بدا در ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

بدا در ظهور امام مهدی در کلام شیعه، به معنای امکان تغییر در مقدرات الهی مرتبط با رویداد ظهور است. بر پایهٔ این آموزه، اصل وقوع ظهور، وعده‌ای قطعی و تغییرناپذیر است و بدا مشمول آن نمی‌شود؛ اما زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن تغییرپذیرند. این مفهوم کلامی، زمان ظهور را به مشیت الهی و رفتارهای اجتماعی منتظران، مانند  آمادگی جامعه، خودسازی و دعا، وابسته می‌داند.

واژهٔ بَدا به معنای آشکار شدن،<ref>{{پک|ابن‌منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلامی امامیه، به معنای تغییر در قضای مشروط الهی، براساس برخی حوادث و عوامل ویژه است. این مفهوم با اصطلاح لوح محو و اثبات در آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> این تعریف، بدا را به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، پیوند می‌دهد که امری متفاوت از رخدادِ خلافِ پیش‌بینی است.<ref>{{پک|سجادی|1399|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ف=بداء|ص=}}</ref><ref>{{پک|مولایی‌نیا|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> از میان سه فرض بدا در اصل [[ظهور]]، بدا در [[تعیین وقت ظهور امام مهدی|زمان ظهور]] و بدا در [[نشانه‌های ظهور امام مهدی|نشانه‌های ظهور]].<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> بدا تنها دربارهٔ زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن پذیرفته می‌شود و اصل ظهور و نشانه‌های حتمی آن تغییرناپذیر دانسته می‌شود.<ref>{{پک|واعظی و رضایی و فقیه‌زاده|۱۴۰۲|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ف=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|ص=۸۲}}</ref>

در منابع امامیه، ظهور امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، در هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref><ref>{{پک|یوسفی و عبداللهی|۱۴۰۲|ک=تحقیقات قرآنی و حدیثی|ف=تحلیل تطبیقی بداء|ص=۵۰–۵۲}}</ref><ref>{{پک|خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور|۱۴۰۲|ک=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|ف=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|ص=۳۳۲}}</ref>

دربارهٔ زمان ظهور مهدی، دو دیدگاه کلامی عمده وجود دارد: دیدگاهی که زمان آن را مطلق و منحصراً وابسته به مشیت الهی می‌داند، و دیدگاهی که آن را مشروط به رفتار و کنش‌های منتظران تلقی می‌کند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> بر پایهٔ دیدگاه اول، به دلیل نامشخص بودن زمان ظهور، مفهوم بدا در این زمینه جایگاهی ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، موافقان مشروط بودن زمان ظهور معتقدند که میزان آمادگی جامعه می‌تواند زمان آن را تغییر دهد.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref> در این نگاه، بدا افزون‌بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی است<ref>{{پک|باقری و علی‌آبادی|۱۳۹۹|ک=شیعه‌پژوهی|ف=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت (ع)|ص=۳۶–۳۷}}</ref><ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و به‌عنوان کنشی فعال در پیوند با اصلاح فردی، خودسازی و مشارکت اجتماعی تعریف می‌شود.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> در این چارچوب فکری، معرفت‌شناسی و خودسازی، همدلی و وفاداری به آرمان‌هامی‌تواند به تسریع در ظهور بینجامد؛<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> در حالی که گناه، عدم همراهی با امام یا آماده نبودن جامعه موجب تأخیر در آن می‌شود.<ref>{{پک|داستانپور|۱۳ خرداد۱۳۹۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان}}</ref> در همین چارچوب، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که عاملی مؤثر در فراهم ساختن زمینه‌های ظهور<ref>{{پک|الهی‌نژاد|۱۳۹۶|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|ص=۵–۸ و ۱۱}}</ref> و ایجاد امید و پویایی در میان مؤمنان است.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref>