بدا در ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

بدا در [[ظهور]] امام مهدی در کلام [[شیعه]]، به معنای امکان تغییر در مقدرات الهی مرتبط با رویداد ظهور است. بر پایهٔ این آموزه، اصل وقوع ظهور، وعده‌ای قطعی و تغییرناپذیر است و بدا مشمول آن نمی‌شود؛ اما زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن تغییرپذیرند. این مفهوم کلامی، زمان ظهور را به مشیت الهی و رفتارهای اجتماعی منتظران، مانند  آمادگی جامعه، خودسازی و دعا، وابسته می‌داند.

واژهٔ بَدا به معنای آشکار شدن،<ref>{{پک|ابن‌منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلامی امامیه، به معنای تغییر در قضای مشروط الهی، براساس برخی حوادث و عوامل ویژه است. این مفهوم با اصطلاح لوح محو و اثبات در آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> این تعریف، بدا را به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، پیوند می‌دهد که امری متفاوت از رخدادِ خلافِ پیش‌بینی است.<ref>{{پک|سجادی|1399|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ف=بداء|ص=}}</ref><ref>{{پک|مولایی‌نیا|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> از میان سه فرض بدا در اصل [[ظهور]]، بدا در [[تعیین وقت ظهور امام مهدی|زمان ظهور]] و بدا در [[نشانه‌های ظهور امام مهدی|نشانه‌های ظهور]].<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> بدا تنها دربارهٔ زمان ظهور و نشانه‌های غیرحتمی آن پذیرفته می‌شود و اصل ظهور و نشانه‌های حتمی آن تغییرناپذیر دانسته می‌شود.<ref>{{پک|واعظی و رضایی و فقیه‌زاده|۱۴۰۲|ک=فلسفه و کلام اسلامی|ف=جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس|ص=۸۲}}</ref>

در منابع امامیه، ظهور امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، در هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref><ref>{{پک|یوسفی و عبداللهی|۱۴۰۲|ک=تحقیقات قرآنی و حدیثی|ف=تحلیل تطبیقی بداء|ص=۵۰–۵۲}}</ref><ref>{{پک|خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور|۱۴۰۲|ک=پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه|ف=تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین|ص=۳۳۲}}</ref>

دربارهٔ زمان ظهور مهدی، دو دیدگاه کلامی عمده وجود دارد: دیدگاهی که زمان آن را مطلق و منحصراً وابسته به مشیت الهی می‌داند، و دیدگاهی که آن را مشروط به رفتار و کنش‌های منتظران تلقی می‌کند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> بر پایهٔ دیدگاه اول، به دلیل نامشخص بودن زمان ظهور، مفهوم بدا در این زمینه جایگاهی ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، موافقان مشروط بودن زمان ظهور معتقدند که میزان آمادگی جامعه می‌تواند زمان آن را تغییر دهد.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref> در این نگاه، بدا افزون‌بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی است<ref>{{پک|باقری و علی‌آبادی|۱۳۹۹|ک=شیعه‌پژوهی|ف=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت (ع)|ص=۳۶–۳۷}}</ref><ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و به‌عنوان کنشی فعال در پیوند با اصلاح فردی، خودسازی و مشارکت اجتماعی تعریف می‌شود.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> در این چارچوب فکری، معرفت‌شناسی و خودسازی، همدلی و وفاداری به آرمان‌هامی‌تواند به تسریع در ظهور بینجامد؛<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> در حالی که گناه، عدم همراهی با امام یا آماده نبودن جامعه موجب تأخیر در آن می‌شود.<ref>{{پک|داستانپور|۱۳ خرداد۱۳۹۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان}}</ref> در همین چارچوب، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که عاملی مؤثر در فراهم ساختن زمینه‌های ظهور<ref>{{پک|الهی‌نژاد|۱۳۹۶|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|ص=۵–۸ و ۱۱}}</ref> و ایجاد امید و پویایی در میان مؤمنان است.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref>