پرش به محتوا

تفکر فازی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
رضا عسکری (بحث | مشارکت‌ها)
۷۴۰ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''تفکر فازی'''</big>؛ ادراکِ طیفی و درجه‌مندِ واقعیت، فراتر از مرزهای مطلقِ درست و نادرست.<br>
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =تفکر فازی.jpg 
| زیرنویس تصویر    =لطفی علی‌عسکرزاده بنیان‌گذار تفکر فازی 
| image_alt        =لطفی علی‌عسکرزاده بنیان‌گذار تفکر فازی
| فایل پادکست      =تفکر فازی.ogg 
| حجم فایلپادکست    =3/50 
| تاریخ پادکست      =17-10-1404 
| زیرنویس عنوان    = 


تفکر فازی (Fuzzy Thinking)، نوعی الگوی شناختی و شیوۀ استدلال است که به‌جای تقسیم‌بندی پدیده‌ها به دو دستۀ مطلقِ درست یا نادرست، آنها را بر روی یک پیوستار درجه‌بندی می‌کند. این رویکرد مبتنی بر این پیش‌فرض یوده که واقعیت‌های جهان انسانی، اجتماعی و ادراکی فاقد مرزهای دقیق و صلب‌ بوده و اغلب با درجاتی از ابهام، شدت و ضعف معنا می‌یابند.
| عنوان اصلی        = تفکر فازی
==تعریف تفکر فازی==
| عنوان انگلیسی    = Fuzzy Thinking
واژۀ «فازی» در این چارچوب به‌معنای فاقد مرز دقیق و چندارزشی است. برخلاف منطق کلاسیک که تنها دو حالت «سیاه یا سفید» و «صفر یا یک» را می‌پذیرد، تفکر فازی براساس استدلال تقریبی و درجه‌مند عمل می‌کند. در این منطق، هر گزاره می‌تواند دارای درجه‌ای از صدق باشد که بیشتر شامل عددی بین صفر و یک در نظر گرفته می‌شود.<ref>[https://www.kanoon.ir/Article/53957 «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی.]</ref>
| عنوان عربی        =  
| عنوان علمی        =  
| شاخه علمی        = [[منطق]]{{سخ}}[[علوم شناختی]]{{سخ}}[[ریاضیات]]
| نوع مفهوم        = پارادایم شناختی{{سخ}}شیوه استدلال
| معنای اصطلاحی      = چارچوبی شناختی و ریاضی مبتنی بر منطق درجه‌بندی‌شده که پدیده‌ها را به‌صورت طیفی و غیرمطلق تحلیل می‌کند
| حوزه کاربرد      = استدلال{{سخ}}تحلیل نظام‌های پیچیده{{سخ}}شناخت انسانی
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      = دگرگونی‌های معرفتی قرن بیستم میلادی


==تاریخچه و پیشینۀ تفکر فازی==
| نخستین کاربرد    = دهه ۱۹۶۰م
تفکر فازی به‌عنوان رویکردی شناختی و درجه‌مند به واقعیت، محصول دگرگونی‌های معرفتی قرن بیستم میلادی است؛ دگرگونی‌هایی که نشان دادند بسیاری از مفاهیم انسانی و حتی علمی مرزهای دقیق نداشته و فهم انسان همواره با درجاتی از ابهام و تقریب همراه است. این نگرش بر این ایده استوار است که توصیف جهان تنها با دوگانه‌هایی مانند درست و نادرست کافی نبوده و بسیاری از پدیده‌ها را باید بر روی یک طیف از معانی و حالات مختلف فهمید، رویکردی که به شیوۀ ادراک و داوری روزمرۀ انسان نزدیک‌تر است.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article%2021458.html ساروخانی و صادقی‌پور، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، 1393ش، ص52-53.]</ref><br>
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          = منطق کلاسیک{{سخ}}[[منطق فازی]]
صورت‌بندی نظام‌مند این نگرش با آثار پرفسور لطفی‌زاده، در دهۀ 1960م تحقق یافت. او با معرفی مفهوم مجموعه‌های فازی در سال 1965م تلاش کرد تا الگوهای رسمی را به‌شیوۀ طبیعی تفکر انسان نزدیک کند؛ شیوه‌ای که در آن مفاهیمی مانند «بزرگ»، «مناسب» یا «عادل» دارای مراتب‌ بوده و با زبان تقریبی بیان می‌شوند. از این منظر، تفکر فازی نه جایگزین منطق کلاسیک بلکه چارچوبی مکمل برای فهم پدیده‌های پیچیده، انسانی و زمینه‌مند بوده و امروزه در علوم شناختی، تصمیم‌گیری و تحلیل مفاهیم اجتماعی و ارزشی جایگاهی تثبیت‌شده یافته است.<ref>کاسکو، تفکر فازی، 1389ش، ص100.</ref>
| اهمیت            = فراهم‌کردن ابزار تحلیلی برای درک پدیده‌های مبهم، چندارزشی و غیرقطعی در نظام‌های انسانی و اجتماعی
| مبدع              = [[لطفی علی‌عسکرزاده]]
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
{{درشت|'''تفکر فازی'''}}؛ ادراکِ طیفی و درجه‌مندِ واقعیت، فراتر از مرزهای مطلقِ درست و نادرست.


==مبانی شناختی و تفاوت با منطق دوارزشی==
'''تفکر فازی''' (Fuzzy Thinking) یک [[پارادایم]] شناختی و شیوه‌ای از استدلال مدرن است که جهان را نه از دریچهٔ دوگانه‌های متضاد، بلکه به‌صورت طیفی و درجه‌مند درک می‌کند. این رویکرد برخلاف [[منطق کلاسیک]] که پدیده‌ها را به دو دستهٔ مطلقِ «درست یا نادرست» یا «صفر و یک» تقسیم می‌کند، آن‌ها را بر روی یک [[پیوستار]] بی‌انتها تحلیل کرده و مدعی است که حقیقت، اغلب در فضای خاکستری میانِ قطب‌های متضاد نهفته است. تفکر فازی بر این پیش‌فرض استوار است که واقعیت‌های انسانی، اجتماعی و ادراکی، فاقد مرزهای صلب و دقیق بوده و تنها در قالب درجاتی از ابهام، شدت و ضعف، معنای واقعی خود را بازمی‌یابند. این الگو با نزدیک کردن استدلال‌های ریاضی به [[زبان طبیعی]] انسان، ابزاری قدرتمند برای درک نظام‌های پیچیده‌ای فراهم می‌آورد که [[منطق ارسطویی]] از تبیین آن‌ها ناتوان است.
تفکر فازی پدیده‌ها را به‌صورت تدریجی، نسبی و طیفی درک می‌کند. در این نوع تفکر، مفاهیم تنها در دو وضعیت «درست» یا «نادرست» قرار نگرفته بلکه می‌توانند درجات متفاوتی از معنا و اعتبار داشته باشند.<ref>[https://andishe.maaref.ac.ir/article-1-1278-fa.html خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص83.]</ref>  این رویکرد ناظر بر واقعیت‌های تجربی و ادراکی است، نه گزاره‌های انتزاعی صوری؛ زیرا در منطق کلاسیک، گذر از هر مجموعه به مجموعۀ بعدی به‌صورت آنی اتفاق می‌افتد اما در منطق فازی، این گذر به‌صورت تدریجی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1182234/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%81%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%BE%DB%8C%DA%86%DB موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.]</ref><br>
در تفکر فازی، هرچه پیچیدگی یک نظام افزایش می‌یابد، امکان ارائۀ توصیف‌های دقیق و هم‌زمان معنادار کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، گزاره‌های درجه‌مند و توصیف‌های طیفی، ابزار مناسب‌تری برای فهم رفتار نظام‌های انسانی، اجتماعی و فرهنگی محسوب می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1182234/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%81%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%BE%DB%8C%DA%86%DB موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص87.]</ref>  این شیوه به ذهن انسان نزدیک‌تر است؛ زیرا انسان‌ها در تصمیم‌گیری‌های روزانه، پدیده‌ها را با درجاتی از شدت و ضعف مانند کمی درست، بسیار گرم یا تا حدودی مناسب می‌سنجند.<ref>[https://www.kanoon.ir/Article/53957 «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی.]</ref>


==ویژگی‌های متمایز شناختی تفکر فازی==
== تعریف تفکر فازی ==
تفکر فازی به‌عنوان چارچوبی توصیفی، تصویری واقعی‌تر از زندگی ارائه می‌دهد. ویژگی‌های متمایز این رویکرد عبارتند از:
تفکر فازی یک چارچوب شناختی و ریاضی است که بر اساس منطقی درجه‌بندی‌شده و تقریبی عمل می‌کند. برخلاف منطق کلاسیک که بر مبنای دو ارزش مطلق شامل صفر و یک یا درست و نادرست، استوار است، در این نظام، گزاره‌ها می‌توانند درجاتی از صدق بین صفر و یک داشته باشند. این تفکر برای مدلسازی مفاهیم مبهم، کیفی و چندارزشی که در زبان و شناخت انسانی رایج هستند مانند گرم، بلندقد و عادل، به‌کار می‌رود.<ref>[https://www.kanoon.ir/Article/56613 «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»]، [https://www.kanoon.ir/ وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی].</ref>
# درجه‌پذیری: هر گزاره یا پدیده دارای مراتب بوده و هیچ پدیده‌ای به‌طور مطلق در یک دسته جای نمی‌گیرد.<ref>[https://method.rihu.ac.ir/article%201287.html جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.]</ref>  
 
# انعطاف‌پذیری: سامانه فازی امکان سازگاری با شرایط متغیر را فراهم کرده و از خشکی منطق سنتی به دور است.<ref>[https://blog.faradars.org/fuzzy-logic/ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وب‌سایت فرادرس.]</ref>  
=== تفاوت با منطق کلاسیک ===
# واقع‌گرایی: با پذیرش ابهام‌های ذاتی در جهان، این تفکر ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها و طیف‌های گوناگون فکری را افزایش می‌دهد.<ref>[https://blog.faradars.org/fuzzy-logic/ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وب‌سایت فرادرس.]</ref>
تفکر فازی پدیده‌ها را به‌صورت نسبی و طیفی درک می‌کند. در این نوع تفکر، مفاهیم می‌توانند درجات متفاوتی از معنا و اعتبار داشته باشند.<ref>خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص83.</ref> برخلاف منطق کلاسیک یا دوارزشی که هر گزاره را کاملاً درست (مقدار ۱) یا کاملاً نادرست (مقدار ۰) می‌داند و هیچ حالت میانی را نمی‌پذیرد، منطق فازی که به ذهن انسان نزدیک‌تر است و ناظر بر واقعیت‌های تجربی و ادراکی است<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.</ref> ابزار مناسب‌تری برای فهم رفتار نظام‌های انسانی، اجتماعی و فرهنگی محسوب می‌شود؛<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص87.</ref> زیرا انسان‌ها در تصمیم‌گیری‌های روزانه، پدیده‌ها را با درجاتی از شدت و ضعف می‌سنجند.<ref>[https://www.kanoon.ir/Article/56613 «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»]، [https://www.kanoon.ir/ وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی].</ref> در عین حال، تفکر فازی جایگزین منطق دوارزشی نیست، بلکه در کنار آن برای توصیف حقایق مربوط به رفتار، تصمیم و کنش انسانی به‌کار می‌رود.<ref>[https://blog.faradars.org/fuzzy-logic/ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»]، [https://blog.faradars.org/ وب‌سایت فرادرس].</ref>
در نهایت، تفکر فازی نه جایگزین منطق دوارزشی، بلکه در کنار آن برای توصیف حقایق مربوط به رفتار، تصمیم و کنش انسانی به‌کار می‌رود و تصویری تدریجی‌تر و واقع‌گراتر از پدیده‌های انسانی و اجتماعی ارائه می‌دهد.<ref>[https://blog.faradars.org/fuzzy-logic/ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وب‌سایت فرادرس.]</ref>
 
