تفکر فازی: تفاوت میان نسخهها
برچسبها: واگردانی دستی ویرایشگر دیداری |
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =تفکر فازی.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =لطفی علیعسکرزاده بنیانگذار تفکر فازی | |||
| image_alt =لطفی علیعسکرزاده بنیانگذار تفکر فازی | |||
| فایل پادکست =تفکر فازی.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =3/50 | |||
| تاریخ پادکست =17-10-1404 | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
= | | عنوان اصلی = تفکر فازی | ||
| عنوان انگلیسی = Fuzzy Thinking | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = [[منطق]]{{سخ}}[[علوم شناختی]]{{سخ}}[[ریاضیات]] | |||
| نوع مفهوم = پارادایم شناختی{{سخ}}شیوه استدلال | |||
| معنای اصطلاحی = چارچوبی شناختی و ریاضی مبتنی بر منطق درجهبندیشده که پدیدهها را بهصورت طیفی و غیرمطلق تحلیل میکند | |||
| حوزه کاربرد = استدلال{{سخ}}تحلیل نظامهای پیچیده{{سخ}}شناخت انسانی | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = دگرگونیهای معرفتی قرن بیستم میلادی | |||
= | | نخستین کاربرد = دهه ۱۹۶۰م | ||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = منطق کلاسیک{{سخ}}[[منطق فازی]] | |||
| اهمیت = فراهمکردن ابزار تحلیلی برای درک پدیدههای مبهم، چندارزشی و غیرقطعی در نظامهای انسانی و اجتماعی | |||
| مبدع = [[لطفی علیعسکرزاده]] | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''تفکر فازی'''}}؛ ادراکِ طیفی و درجهمندِ واقعیت، فراتر از مرزهای مطلقِ درست و نادرست. | |||
'''تفکر فازی''' (Fuzzy Thinking) یک [[پارادایم]] شناختی و شیوهای از استدلال مدرن است که جهان را نه از دریچهٔ دوگانههای متضاد، بلکه بهصورت طیفی و درجهمند درک میکند. این رویکرد برخلاف [[منطق کلاسیک]] که پدیدهها را به دو دستهٔ مطلقِ «درست یا نادرست» یا «صفر و یک» تقسیم میکند، آنها را بر روی یک [[پیوستار]] بیانتها تحلیل کرده و مدعی است که حقیقت، اغلب در فضای خاکستری میانِ قطبهای متضاد نهفته است. تفکر فازی بر این پیشفرض استوار است که واقعیتهای انسانی، اجتماعی و ادراکی، فاقد مرزهای صلب و دقیق بوده و تنها در قالب درجاتی از ابهام، شدت و ضعف، معنای واقعی خود را بازمییابند. این الگو با نزدیک کردن استدلالهای ریاضی به [[زبان طبیعی]] انسان، ابزاری قدرتمند برای درک نظامهای پیچیدهای فراهم میآورد که [[منطق ارسطویی]] از تبیین آنها ناتوان است. | |||
== تعریف تفکر فازی == | |||
تفکر فازی یک چارچوب شناختی و ریاضی است که بر اساس منطقی درجهبندیشده و تقریبی عمل میکند. برخلاف منطق کلاسیک که بر مبنای دو ارزش مطلق شامل صفر و یک یا درست و نادرست، استوار است، در این نظام، گزارهها میتوانند درجاتی از صدق بین صفر و یک داشته باشند. این تفکر برای مدلسازی مفاهیم مبهم، کیفی و چندارزشی که در زبان و شناخت انسانی رایج هستند مانند گرم، بلندقد و عادل، بهکار میرود.<ref>[https://www.kanoon.ir/Article/56613 «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»]، [https://www.kanoon.ir/ وبسایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی].</ref> | |||
=== | === تفاوت با منطق کلاسیک === | ||
تفکر فازی پدیدهها را بهصورت نسبی و طیفی درک میکند. در این نوع تفکر، مفاهیم میتوانند درجات متفاوتی از معنا و اعتبار داشته باشند.<ref>خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص83.</ref> برخلاف منطق کلاسیک یا دوارزشی که هر گزاره را کاملاً درست (مقدار ۱) یا کاملاً نادرست (مقدار ۰) میداند و هیچ حالت میانی را نمیپذیرد، منطق فازی که به ذهن انسان نزدیکتر است و ناظر بر واقعیتهای تجربی و ادراکی است<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.</ref> ابزار مناسبتری برای فهم رفتار نظامهای انسانی، اجتماعی و فرهنگی محسوب میشود؛<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص87.</ref> زیرا انسانها در تصمیمگیریهای روزانه، پدیدهها را با درجاتی از شدت و ضعف میسنجند.<ref>[https://www.kanoon.ir/Article/56613 «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»]، [https://www.kanoon.ir/ وبسایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی].</ref> در عین حال، تفکر فازی جایگزین منطق دوارزشی نیست، بلکه در کنار آن برای توصیف حقایق مربوط به رفتار، تصمیم و کنش انسانی بهکار میرود.<ref>[https://blog.faradars.org/fuzzy-logic/ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»]، [https://blog.faradars.org/ وبسایت فرادرس].</ref> | |||
* ''' | === ویژگیها === | ||
* '''انعطافپذیری | * '''طیفیبودن''': مفاهیم به صورت مطلق و مجزا تعریف نمیشوند، بلکه بر روی یک طیف قرار میگیرند. به عنوان مثال، دمای «گرم» میتواند از اندکی گرم تا بسیار گرم متغیر باشد.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.</ref> | ||
* ''' | * '''انعطافپذیری''': این سیستمها میتوانند با دادههای نادقیق و شرایط متغیر سازگار شوند و از حالت صفر و یکِ خشک منطق کلاسیک فاصله میگیرند.<ref>[https://blog.faradars.org/fuzzy-logic/ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»]، [https://blog.faradars.org/ وبسایت فرادرس].</ref> | ||
* '''نزدیکی به زبان طبیعی''': منطق فازی برای مدلسازی متغیرهای زبانی مانند جوان، سریع، خوب، که در گفتگوی روزمره انسانها بهصورت تقریبی و غیرعددی<ref>[https://www.ihcs.ac.ir/fa/news/15233 «کرسی 15/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»]، [https://www.ihcs.ac.ir/ وبسایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی].</ref> و نیز مبهم بیان میشوند،<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.</ref> مناسب است.<ref>قیومی، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، 1381ش، ص28-46.</ref> این متغیرها در ریاضیات کلاسیک قابل کمّیسازی دقیق نیستند.<ref>خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص86-90.</ref> | |||
== تاریخچه و بنیانگذار == | |||
تفکر فازی بهعنوان رویکردی [[شناختشناسی|شناختی]] به واقعیت، محصول دگرگونیهای معرفتی قرن بیستم میلادی است؛ دگرگونیهایی که نشان دادند بسیاری از مفاهیم انسانی و حتی علمی مرزهای دقیق نداشته و فهم انسان همواره با درجاتی از ابهام و تقریب همراه است.<ref>ساروخانی و صادقیپور، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، 1393ش، ص52-53.</ref> | |||
صورتبندی ریاضی و نظاممند این مفهوم، توسط [[لطفی علیعسکرزاده]] (۱۲۹۹–۱۳۹۶ش)، استاد ایرانی دانشگاه برکلی، در دهه ۱۹۶۰م ارائه شد. او در سال ۱۹۶۵م با معرفی مجموعههای فازی، پایههای این نظریه را بنا نهاد. هدف او ایجاد ابزاری بود که بتواند عدم قطعیت و ابهام ذاتی در پدیدههای پیچیده جهان واقعی و شیوه استدلال انسانی را به شیوهای ریاضی توصیف کند.<ref>کاسکو، تفکر فازی، 1389ش، ص100.</ref> | |||
== سطوح عملکردی == | |||
==سطوح عملکردی | |||
تفکر فازی در سه سطح اصلی به تحلیل پدیدهها و هدایت رفتارها کمک میکند: | تفکر فازی در سه سطح اصلی به تحلیل پدیدهها و هدایت رفتارها کمک میکند: | ||
* رویکرد شرطی و کنترلی (اگر، آنگاه): در این سطح، واکنشها متناسب با شرایط و بهصورت نرم تغییر میکنند تا از اتخاذ تصمیمهای تکوجهی و افراطی جلوگیری شود و گزینههای متعددی پیش روی فرد قرار گیرد.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص125-127.</ref> | |||
* ساختارمندی مفاهیم طیفی: بسیاری از مفاهیم انسانی مانند [[عدالت]] یا [[رضایت]]، مفاهیمی چندمقداری هستند که روی یک پیوستار درجهبندی میشوند. این نگاه موجب میشود یک پدیده بتواند همزمان درصدی از یک ویژگی و درصدی از نقیض آن را داشته باشد.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص128-130.</ref> | |||
* استنتاج و هوش کاربردی: این سطح بر نزدیک کردن محاسبات به الگوی شبکهٔ عصبی و [[ذهن]] [[انسان]] تمرکز دارد. از آنجا که دادههای خام [[زندگی]] ماهیت دیجیتالی ندارند، تفکر فازی این دادهها را بهگونهای تحلیل میکند که به پیشبینیهای دقیقتر در [[روابط اجتماعی]] ختم شود.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص130-132.</ref> | |||
== | == کاربردها == | ||
=== معرفتی و یادگیری === | |||
تفکر فازی ابهام را بخشی از فرایند [[شناخت]] میداند که ناشی از پیچیدگی پدیدهها یا وابستگی معنا به زمینه است.<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.</ref> در فرایند یادگیری و ارزیابی، این تفکر امکان توجه به تغییرات تدریجی را فراهم میکند؛ به طوریکه پیشرفت یا مهارت بهصورت پیوسته سنجیده شده و قضاوتها متناسب با شرایط تعدیل میشوند.<ref>خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص91.</ref> | |||
===معرفتی و یادگیری=== | |||
تفکر فازی ابهام را بخشی از فرایند شناخت میداند که ناشی از پیچیدگی پدیدهها یا وابستگی معنا به زمینه است.<ref>موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.</ref> در فرایند یادگیری و ارزیابی، این تفکر امکان توجه به تغییرات تدریجی را فراهم میکند؛ به طوریکه پیشرفت یا مهارت بهصورت پیوسته سنجیده شده و قضاوتها متناسب با شرایط تعدیل میشوند.<ref>خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص91.</ref> | |||
===تحلیل مفاهیم ارزشی و اعتقادی=== | === تحلیل مفاهیم ارزشی و اعتقادی === | ||
بسیاری از مفاهیم کلیدی، مفاهیمی تشکیکی یا دارای مراتب هستند و شامل طیفی از [[حقیقت]] میشوند. برای مثال، ایمان در این چارچوب فکری، | بسیاری از مفاهیم کلیدی، مفاهیمی تشکیکی یا دارای مراتب هستند و شامل طیفی از [[حقیقت]] میشوند. برای مثال، [[ایمان]] در این چارچوب فکری، [[تفکر باینری|باینری]] نیست، بلکه دارای مراتب شدت و ضعف است.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص124.</ref> این منطق به محققان اجازه میدهد مفاهیم اخلاقی مانند عدالت، [[ظلم]] و [[تقوا]] را بهشکل منعطفتری تحلیل کرده و از مطلقگراییهای غیرقابل انطباق با واقعیت پرهیز کنند.<ref>خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص90-91.</ref> | ||
===تحلیل کنشهای انسانی | === تحلیل کنشهای انسانی === | ||
کنشهای انسانی، ماهیتی ارادی و وابسته به قضاوت دارند و تفکر فازی چارچوبی برای توصیف درجات مختلف معنا و تأثیر فراهم میکند. در این رویکرد، مفاهیمی نظیر [[منافع ملی]] یا اولویتهای سیاسی فاقد مرزهای صلب هستند. این الگو ارزیابی رفتارهای سیاسی را با ساختار ادراکی انسان هماهنگ میکند.<ref>جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.</ref> | |||
== محدودیتها و | == محدودیتها و نقدها == | ||
با وجود | با وجود قابلیتهای چشمگیر، تفکر فازی با انتقاداتی روبرو است: | ||
* '''ذهنیبودن تعیین درجات''': تعیین توابع عضویت و درجات مختلف اغلب بر اساس قضاوت و تجربه انسانی است که میتواند منجر به نتایج متفاوت شود.<ref>[https://eghtesadclinic.com/fuzzy-logic/ «منطق فازی چیست»]، [https://eghtesadclinic.com/ وبسایت کلینیک اقتصاد].</ref> | |||
* '''ناکارآمدی در مسائل قطعی''': در حوزههای نیازمند به دقت مطلق و قوانین صریح مانند ریاضیات محض یا برخی بخشهای فیزیک، منطق کلاسیک کارآمدتر است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3233/4751/38206 «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»]، [https://hawzah.net/ پایگاه اطلاعرسانی حوزه].</ref> | |||
* '''چالش در کاربردهای دینی و اخلاقی''': استفاده از آن در تصمیمگیریهای حقوقی که نیاز به نتیجهگیری قطعی دارد، یا در تعریف مطلق برخی اصول [[اخلاق|اخلاقی]] و دینی میتواند دشوار باشد. | |||
* '''ابهام در تمایز با احتمالات''': برخی منتقدان معتقدند برای بسیاری از مسائل مرتبط با عدم قطعیت، نظریه احتمالات چارچوب مناسبتری نسبت به منطق فازی ارائه میدهد.<ref>عبداللهی خلج و منفرد، «تحلیل تطبیقی مبانی هستیشناسی صدرایی و اصول نظریهٔ فازی»، فصلنامهٔ اندیشهٔ دینی.</ref> | |||
== پانویس == | |||
==پانویس== | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وبسایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی، تاریخ بارگذاری: | * «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وبسایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی، تاریخ بارگذاری: ۱۴ بهمن ۱۳۹۲ش. | ||
* جمشیدی، محمدحسین و مرادی، روحالله، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، روششناسی علوم انسانی، | * جمشیدی، محمدحسین و مرادی، روحالله، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، روششناسی علوم انسانی، دورهٔ ۲۲، شمارهٔ ۸۷، ۱۳۹۵ش. | ||
* خادمیزارع، حسن و فخرزاد، محمدباقر، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، | * خادمیزارع، حسن و فخرزاد، محمدباقر، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، فصلنامهٔ علمی اندیشهٔ نوین دینی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۳۱، ۱۳۹۱ش. | ||
* ساروخانی، باقر و صادقیپور، شیوا، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، | * ساروخانی، باقر و صادقیپور، شیوا، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، مجلهٔ مطالعات اجتماعی ایران، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۳ش. | ||
* عبداللهی خلج، امیر و منفرد، مهدی، «تحلیل تطبیقی مبانی هستیشناسی صدرایی و اصول | * عبداللهی خلج، امیر و منفرد، مهدی، «تحلیل تطبیقی مبانی هستیشناسی صدرایی و اصول نظریهٔ فازی»، فصلنامهٔ اندیشهٔ دینی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش. | ||
* کاسکو، بارت، تفکر فازی، | * کاسکو، بارت، تفکر فازی، بهترجمهٔ علی غفاری و همکاران، تهران، دانشگاه خواجه نصیر، ۱۳۸۹ش. | ||
* «کرسی | * «کرسی ۱۵/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»، وبسایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بارگذاری: ۱۵ مهر ۱۳۹۶ش. | ||
* قیومی، صادق، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، | * قیومی، صادق، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، پایاننامهٔ کارشناسی ارشد فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۸۱ش. | ||
* موسوی، سیدقائم و صادقیان، رضا، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، پژوهش ملل، | * موسوی، سیدقائم و صادقیان، رضا، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، پژوهش ملل، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۱۵، ۱۳۹۵ش. | ||
* «منطق فازی چیست»، وبسایت کلینیک اقتصاد، تاریخ بارگذاری: | * «منطق فازی چیست»، وبسایت کلینیک اقتصاد، تاریخ بارگذاری: ۱۱ مرداد ۱۴۰۲ش. | ||
* «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: | * «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۸ آذر ۱۴۰۴ش. | ||
* «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وبسایت فرادرس، تاریخ بارگذاری: | * «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وبسایت فرادرس، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۳ش. | ||
{{پایان منابع}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۷ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۱:۵۶
| تفکر فازی | |
|---|---|
 لطفی علیعسکرزاده بنیانگذار تفکر فازی | |
پادکست مقاله | 🡇
| |
| عنوان اصلی | تفکر فازی |
| عنوان انگلیسی | Fuzzy Thinking |
| شاخه علمی | منطق علوم شناختی ریاضیات |
| نوع مفهوم | پارادایم شناختی شیوه استدلال |
| معنای اصطلاحی | چارچوبی شناختی و ریاضی مبتنی بر منطق درجهبندیشده که پدیدهها را بهصورت طیفی و غیرمطلق تحلیل میکند |
| حوزه کاربرد | استدلال تحلیل نظامهای پیچیده شناخت انسانی |
| منشأ تاریخی | دگرگونیهای معرفتی قرن بیستم میلادی |
| نخستین کاربرد | دهه ۱۹۶۰م |
| مرتبط با | منطق کلاسیک منطق فازی |
| اهمیت | فراهمکردن ابزار تحلیلی برای درک پدیدههای مبهم، چندارزشی و غیرقطعی در نظامهای انسانی و اجتماعی |
| مبدع | لطفی علیعسکرزاده |
تفکر فازی؛ ادراکِ طیفی و درجهمندِ واقعیت، فراتر از مرزهای مطلقِ درست و نادرست.
تفکر فازی (Fuzzy Thinking) یک پارادایم شناختی و شیوهای از استدلال مدرن است که جهان را نه از دریچهٔ دوگانههای متضاد، بلکه بهصورت طیفی و درجهمند درک میکند. این رویکرد برخلاف منطق کلاسیک که پدیدهها را به دو دستهٔ مطلقِ «درست یا نادرست» یا «صفر و یک» تقسیم میکند، آنها را بر روی یک پیوستار بیانتها تحلیل کرده و مدعی است که حقیقت، اغلب در فضای خاکستری میانِ قطبهای متضاد نهفته است. تفکر فازی بر این پیشفرض استوار است که واقعیتهای انسانی، اجتماعی و ادراکی، فاقد مرزهای صلب و دقیق بوده و تنها در قالب درجاتی از ابهام، شدت و ضعف، معنای واقعی خود را بازمییابند. این الگو با نزدیک کردن استدلالهای ریاضی به زبان طبیعی انسان، ابزاری قدرتمند برای درک نظامهای پیچیدهای فراهم میآورد که منطق ارسطویی از تبیین آنها ناتوان است.
تعریف تفکر فازی
تفکر فازی یک چارچوب شناختی و ریاضی است که بر اساس منطقی درجهبندیشده و تقریبی عمل میکند. برخلاف منطق کلاسیک که بر مبنای دو ارزش مطلق شامل صفر و یک یا درست و نادرست، استوار است، در این نظام، گزارهها میتوانند درجاتی از صدق بین صفر و یک داشته باشند. این تفکر برای مدلسازی مفاهیم مبهم، کیفی و چندارزشی که در زبان و شناخت انسانی رایج هستند مانند گرم، بلندقد و عادل، بهکار میرود.[۱]
تفاوت با منطق کلاسیک
تفکر فازی پدیدهها را بهصورت نسبی و طیفی درک میکند. در این نوع تفکر، مفاهیم میتوانند درجات متفاوتی از معنا و اعتبار داشته باشند.[۲] برخلاف منطق کلاسیک یا دوارزشی که هر گزاره را کاملاً درست (مقدار ۱) یا کاملاً نادرست (مقدار ۰) میداند و هیچ حالت میانی را نمیپذیرد، منطق فازی که به ذهن انسان نزدیکتر است و ناظر بر واقعیتهای تجربی و ادراکی است[۳] ابزار مناسبتری برای فهم رفتار نظامهای انسانی، اجتماعی و فرهنگی محسوب میشود؛[۴] زیرا انسانها در تصمیمگیریهای روزانه، پدیدهها را با درجاتی از شدت و ضعف میسنجند.[۵] در عین حال، تفکر فازی جایگزین منطق دوارزشی نیست، بلکه در کنار آن برای توصیف حقایق مربوط به رفتار، تصمیم و کنش انسانی بهکار میرود.[۶]
ویژگیها
- طیفیبودن: مفاهیم به صورت مطلق و مجزا تعریف نمیشوند، بلکه بر روی یک طیف قرار میگیرند. به عنوان مثال، دمای «گرم» میتواند از اندکی گرم تا بسیار گرم متغیر باشد.[۷]
- انعطافپذیری: این سیستمها میتوانند با دادههای نادقیق و شرایط متغیر سازگار شوند و از حالت صفر و یکِ خشک منطق کلاسیک فاصله میگیرند.[۸]
- نزدیکی به زبان طبیعی: منطق فازی برای مدلسازی متغیرهای زبانی مانند جوان، سریع، خوب، که در گفتگوی روزمره انسانها بهصورت تقریبی و غیرعددی[۹] و نیز مبهم بیان میشوند،[۱۰] مناسب است.[۱۱] این متغیرها در ریاضیات کلاسیک قابل کمّیسازی دقیق نیستند.[۱۲]
تاریخچه و بنیانگذار
تفکر فازی بهعنوان رویکردی شناختی به واقعیت، محصول دگرگونیهای معرفتی قرن بیستم میلادی است؛ دگرگونیهایی که نشان دادند بسیاری از مفاهیم انسانی و حتی علمی مرزهای دقیق نداشته و فهم انسان همواره با درجاتی از ابهام و تقریب همراه است.[۱۳]
صورتبندی ریاضی و نظاممند این مفهوم، توسط لطفی علیعسکرزاده (۱۲۹۹–۱۳۹۶ش)، استاد ایرانی دانشگاه برکلی، در دهه ۱۹۶۰م ارائه شد. او در سال ۱۹۶۵م با معرفی مجموعههای فازی، پایههای این نظریه را بنا نهاد. هدف او ایجاد ابزاری بود که بتواند عدم قطعیت و ابهام ذاتی در پدیدههای پیچیده جهان واقعی و شیوه استدلال انسانی را به شیوهای ریاضی توصیف کند.[۱۴]
سطوح عملکردی
تفکر فازی در سه سطح اصلی به تحلیل پدیدهها و هدایت رفتارها کمک میکند:
- رویکرد شرطی و کنترلی (اگر، آنگاه): در این سطح، واکنشها متناسب با شرایط و بهصورت نرم تغییر میکنند تا از اتخاذ تصمیمهای تکوجهی و افراطی جلوگیری شود و گزینههای متعددی پیش روی فرد قرار گیرد.[۱۵]
- ساختارمندی مفاهیم طیفی: بسیاری از مفاهیم انسانی مانند عدالت یا رضایت، مفاهیمی چندمقداری هستند که روی یک پیوستار درجهبندی میشوند. این نگاه موجب میشود یک پدیده بتواند همزمان درصدی از یک ویژگی و درصدی از نقیض آن را داشته باشد.[۱۶]
- استنتاج و هوش کاربردی: این سطح بر نزدیک کردن محاسبات به الگوی شبکهٔ عصبی و ذهن انسان تمرکز دارد. از آنجا که دادههای خام زندگی ماهیت دیجیتالی ندارند، تفکر فازی این دادهها را بهگونهای تحلیل میکند که به پیشبینیهای دقیقتر در روابط اجتماعی ختم شود.[۱۷]
کاربردها
معرفتی و یادگیری
تفکر فازی ابهام را بخشی از فرایند شناخت میداند که ناشی از پیچیدگی پدیدهها یا وابستگی معنا به زمینه است.[۱۸] در فرایند یادگیری و ارزیابی، این تفکر امکان توجه به تغییرات تدریجی را فراهم میکند؛ به طوریکه پیشرفت یا مهارت بهصورت پیوسته سنجیده شده و قضاوتها متناسب با شرایط تعدیل میشوند.[۱۹]
تحلیل مفاهیم ارزشی و اعتقادی
بسیاری از مفاهیم کلیدی، مفاهیمی تشکیکی یا دارای مراتب هستند و شامل طیفی از حقیقت میشوند. برای مثال، ایمان در این چارچوب فکری، باینری نیست، بلکه دارای مراتب شدت و ضعف است.[۲۰] این منطق به محققان اجازه میدهد مفاهیم اخلاقی مانند عدالت، ظلم و تقوا را بهشکل منعطفتری تحلیل کرده و از مطلقگراییهای غیرقابل انطباق با واقعیت پرهیز کنند.[۲۱]
تحلیل کنشهای انسانی
کنشهای انسانی، ماهیتی ارادی و وابسته به قضاوت دارند و تفکر فازی چارچوبی برای توصیف درجات مختلف معنا و تأثیر فراهم میکند. در این رویکرد، مفاهیمی نظیر منافع ملی یا اولویتهای سیاسی فاقد مرزهای صلب هستند. این الگو ارزیابی رفتارهای سیاسی را با ساختار ادراکی انسان هماهنگ میکند.[۲۲]
