنجم|شماره=نهم|صفحات=۴۷–۶۴|نام۲=طاهره|نام خانوادگی۲=عبداللهی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
+{{پایان منابع}}
-پنج نشانه‌ی حتمی ظهور مانند خروج و قیام سفیانی، یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و فرو رفتن در سرزمین بیداء به دلیل تأکید روایات بر واژه‌ی محتوم[35] به معنای اجتناب‌ناپذیر، غیرقابل‌تغییر هستند؛[36] تغییر آنها هدف اصلیِ شناسایی امام مهدی را از بین می‌برد و با حکمت الهی ناسازگار است. اگرچه برخی با استناد به روایتی ضعیف در کتاب نعمانی، احتمال بداء را مطرح کرده‌اند، این روایت از جهت سندی ناتمام است و علامه مجلسی نیز آن را به ویژگی‌های حادثه و نه اصل وقوع تفسیر کرده است.[37] از سوی دیگر، تغییر این نشانه‌ها به غفلت مردم و تکذیب الهی می‌انجامد که محال است. بنابراین بداء در نشانه‌های حتمی راه ندارد و تنها در امور غیرحتمی[38] و اوصاف زمانی یا مکانیِ نشانه‌های حتمی تا جایی که اصل نشانه بودن آن نشانه‌های حتمی دچار مشکل نشود، تغییر زمانی و مکانی اشکالی ندارد. در غیر این صورت در آنان نیز بداء جایز نیست.[39]
-== '''امکان بداء در علائم حتمی ظهور''' ==
-شواهدی بر دیدگاه امکان بداء در علائم حتمیِ ظهور بیان شده است. اگرچه به برخی از آنها اشکالاتی وارد شده است.[40]
-=== '''سازگاری با عقل''' ===
-مدلول روایات امکان بداء با عقل سازگاری بیشتری دارند، بر خلاف مدلول احادیث نافی امکان بداء که اگر مراد از آنها عدم امکان ذاتی بداء باشد، ناسازگار با عقل است. انکار بداء در تحقق پدیده‌ها، انکار اراده و قدرت خدا است.
-=== '''سازگاری با فلسفۀ اعلام نشانه‌ها''' ===
-نشانه‌های ظهور، هرچند برای آمادگی منتظران و اثبات حقانیت موعود بیان شده‌اند، اما به دلیل مقدماتی‌بودن و نداشتن اصالت در مسئله مهدویت، با تغییر شرایط انسانی و ارادة الهی امکان تغییر دارند؛ زیرا اگر تحقق آن‌ها خود باعث آسیب‌هایی مانند شبیه‌سازی و فریب گسترده شود، حتمیتِ مطلقِ نشانه‌ها مشکل‌ساز خواهد شد، هرچند تحقق برخی از آنها برای اثبات قیام حقیقی کافی است.
-=== '''سازگاری با روایات دعای در تعجیل ظهور''' ===
-با توجه به دعاهای فراوانی که مردم را به درخواست تعجیل در فرج تشویق کرده‌اند، این درخواست‌ها بر اساس پذیرش امکان تحقق پدیده‌های نو و بداء در نشانه‌های ظهور معنا پیدا می‌کند؛ زیرا اگر زمان نشانه‌های حتمی در بازة شش‌ماهة رجب تا محرم ثابت باشد و تحقق اصل ظهور وابسته به وقوع همة آنها باشد، دعا برای تعجیل در فرج بی‌فایده خواهد بود. از این‌رو، با فراهم شدن بستر ظهور، امکان بداء در برخی نشانه‌های حتمی برای تسریع در قیام منجی وجود دارد.