==زبان طبیعی و متغیرهای زبانی==
=== ویژگی‌ها ===
تفکر فازی پیوند نزدیکی با زبان طبیعی دارد. بسیاری از مفاهیم روزمره مانند سن، کیفیت، رضایت یا توانایی به‌صورت تقریبی و غیرعددی بیان می‌شوند.<ref> [https://www.ihcs.ac.ir/190/fa/news/15670/%DA%A9%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DB%B1%DB%B5-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%AA%D9%81%DA%A9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%DA%A9%D8%AA% «کرسی 15/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.]</ref>  
* '''طیفی‌بودن''': مفاهیم به صورت مطلق و مجزا تعریف نمی‌شوند، بلکه بر روی یک طیف قرار می‌گیرند. به عنوان مثال، دمای «گرم» می‌تواند از اندکی گرم تا بسیار گرم متغیر باشد.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.</ref>
# ابهام مفاهیم: در افکار بشر، بیشتر مفاهیم تعریف شده با ابهام مواجه هستند؛ برای مثال، هیچ تعریف مشخصی برای افراد بلندقد یا ثروتمند وجود ندارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1182234/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%81%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%BE%DB%8C%DA%86%DB موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.]</ref>  
* '''انعطاف‌پذیری''': این سیستم‌ها می‌توانند با داده‌های نادقیق و شرایط متغیر سازگار شوند و از حالت صفر و یکِ خشک منطق کلاسیک فاصله می‌گیرند.<ref>[https://blog.faradars.org/fuzzy-logic/ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»]، [https://blog.faradars.org/ وب‌سایت فرادرس].</ref>
# متغیرهای زبانی: انسان‌ها در گفت‌وگوهای روزانه از متغیرهای زبانی نظیر پیر، جوان، سنگین، سبک، ایمان، تقوا، حسد و عمل صالح استفاده می‌کنند که مقدار آ‌نها نامعلوم و مبهم است.<ref>قیومی، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، 1381ش، ص28-46.</ref> این واژه‌ها که در ریاضیات کلاسیک جایگاهی ندارند، در منطق فازی به‌سهولت مدل‌سازی و اندازه‌گیری می‌شوند.<ref>[https://andishe.maaref.ac.ir/article-1-1278-fa.html خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص86-90.]</ref>  
* '''نزدیکی به زبان طبیعی''': منطق فازی برای مدل‌سازی متغیرهای زبانی مانند جوان، سریع، خوب، که در گفتگوی روزمره انسان‌ها به‌صورت تقریبی و غیرعددی<ref>[https://www.ihcs.ac.ir/fa/news/15233 «کرسی 15/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»]، [https://www.ihcs.ac.ir/ وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی].</ref> و نیز مبهم بیان می‌شوند،<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.</ref> مناسب است.<ref>قیومی، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، 1381ش، ص28-46.</ref> این متغیرها در ریاضیات کلاسیک قابل کمّی‌سازی دقیق نیستند.<ref>خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص86-90.</ref>
==سطوح عملکردی تفکر فازی در شناخت و زندگی==
 
== تاریخچه و بنیان‌گذار ==
تفکر فازی به‌عنوان رویکردی [[شناخت‌شناسی|شناختی]] به واقعیت، محصول دگرگونی‌های معرفتی قرن بیستم میلادی است؛ دگرگونی‌هایی که نشان دادند بسیاری از مفاهیم انسانی و حتی علمی مرزهای دقیق نداشته و فهم انسان همواره با درجاتی از ابهام و تقریب همراه است.<ref>ساروخانی و صادقی‌پور، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، 1393ش، ص52-53.</ref>
 
صورتبندی ریاضی و نظام‌مند این مفهوم، توسط [[لطفی علی‌عسکرزاده]] (۱۲۹۹–۱۳۹۶ش)، استاد ایرانی دانشگاه برکلی، در دهه ۱۹۶۰م ارائه شد. او در سال ۱۹۶۵م با معرفی مجموعه‌های فازی، پایه‌های این نظریه را بنا نهاد. هدف او ایجاد ابزاری بود که بتواند عدم قطعیت و ابهام ذاتی در پدیده‌های پیچیده جهان واقعی و شیوه استدلال انسانی را به شیوه‌ای ریاضی توصیف کند.<ref>کاسکو، تفکر فازی، 1389ش، ص100.</ref>
 
