بدا در ظهور امام مهدی

بَدا در ظهور امام مهدی؛ تغییر در زمان و نشانه‌های غیرحتمی ظهور امام مهدی بر پایه رفتارهای اجتماعی منتظران.

بدا در ظهور امام مهدی در کلام شیعه، به معنای امکان تغییر در مقدرات الهی مرتبط با رویداد ظهور است. بر پایهٔ این آموزه، اصل وقوع ظهور، وعده‌ای قطعی و تغییرناپذیر است و بدا مشمول آن نمی‌شود؛ اما زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن تغییرپذیرند. این مفهوم کلامی، زمان ظهور را به مشیت الهی و رفتارهای اجتماعی منتظران، مانند آمادگی جامعه، خودسازی و دعا، وابسته می‌داند.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ بَدا به معنای آشکار شدن، در اصطلاح کلامی امامیه، به معنای تغییر در قضای مشروط الهی، براساس برخی حوادث و عوامل ویژه است. این مفهوم با اصطلاح لوح محو و اثبات در آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود. این تعریف، بدا را به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، پیوند می‌دهد که امری متفاوت از رخداد خلاف پیش‌بینی است. از میان سه فرض بدا در اصل ظهور، بدا در زمان ظهور و بدا در نشانه‌های ظهور، بدا تنها دربارهٔ زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن پذیرفته می‌شود و اصل ظهور و نشانه‌های حتمی آن تغییرناپذیر دانسته می‌شود.

بستر تاریخی و اجتماعی

در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ انتظار و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، تغییرپذیری زمان ظهور با عنوان بداء از سوی محدثان و متکلمان امامیه مطرح شد. این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید. محمدباقر مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به بدا یا تقیه تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد. بدا به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.

بدا در اصل ظهور

در منابع امامیه، ظهور امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود. متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، در هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.

بدا در زمان ظهور

دربارهٔ زمان ظهور مهدی، دو دیدگاه کلامی عمده وجود دارد: دیدگاهی که زمان آن را مطلق و منحصراً وابسته به مشیت الهی می‌داند و دیدگاهی که آن را مشروط به رفتار و کنش‌های منتظران تلقی می‌کند. بر پایهٔ دیدگاه اول، به دلیل نامشخص بودن زمان ظهور، مفهوم بدا در این زمینه جایگاهی ندارد. در مقابل، موافقان مشروط بودن زمان ظهور معتقدند که میزان آمادگی جامعه می‌تواند زمان آن را تغییر دهد. در این نگاه، بدا افزون‌بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی است و به‌عنوان کنشی فعال در پیوند با اصلاح فردی، خودسازی و مشارکت اجتماعی تعریف می‌شود. در این چارچوب فکری، معرفت‌شناسی و خودسازی، همدلی و وفاداری به آرمان‌ها می‌تواند به تسریع در ظهور بینجامد؛ در حالی که گناه، عدم همراهی با امام یا آماده نبودن جامعه موجب تأخیر در آن می‌شود. در همین چارچوب، دعا برای تعجیل در فرج فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود که عاملی مؤثر در فراهم ساختن زمینه‌های ظهور و ایجاد امید و پویایی در میان مؤمنان است.

بدا در نشانه‌های ظهور

در منابع روایی، نشانه‌های ظهور به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم شده‌اند. در بداپذیری نشانه‌های غیرحتمی، میان دانشمندان اختلافی نیست، اما دربارهٔ امکان بدا در نشانه‌های حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی دو نگاه اصلی وجود دارد: گروه نخست بر تغییرناپذیری نشانه‌های حتمی تأکید دارند و آنها را وقایعی اجتناب‌ناپذیر می‌دانند که بدا در آنها راه ندارد؛ گروه دوم با استناد به مبانی قرآنی بدا و فلسفهٔ دعا برای تعجیل، وقوع بدا در این نشانه‌ها را ممکن می‌شمارند. رویکرد سومی نیز وجود دارد که می‌کوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌کند؛ در این نگاه، بدا ممکن است در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد، نه در اصل وقوع نشانه.