-=== '''سازگاری با روایات ناگهانی بودن ظهور''' ===
-بر اساس روایات، ظهور امام مهدی به صورت ناگهانی و بدون زمینة پیشین رخ می‌دهد، چنانکه در توقیع امام به شیخ مفید و نیز سخن امام رضا که ظهور را به قیامت تشبیه کرده‌اند، بر این امر تأکید شده است. با وجود روایات دیگری از تحقق نشانه‌های حتمی پیش از ظهور، راهکار همسوسازی این دو دسته از روایات، پذیرش آموزة بداء است که امکان تغییر در برخی نشانه‌های حتمی وجود دارد و آنچه اصالت دارد، تحقق اصل ظهور است که فراتر از نشانه‌ها می‌باشد.[41]
-== '''ابعاد اجتماعی بداء در زمان ظهور''' ==
-بر اساس مبانی اعتقادی و روایات، مسئله بداء در زمان ظهور با ابعاد اجتماعی و نقش‌آفرینی مردم پیوندی عمیق دارد. این پیوند از چند جهت قابل بررسی است.[42]
-=== '''نقش مردم در تعجیل یا تأخیر ظهور''' ===
-یکی از مهمترین ابعاد اجتماعی بداء، تأثیرپذیری زمان ظهور از رفتار و اراده جمعی مردم است. بر اساس دیدگاهی که تعجیل در ظهور را تنها پس از اثبات تغییرپذیری زمان ظهور امکان‌پذیر می‌داند، مردم با اعمال و رفتار خود می‌توانند در تعجیل یا تأخیر ظهور نقش داشته باشند.[43] این دیدگاه بر اساس روایاتی شکل گرفته که به تأثیر عوامل انسانی بر زمان وقوع ظهور اشاره دارند. بر این اساس، اگر مردم به وظایف خود در دوران غیبت عمل کنند و زمینه‌های فردی و اجتماعی ظهور را فراهم آورند، امکان تعجیل در فرج وجود دارد که خود مصداقی از تحقق بداء در زمان ظهور محسوب می‌شود. روایات فراوانی بر سفارش به دعا برای تعجیل فرج تأکید کرده‌اند که این خود گواه بر تأثیرپذیری زمان ظهور از خواست و اراده جمعی مؤمنان است. اعتقاد به بداء، با ایجاد حس پویایی، نشاط و امید به آینده‌ای بهتر در انسان‌ها، آنان را به سوی انجام اعمال نیکو و دعا برای تغییر سرنوشت خویش تشویق می‌کند و این خود عاملی برای تعجیل در فرج و تحقق بداء در زمان ظهور است.[44]
-=== '''خودسازی و آمادگی فردی و اجتماعی''' ===
-انتظار در اندیشه شیعی به‌عنوان یک کنش فعال و مسئولانه تلقی می‌شود. این نگاه، برخلاف برداشت‌های منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد. تحقق ظهور در پیوند با سنن الهی و آمادگی اخلاقی و اجتماعی جامعه معنا می‌یابد و هر اندازه زمینه‌های فردی و اجتماعی برای پذیرش حکومت عدل جهانی فراهم آید،[45] امکان تغییر زمان ظهور و تسریع در فرج بیشتر خواهد بود.[46] خودسازی فردی با کسب معرفت مانند خودشناسی، خداشناسی، امام‌شناسی و دشمن‌شناسی، آغاز می‌شود و در بُعد اجتماعی به همدلی و وفاداری به آرمان‌های امام مهدی می‌انجامد؛ چنانکه این دو عنصر کلیدی مهمترین مانع ظهور دانسته شده است.[47]
-=== '''دعا و استغاثه جمعی''' ===
-تأکید بر «اَکْثِرُوا الدُّعاءَ بِتَعْجیلِ الْفَرَجِ، فاِنَّ ذلِکَ فَرَجُکُمْ»[48] نشان می‌دهد که دعا نه تنها یک عمل فردی، بلکه یک وظیفه اجتماعی است که با مشارکت جمعی می‌تواند در تقدیر زمانی ظهور تأثیر بگذارد.[49] همچنین صدها آثار و فواید خواندن دعا برای فرج،[50] مانند استجابت دعا، دفع بلاها، آمرزش گناهان، اظهار محبت قلبی و نجات یافتن از فتنه‌های آخرالزمان نشان از جایگاه اجتماعی این دعاها در میان جامعه منتظر دارد.[51]
-=== '''زمینه‌سازی و ایجاد بستر اجتماعی''' ===
-بر اساس این دیدگاه، تحقق ظهور بدون وقوع برخی نشانه‌ها ممکن است که این خود مصداقی از بداء در نشانه‌های حتمی است.[52] از منظر روایی، غیبت دو جنبة حفاظتی و تربیتی دارد؛ از سویی جان امام از خطر دشمنان حفظ می‌شود و از سویی جامعه به بلوغ فکری و اخلاقی می‌رسد. غیبت پلی میان ظلم و عدالت است و منتظران با انتظار آگاهانه و اصلاح فردی و اجتماعی برای بهبود جهان، زمینه را برای ظهور فراهم می‌آورند.[53]