== سطوح عملکردی ==
تفکر فازی در سه سطح اصلی به تحلیل پدیده‌ها و هدایت رفتارها کمک می‌کند:
تفکر فازی در سه سطح اصلی به تحلیل پدیده‌ها و هدایت رفتارها کمک می‌کند:
===رویکرد شرطی و کنترلی (اگر، آنگاه)===
* رویکرد شرطی و کنترلی (اگر، آنگاه): در این سطح، واکنش‌ها متناسب با شرایط و به‌صورت نرم تغییر می‌کنند تا از اتخاذ تصمیم‌های تک‌وجهی و افراطی جلوگیری شود و گزینه‌های متعددی پیش روی فرد قرار گیرد.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص125-127.</ref>
این سطح به تنظیم پاسخ‌ها براساس شدت ورودی‌ها اختصاص دارد. در این الگو، واکنش‌ها متناسب با شرایط و به‌صورت نرم تغییر می‌کنند که از اتخاذ تصمیم‌های تک‌وجهی و افراطی جلوگیری کرده و گزینه‌های متعددی را پیش روی فرد قرار می‌دهد.<ref>[https://method.rihu.ac.ir/article%201287.html جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص125-127.]</ref>  
* ساختارمندی مفاهیم طیفی: بسیاری از مفاهیم انسانی مانند [[عدالت]] یا [[رضایت]]، مفاهیمی چندمقداری هستند که روی یک پیوستار درجه‌بندی می‌شوند. این نگاه موجب می‌شود یک پدیده بتواند همزمان درصدی از یک ویژگی و درصدی از نقیض آن را داشته باشد.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص128-130.</ref>
===ساختارمندی مفاهیم طیفی===
* استنتاج و هوش کاربردی: این سطح بر نزدیک کردن محاسبات به الگوی شبکهٔ عصبی و [[ذهن]] [[انسان]] تمرکز دارد. از آن‌جا که داده‌های خام [[زندگی]] ماهیت دیجیتالی ندارند، تفکر فازی این داده‌ها را به‌گونه‌ای تحلیل می‌کند که به پیش‌بینی‌های دقیق‌تر در [[روابط اجتماعی]] ختم شود.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص130-132.</ref>
بسیاری از مفاهیم انسانی مانند «عدالت» یا «رضایت»، مفاهیمی چندمقداری هستند که روی یک پیوستار درجه‌بندی می‌شوند. این نگاه موجب می‌شود یک پدیده بتواند همزمان درصدی از یک ویژگی و درصدی از نقیض آن را داشته باشد.<ref>[https://method.rihu.ac.ir/article%201287.html جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص128-130.]</ref>
 
===استنتاج و هوش کاربردی===
== کاربردها ==
این سطح بر نزدیک کردن محاسبات به الگوی شبکۀ عصبی و ذهن انسان تمرکز دارد. از آن‌جا که داده‌های خام زندگی ماهیت دیجیتالی ندارند، تفکر فازی این داده‌ها را به‌گونه‌ای تحلیل می‌کند که به پیش‌بینی‌های دقیق‌تر در تعاملات اجتماعی ختم شود.<ref>[https://method.rihu.ac.ir/article%201287.html جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص130-132.]</ref>
=== معرفتی و یادگیری ===
==کاربرد تفکر فازی در حوزه‌های مختلف==
تفکر فازی ابهام را بخشی از فرایند [[شناخت]] می‌داند که ناشی از پیچیدگی پدیده‌ها یا وابستگی معنا به زمینه است.<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.</ref> در فرایند یادگیری و ارزیابی، این تفکر امکان توجه به تغییرات تدریجی را فراهم می‌کند؛ به طوری‌که پیشرفت یا مهارت به‌صورت پیوسته سنجیده شده و قضاوت‌ها متناسب با شرایط تعدیل می‌شوند.<ref>خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص91.</ref>
===معرفتی و یادگیری===
 
تفکر فازی ابهام را بخشی از فرایند شناخت می‌داند که ناشی از پیچیدگی پدیده‌ها یا وابستگی معنا به زمینه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1182234/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%81%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D9%BE%DB%8C%DA%86%DB موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.]</ref> در فرایند یادگیری و ارزیابی، این تفکر امکان توجه به تغییرات تدریجی را فراهم می‌کند؛ به طوری‌که پیشرفت یا مهارت به‌صورت پیوسته سنجیده شده و قضاوت‌ها متناسب با شرایط تعدیل می‌شوند.<ref>[https://andishe.maaref.ac.ir/article-1-1278-fa.html خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص91.]</ref>  
=== تحلیل مفاهیم ارزشی و اعتقادی ===
===تحلیل مفاهیم ارزشی و اعتقادی===
بسیاری از مفاهیم کلیدی، مفاهیمی تشکیکی یا دارای مراتب هستند و شامل طیفی از [[حقیقت]] می‌شوند. برای مثال، [[ایمان]] در این چارچوب فکری، [[تفکر باینری|باینری]] نیست، بلکه دارای مراتب شدت و ضعف است.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص124.</ref> این منطق به محققان اجازه می‌دهد مفاهیم اخلاقی مانند عدالت، [[ظلم]] و [[تقوا]] را به‌شکل منعطف‌تری تحلیل کرده و از مطلق‌گرایی‌های غیرقابل انطباق با واقعیت پرهیز کنند.<ref>خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص90-91.</ref>
بسیاری از مفاهیم کلیدی، مفاهیمی تشکیکی یا دارای مراتب هستند و شامل طیفی از حقیقت می‌شوند. برای مثال، «ایمان» در این چارچوب مفهومی باینری نیست که شخص یا مؤمن کامل باشد یا کافر مطلق بلکه ایمان دارای مراتب شدت و ضعف است.<ref> [https://method.rihu.ac.ir/article%201287.html جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش،ص124.]</ref> این منطق به محققان اجازه می‌دهد مفاهیم اخلاقی مانند «عدالت»، «ظلم» و «تقوا» را به‌شکل دقیق‌تر و انعطاف‌پذیرتری نسبت به منطق صوری تحلیل کرده و از مطلق‌گرایی‌های غیرقابل انطباق با واقعیت پرهیز کنند.<ref>[https://andishe.maaref.ac.ir/article-1-1278-fa.html خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص90-91.]</ref>
 