منابع

• آزادمنش، مطهره (۱۴۰۵). «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان». سیویلیکا. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• «آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان تغییر، بداء و عدم وقوع مطرح است». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۲۰ دی ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• آیتی، نصرت‌الله (۱۳۹۰). تأمل در نشانه‌های حتم ظهور. قم: آینده روشن. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷.
• ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
• الهی‌نژاد، حسین (۱۳۹۶). «بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور». پژوهش‌های مهدوی. پنجم (بیستم): ۵–۲۲.
• باقری، اکبر؛ علی‌آبادی، حسن (۱۳۹۹). «لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل بیت (ع)». شیعه‌پژوهی. ششم (هجدهم): ۳۵–۵۳.
• برنجکار، رضا؛ ترجمان، مکارم؛ امیران (۱۳۹۱). «آموزهٔ بداء و علم الهی». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سه): ۲۲–۴۱.
• پورسعیدی، محمد (۱۳۹۶). «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان». سخن جامعه. ششم (چهارده): ۷–۱۶.
• ترجمان، مکارم (۱۴۰۳). «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن». مطالعات فرهنگی قرآن. یکم (دو): ۳۰۸–۳۴۲.
• «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان در روز اربعین». قم نیوز. ۱۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• خالد، حسین (۱۴۰۲). «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام». مطالعات حدیث‌پژوهی. هشتم (پانزده): ۵۹–۸۲.
• خدادادی، سعید؛ رضایی چراتی، محمدعلی؛ قراباغی، مجتبی (۱۴۰۲). «تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین». پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه. چهارم (هفتم): ۳۳۲–۳۵۱.
• داستانپور، محمد (۱۳۹۴). «گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان». خبرگزاری رسا. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). المفردات. دمشق: الدار الشامیه.
• زهادت، عبدالمجید (۱۳۹۶). معارف و عقاید 5. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم. شابک ۶۰۰۷۵۵۰۸۰X.
• سجادی، سید جعفر (۱۳۹۹). «بداء». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. به کوشش سید کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف». انتظار موعود. نهم (سی): ۸۹–۱۱۶.
• صبایی، مهدی؛ شاکر، محمدتقی؛ رضوی، رسول (۱۳۹۷). «امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور». تحقیقات کلامی. ششم (بیست): ۲۱۵–۲۳۳.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: جهان.
• صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۵). کمال الدین و تمام النعمة. به کوشش علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
• صمدی، قنبرعلی (۱۳۸۶). «نقش مردم در تعجیل ظهور». مشرق موعود. دوم (چهار): ۵۷–۷۲.
• طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبه. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
• گودرزی، مجتبی (۱۳۹۸). «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)». مشرق موعود. سیزدهم (چهل و نه): ۴۳–۶۸.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: الوفاء.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل‌الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی. قم: دارالحدیث.
• مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: مؤسسه آل‌البیت، کنگره شیخ مفید.
• موسوی‌اصفهانی، سید محمدتقی (۱۳۶۳). مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم. به کوشش مؤسسة الامام المهدی. قم: مدرسة الامام المهدی.
• مولایی‌نیا، عزت‌الله (۱۳۹۹). «بررسی مسئله بداء از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت». پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی. هفتم (چهارده): ۳۸–۶۱.
• «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟». امام مهدی (علیه السلام) کیست؟. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• نعمانی، ابی‌عبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر (۱۴۲۲). الغیبة. به کوشش فارس حسون کریم. قم: انوار الهدی.
• واعظی، محمود؛ رضایی، حسین؛ فقیه‌زاده، رضا (۱۴۰۲). «جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس». فلسفه و کلام اسلامی. پنجاه و ششم (یکم): ۸۱–۹۴.
• ولی‌زاده، محمدجواد (۱۳۹۱). «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور». انتظار موعود. دوازدهم (سی و هشتم): ۶۷–۹۰.
• هادی‌زاده، محمدتقی؛ توحید، حبیب (۱۴۰۰). «بداء و نشانه‌های حتمی ظهور». مشرق موعود. پانزدهم (پنجاه و نه): ۸۹–۱۱۶.
• هاشمی، سیدعبدالله (۱۳۹۸). «بررسی امکان تعیین وقت ظهور». مشرق موعود. سیزدهم (دوم): ۴۷–۶۸.
• یوسفی، رقیه؛ عبداللهی، طاهره (۱۴۰۲). «تحلیل تطبیقی بداء». تحقیقات قرآنی و حدیثی. پنجم (نهم): ۴۷–۶۴.