===تحلیل کنش‌های انسانی و سیاسی===
=== تحلیل کنش‌های انسانی ===
در مطالعۀ کنش‌های انسانی که ماهیتی ارادی و وابسته به قضاوت دارند، تفکر فازی چارچوبی برای توصیف درجات مختلف معنا و تأثیر فراهم می‌کند. در این رویکرد، مفاهیمی نظیر «منافع ملی» یا «اولویت‌های سیاسی» فاقد مرزهای صلب بوده و عناصر آن‌ها بر اساس میزان شمول، «درجه‌ای از عضویت» را در مجموعه‌های فازی پیدا می‌کنند. این الگو با بهره‌گیری از قواعد شرطی و زبان طبیعی، ارزیابی تدریجی و زمینه‌مند رفتارهای سیاسی را با ساختار ادراکی انسان هماهنگ می‌کند.<ref> [https://method.rihu.ac.ir/article%201287.html جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.]</ref>
کنش‌های انسانی، ماهیتی ارادی و وابسته به قضاوت دارند و تفکر فازی چارچوبی برای توصیف درجات مختلف معنا و تأثیر فراهم می‌کند. در این رویکرد، مفاهیمی نظیر [[منافع ملی]] یا اولویت‌های سیاسی فاقد مرزهای صلب هستند. این الگو ارزیابی رفتارهای سیاسی را با ساختار ادراکی انسان هماهنگ می‌کند.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.</ref>
==محدودیت‌ها و معایب تفکر فازی==
 
با وجود کارآمدی تفکر فازی در تبیین پدیده‌های مبهم و پیچیده، این رویکرد با محدودیت‌هایی نیز همراه است. تعیین درجات و مرزهای مفاهیم فازی بیشتر بر قضاوت انسانی متکی بوده و ازاین‌رو ممکن است به تفاوت در نتایج و کاهش قابلیت تکرار منجر شود. همچنین، در حوزه‌هایی که نیازمند دقت کامل و قواعد قطعی هستند، مانند منطق صوری یا اثبات‌های ریاضی، تفکر فازی کارایی کمتری نسبت به منطق کلاسیک دارد. علاوه بر آن، هرچند نتایج درجه‌مند فازی به واقعیت نزدیک‌تر هستند، تفسیر و به‌کارگیری آنها در تصمیم‌گیری‌های الزام‌آور، به‌ویژه در عرصه‌های حقوقی و سیاست‌گذاری، گاه دشوار است. برخی منتقدان نیز بر این نکته تأکید می‌کنند که تعمیم بی‌ضابطۀ این رویکرد به حوزه‌های ارزشی می‌تواند به تضعیف معیارهای ثابت اخلاقی و معرفتی بینجامد.<ref>[https://econclinic.com/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%81%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ «منطق فازی چیست»، وب‌سایت کلینیک اقتصاد.]</ref>  
== محدودیت‌ها و نقدها ==
==دیدگاه‌های مخالف و نقدهای فلسفی==
با وجود قابلیت‌های چشمگیر، تفکر فازی با انتقاداتی روبرو است:
تفکر فازی به‌عنوان رویکردی که واقعیت را به‌صورت درجه‌مند و تدریجی می‌فهمد، با نقدهایی در فلسفۀ منطق و معرفت‌شناسی روبه‌رو شده است. برخی فیلسوفان، از جمله سوزان هاک<ref>استاد حقوق و فلسفه دانشگاه میامی آمریکا.</ref>  معتقدند که تفکر فازی بیش از آن‌که ابزاری برای استدلال دقیق باشد، توصیفی از شیوۀ اندیشیدن انسان در مواجهه با مفاهیم مبهم بوده و ازاین‌رو نمی‌تواند جایگزین منطق‌های صوری در تحلیل استدلال‌های قطعی شود. بر این اساس، تفکر فازی بیشتر به فهم نحوۀ قضاوت انسان کمک می‌کند تا به اثبات گزاره‌ها.<ref>[https://hawzah.net/fa/Seminar/View/87900/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D9%81%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%8C-%D8%A2%D9%86 «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* '''ذهنی‌بودن تعیین درجات''': تعیین توابع عضویت و درجات مختلف اغلب بر اساس قضاوت و تجربه انسانی است که می‌تواند منجر به نتایج متفاوت شود.<ref>[https://eghtesadclinic.com/fuzzy-logic/ «منطق فازی چیست»]، [https://eghtesadclinic.com/ وب‌سایت کلینیک اقتصاد].</ref>
نقد دیگر آن است که تفکر فازی ممکن است میان «ابهام مفهومی» و «کمبود اطلاعات» تمایز روشنی قائل نشود. برخی منتقدان بر این باورند که در مواردی که مسئله تنها ندانستن یا نبودِ داده‌های کافی است، رویکردهای احتمالاتی کارآمدتر هستند. همچنین در حوزه‌های فلسفی و دینی هشدار داده شده که استفاده از تفکر فازی در تحلیل مفاهیم ارزشی، در صورتی‌که بدون چارچوب‌های روشن انجام شود، می‌تواند به برداشت‌های شخصی و ناپایدار منجر شود.<ref>[https://journals.shirazu.ac.ir/article%208190.html عبداللهی خلج و منفرد، «تحلیل تطبیقی مبانی هستی‌شناسی صدرایی و اصول نظریۀ فازی»، فصلنامۀ اندیشۀ دینی.]</ref>  
* '''ناکارآمدی در مسائل قطعی''': در حوزه‌های نیازمند به دقت مطلق و قوانین صریح مانند ریاضیات محض یا برخی بخش‌های فیزیک، منطق کلاسیک کارآمدتر است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3233/4751/38206 «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»]، [https://hawzah.net/ پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه].</ref>
==پانویس==
* '''چالش در کاربردهای دینی و اخلاقی''': استفاده از آن در تصمیم‌گیری‌های حقوقی که نیاز به نتیجه‌گیری قطعی دارد، یا در تعریف مطلق برخی اصول [[اخلاق|اخلاقی]] و دینی می‌تواند دشوار باشد.
* '''ابهام در تمایز با احتمالات''': برخی منتقدان معتقدند برای بسیاری از مسائل مرتبط با عدم قطعیت، نظریه احتمالات چارچوب مناسب‌تری نسبت به منطق فازی ارائه می‌دهد.<ref>عبداللهی خلج و منفرد، «تحلیل تطبیقی مبانی هستی‌شناسی صدرایی و اصول نظریهٔ فازی»، فصلنامهٔ اندیشهٔ دینی.</ref>
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


==منابع==
== منابع ==
* «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی، تاریخ 14 بهمن 1392ش.
{{آغاز منابع}}
* جمشیدی، محمدحسین و مرادی، روح‌الله، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، روش‌شناسی علوم انسانی، دورۀ 22، شمارۀ 87، 1395ش.
* «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی، تاریخ بارگذاری: ۱۴ بهمن ۱۳۹۲ش.
* خادمی‌زارع، حسن و فخرزاد، محمدباقر، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، فصلنامۀ علمی اندیشۀ نوین دینی، دورۀ 8، شمارۀ 31، 1391ش.
* جمشیدی، محمدحسین و مرادی، روح‌الله، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، روش‌شناسی علوم انسانی، دورهٔ ۲۲، شمارهٔ ۸۷، ۱۳۹۵ش.
* ساروخانی، باقر و صادقی‌پور، شیوا، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، مجلۀ مطالعات اجتماعی ایران، دورۀ 8، شمارۀ 3، 1393ش.
* خادمی‌زارع، حسن و فخرزاد، محمدباقر، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، فصلنامهٔ علمی اندیشهٔ نوین دینی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۳۱، ۱۳۹۱ش.
* عبداللهی خلج، امیر و منفرد، مهدی، «تحلیل تطبیقی مبانی هستی‌شناسی صدرایی و اصول نظریۀ فازی»، فصلنامۀ اندیشۀ دینی، تاریخ بارگذاری: 23 مرداد 1404ش.
* ساروخانی، باقر و صادقی‌پور، شیوا، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، مجلهٔ مطالعات اجتماعی ایران، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۳ش.
* کاسکو، بارت، تفکر فازی، به‌ترجمۀ علی غفاری و همکاران، تهران، دانشگاه خواجه نصیر، 1389ش.
* عبداللهی خلج، امیر و منفرد، مهدی، «تحلیل تطبیقی مبانی هستی‌شناسی صدرایی و اصول نظریهٔ فازی»، فصلنامهٔ اندیشهٔ دینی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «کرسی 15/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بارگذاری: 15 مهر 1396ش.
* کاسکو، بارت، تفکر فازی، به‌ترجمهٔ علی غفاری و همکاران، تهران، دانشگاه خواجه نصیر، ۱۳۸۹ش.
* قیومی، صادق، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، 1381ش.
* «کرسی ۱۵/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بارگذاری: ۱۵ مهر ۱۳۹۶ش.
* موسوی، سیدقائم و صادقیان، رضا، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، پژوهش ملل، دورۀ 2، شمارۀ 15، 1395ش.
* قیومی، صادق، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۸۱ش.
* «منطق فازی چیست»، وب‌سایت کلینیک اقتصاد، تاریخ بارگذاری: 11 مرداد 1402ش.
* موسوی، سیدقائم و صادقیان، رضا، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، پژوهش ملل، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۱۵، ۱۳۹۵ش.
* «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 8 آذر 1404ش.
* «منطق فازی چیست»، وب‌سایت کلینیک اقتصاد، تاریخ بارگذاری: ۱۱ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وب‌سایت فرادرس، تاریخ بارگذاری: 25 آذر 1403ش.
* «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
* «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وب‌سایت فرادرس، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۳ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۷ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۱:۵۶

تفکر فازی
لطفی علی‌عسکرزاده بنیان‌گذار تفکر فازی
لطفی علی‌عسکرزاده بنیان‌گذار تفکر فازی


عنوان اصلیتفکر فازی
عنوان انگلیسیFuzzy Thinking
شاخه علمیمنطق
علوم شناختی
ریاضیات
نوع مفهومپارادایم شناختی
شیوه استدلال
معنای اصطلاحیچارچوبی شناختی و ریاضی مبتنی بر منطق درجه‌بندی‌شده که پدیده‌ها را به‌صورت طیفی و غیرمطلق تحلیل می‌کند
حوزه کاربرداستدلال
تحلیل نظام‌های پیچیده
شناخت انسانی
منشأ تاریخیدگرگونی‌های معرفتی قرن بیستم میلادی
نخستین کاربرددهه ۱۹۶۰م
مرتبط بامنطق کلاسیک
منطق فازی
اهمیتفراهم‌کردن ابزار تحلیلی برای درک پدیده‌های مبهم، چندارزشی و غیرقطعی در نظام‌های انسانی و اجتماعی
مبدعلطفی علی‌عسکرزاده

تفکر فازی؛ ادراکِ طیفی و درجه‌مندِ واقعیت، فراتر از مرزهای مطلقِ درست و نادرست.

تفکر فازی (Fuzzy Thinking) یک پارادایم شناختی و شیوه‌ای از استدلال مدرن است که جهان را نه از دریچهٔ دوگانه‌های متضاد، بلکه به‌صورت طیفی و درجه‌مند درک می‌کند. این رویکرد برخلاف منطق کلاسیک که پدیده‌ها را به دو دستهٔ مطلقِ «درست یا نادرست» یا «صفر و یک» تقسیم می‌کند، آن‌ها را بر روی یک پیوستار بی‌انتها تحلیل کرده و مدعی است که حقیقت، اغلب در فضای خاکستری میانِ قطب‌های متضاد نهفته است. تفکر فازی بر این پیش‌فرض استوار است که واقعیت‌های انسانی، اجتماعی و ادراکی، فاقد مرزهای صلب و دقیق بوده و تنها در قالب درجاتی از ابهام، شدت و ضعف، معنای واقعی خود را بازمی‌یابند. این الگو با نزدیک کردن استدلال‌های ریاضی به زبان طبیعی انسان، ابزاری قدرتمند برای درک نظام‌های پیچیده‌ای فراهم می‌آورد که منطق ارسطویی از تبیین آن‌ها ناتوان است.

تعریف تفکر فازی

تفکر فازی یک چارچوب شناختی و ریاضی است که بر اساس منطقی درجه‌بندی‌شده و تقریبی عمل می‌کند. برخلاف منطق کلاسیک که بر مبنای دو ارزش مطلق شامل صفر و یک یا درست و نادرست، استوار است، در این نظام، گزاره‌ها می‌توانند درجاتی از صدق بین صفر و یک داشته باشند. این تفکر برای مدلسازی مفاهیم مبهم، کیفی و چندارزشی که در زبان و شناخت انسانی رایج هستند مانند گرم، بلندقد و عادل، به‌کار می‌رود.[۱]

تفاوت با منطق کلاسیک

تفکر فازی پدیده‌ها را به‌صورت نسبی و طیفی درک می‌کند. در این نوع تفکر، مفاهیم می‌توانند درجات متفاوتی از معنا و اعتبار داشته باشند.[۲] برخلاف منطق کلاسیک یا دوارزشی که هر گزاره را کاملاً درست (مقدار ۱) یا کاملاً نادرست (مقدار ۰) می‌داند و هیچ حالت میانی را نمی‌پذیرد، منطق فازی که به ذهن انسان نزدیک‌تر است و ناظر بر واقعیت‌های تجربی و ادراکی است[۳] ابزار مناسب‌تری برای فهم رفتار نظام‌های انسانی، اجتماعی و فرهنگی محسوب می‌شود؛[۴] زیرا انسان‌ها در تصمیم‌گیری‌های روزانه، پدیده‌ها را با درجاتی از شدت و ضعف می‌سنجند.[۵] در عین حال، تفکر فازی جایگزین منطق دوارزشی نیست، بلکه در کنار آن برای توصیف حقایق مربوط به رفتار، تصمیم و کنش انسانی به‌کار می‌رود.[۶]

ویژگی‌ها

  • طیفی‌بودن: مفاهیم به صورت مطلق و مجزا تعریف نمی‌شوند، بلکه بر روی یک طیف قرار می‌گیرند. به عنوان مثال، دمای «گرم» می‌تواند از اندکی گرم تا بسیار گرم متغیر باشد.[۷]
  • انعطاف‌پذیری: این سیستم‌ها می‌توانند با داده‌های نادقیق و شرایط متغیر سازگار شوند و از حالت صفر و یکِ خشک منطق کلاسیک فاصله می‌گیرند.[۸]
  • نزدیکی به زبان طبیعی: منطق فازی برای مدل‌سازی متغیرهای زبانی مانند جوان، سریع، خوب، که در گفتگوی روزمره انسان‌ها به‌صورت تقریبی و غیرعددی[۹] و نیز مبهم بیان می‌شوند،[۱۰] مناسب است.[۱۱] این متغیرها در ریاضیات کلاسیک قابل کمّی‌سازی دقیق نیستند.[۱۲]

تاریخچه و بنیان‌گذار

تفکر فازی به‌عنوان رویکردی شناختی به واقعیت، محصول دگرگونی‌های معرفتی قرن بیستم میلادی است؛ دگرگونی‌هایی که نشان دادند بسیاری از مفاهیم انسانی و حتی علمی مرزهای دقیق نداشته و فهم انسان همواره با درجاتی از ابهام و تقریب همراه است.[۱۳]

صورتبندی ریاضی و نظام‌مند این مفهوم، توسط لطفی علی‌عسکرزاده (۱۲۹۹–۱۳۹۶ش)، استاد ایرانی دانشگاه برکلی، در دهه ۱۹۶۰م ارائه شد. او در سال ۱۹۶۵م با معرفی مجموعه‌های فازی، پایه‌های این نظریه را بنا نهاد. هدف او ایجاد ابزاری بود که بتواند عدم قطعیت و ابهام ذاتی در پدیده‌های پیچیده جهان واقعی و شیوه استدلال انسانی را به شیوه‌ای ریاضی توصیف کند.[۱۴]

سطوح عملکردی

تفکر فازی در سه سطح اصلی به تحلیل پدیده‌ها و هدایت رفتارها کمک می‌کند:

  • رویکرد شرطی و کنترلی (اگر، آنگاه): در این سطح، واکنش‌ها متناسب با شرایط و به‌صورت نرم تغییر می‌کنند تا از اتخاذ تصمیم‌های تک‌وجهی و افراطی جلوگیری شود و گزینه‌های متعددی پیش روی فرد قرار گیرد.[۱۵]
  • ساختارمندی مفاهیم طیفی: بسیاری از مفاهیم انسانی مانند عدالت یا رضایت، مفاهیمی چندمقداری هستند که روی یک پیوستار درجه‌بندی می‌شوند. این نگاه موجب می‌شود یک پدیده بتواند همزمان درصدی از یک ویژگی و درصدی از نقیض آن را داشته باشد.[۱۶]
  • استنتاج و هوش کاربردی: این سطح بر نزدیک کردن محاسبات به الگوی شبکهٔ عصبی و ذهن انسان تمرکز دارد. از آن‌جا که داده‌های خام زندگی ماهیت دیجیتالی ندارند، تفکر فازی این داده‌ها را به‌گونه‌ای تحلیل می‌کند که به پیش‌بینی‌های دقیق‌تر در روابط اجتماعی ختم شود.[۱۷]

کاربردها

معرفتی و یادگیری

تفکر فازی ابهام را بخشی از فرایند شناخت می‌داند که ناشی از پیچیدگی پدیده‌ها یا وابستگی معنا به زمینه است.[۱۸] در فرایند یادگیری و ارزیابی، این تفکر امکان توجه به تغییرات تدریجی را فراهم می‌کند؛ به طوری‌که پیشرفت یا مهارت به‌صورت پیوسته سنجیده شده و قضاوت‌ها متناسب با شرایط تعدیل می‌شوند.[۱۹]

تحلیل مفاهیم ارزشی و اعتقادی

بسیاری از مفاهیم کلیدی، مفاهیمی تشکیکی یا دارای مراتب هستند و شامل طیفی از حقیقت می‌شوند. برای مثال، ایمان در این چارچوب فکری، باینری نیست، بلکه دارای مراتب شدت و ضعف است.[۲۰] این منطق به محققان اجازه می‌دهد مفاهیم اخلاقی مانند عدالت، ظلم و تقوا را به‌شکل منعطف‌تری تحلیل کرده و از مطلق‌گرایی‌های غیرقابل انطباق با واقعیت پرهیز کنند.[۲۱]

تحلیل کنش‌های انسانی

کنش‌های انسانی، ماهیتی ارادی و وابسته به قضاوت دارند و تفکر فازی چارچوبی برای توصیف درجات مختلف معنا و تأثیر فراهم می‌کند. در این رویکرد، مفاهیمی نظیر منافع ملی یا اولویت‌های سیاسی فاقد مرزهای صلب هستند. این الگو ارزیابی رفتارهای سیاسی را با ساختار ادراکی انسان هماهنگ می‌کند.[۲۲]

محدودیت‌ها و نقدها

با وجود قابلیت‌های چشمگیر، تفکر فازی با انتقاداتی روبرو است:

  • ذهنی‌بودن تعیین درجات: تعیین توابع عضویت و درجات مختلف اغلب بر اساس قضاوت و تجربه انسانی است که می‌تواند منجر به نتایج متفاوت شود.[۲۳]
  • ناکارآمدی در مسائل قطعی: در حوزه‌های نیازمند به دقت مطلق و قوانین صریح مانند ریاضیات محض یا برخی بخش‌های فیزیک، منطق کلاسیک کارآمدتر است.[۲۴]
  • چالش در کاربردهای دینی و اخلاقی: استفاده از آن در تصمیم‌گیری‌های حقوقی که نیاز به نتیجه‌گیری قطعی دارد، یا در تعریف مطلق برخی اصول اخلاقی و دینی می‌تواند دشوار باشد.
  • ابهام در تمایز با احتمالات: برخی منتقدان معتقدند برای بسیاری از مسائل مرتبط با عدم قطعیت، نظریه احتمالات چارچوب مناسب‌تری نسبت به منطق فازی ارائه می‌دهد.[۲۵]

پانویس

  1. ↑ «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی.
  2. ↑ خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص83.
  3. ↑ موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.
  4. ↑ موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص87.
  5. ↑ «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی.
  6. ↑ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وب‌سایت فرادرس.
  7. ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.
  8. ↑ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وب‌سایت فرادرس.
  9. ↑ «کرسی 15/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  10. ↑ موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.
  11. ↑ قیومی، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، 1381ش، ص28-46.
  12. ↑ خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص86-90.
  13. ↑ ساروخانی و صادقی‌پور، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، 1393ش، ص52-53.
  14. ↑ کاسکو، تفکر فازی، 1389ش، ص100.
  15. ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص125-127.
  16. ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص128-130.
  17. ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص130-132.
  18. ↑ موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.
  19. ↑ خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص91.
  20. ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص124.
  21. ↑ خادمی‌زارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص90-91.
  22. ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.
  23. ↑ «منطق فازی چیست»، وب‌سایت کلینیک اقتصاد.
  24. ↑ «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  25. ↑ عبداللهی خلج و منفرد، «تحلیل تطبیقی مبانی هستی‌شناسی صدرایی و اصول نظریهٔ فازی»، فصلنامهٔ اندیشهٔ دینی.

منابع

  • «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وب‌سایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی، تاریخ بارگذاری: ۱۴ بهمن ۱۳۹۲ش.
  • جمشیدی، محمدحسین و مرادی، روح‌الله، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، روش‌شناسی علوم انسانی، دورهٔ ۲۲، شمارهٔ ۸۷، ۱۳۹۵ش.
  • خادمی‌زارع، حسن و فخرزاد، محمدباقر، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستم‌های فازی در قرآن کریم»، فصلنامهٔ علمی اندیشهٔ نوین دینی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۳۱، ۱۳۹۱ش.
  • ساروخانی، باقر و صادقی‌پور، شیوا، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، مجلهٔ مطالعات اجتماعی ایران، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۳ش.
  • عبداللهی خلج، امیر و منفرد، مهدی، «تحلیل تطبیقی مبانی هستی‌شناسی صدرایی و اصول نظریهٔ فازی»، فصلنامهٔ اندیشهٔ دینی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • کاسکو، بارت، تفکر فازی، به‌ترجمهٔ علی غفاری و همکاران، تهران، دانشگاه خواجه نصیر، ۱۳۸۹ش.
  • «کرسی ۱۵/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بارگذاری: ۱۵ مهر ۱۳۹۶ش.
  • قیومی، صادق، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۸۱ش.
  • موسوی، سیدقائم و صادقیان، رضا، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، پژوهش ملل، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۱۵، ۱۳۹۵ش.
  • «منطق فازی چیست»، وب‌سایت کلینیک اقتصاد، تاریخ بارگذاری: ۱۱ مرداد ۱۴۰۲ش.
  • «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
  • «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وب‌سایت فرادرس، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۳ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=تفکر_فازی&oldid=6677»