محدودیتها و نقدها
با وجود قابلیتهای چشمگیر، تفکر فازی با انتقاداتی روبرو است:
- ذهنیبودن تعیین درجات: تعیین توابع عضویت و درجات مختلف اغلب بر اساس قضاوت و تجربه انسانی است که میتواند منجر به نتایج متفاوت شود.[۲۳]
- ناکارآمدی در مسائل قطعی: در حوزههای نیازمند به دقت مطلق و قوانین صریح مانند ریاضیات محض یا برخی بخشهای فیزیک، منطق کلاسیک کارآمدتر است.[۲۴]
- چالش در کاربردهای دینی و اخلاقی: استفاده از آن در تصمیمگیریهای حقوقی که نیاز به نتیجهگیری قطعی دارد، یا در تعریف مطلق برخی اصول اخلاقی و دینی میتواند دشوار باشد.
- ابهام در تمایز با احتمالات: برخی منتقدان معتقدند برای بسیاری از مسائل مرتبط با عدم قطعیت، نظریه احتمالات چارچوب مناسبتری نسبت به منطق فازی ارائه میدهد.[۲۵]
پانویس
- ↑ «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وبسایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی.
- ↑ خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص83.
- ↑ موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.
- ↑ موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص87.
- ↑ «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وبسایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی.
- ↑ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وبسایت فرادرس.
- ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.
- ↑ «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وبسایت فرادرس.
- ↑ «کرسی 15/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»، وبسایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- ↑ موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.
- ↑ قیومی، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، 1381ش، ص28-46.
- ↑ خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص86-90.
- ↑ ساروخانی و صادقیپور، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، 1393ش، ص52-53.
- ↑ کاسکو، تفکر فازی، 1389ش، ص100.
- ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص125-127.
- ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص128-130.
- ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص130-132.
- ↑ موسوی و صادقیان، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، 1395ش، ص84.
- ↑ خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص91.
- ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص124.
- ↑ خادمیزارع و فخرزاد، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، 1391ش، ص90-91.
- ↑ جمشیدی و مرادی، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، 1395ش، ص140.
- ↑ «منطق فازی چیست»، وبسایت کلینیک اقتصاد.
- ↑ «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ عبداللهی خلج و منفرد، «تحلیل تطبیقی مبانی هستیشناسی صدرایی و اصول نظریهٔ فازی»، فصلنامهٔ اندیشهٔ دینی.
منابع
- «تفکر شما ارسطویی است یا فازی؟»، وبسایت کانون فرهنگی آموزش قلم چی، تاریخ بارگذاری: ۱۴ بهمن ۱۳۹۲ش.
- جمشیدی، محمدحسین و مرادی، روحالله، «درآمدی بر کاربرد منطق فازی در تبیین امور سیاسی»، روششناسی علوم انسانی، دورهٔ ۲۲، شمارهٔ ۸۷، ۱۳۹۵ش.
- خادمیزارع، حسن و فخرزاد، محمدباقر، «شناسایی و تحلیل کاربرد منطق و سیستمهای فازی در قرآن کریم»، فصلنامهٔ علمی اندیشهٔ نوین دینی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۳۱، ۱۳۹۱ش.
- ساروخانی، باقر و صادقیپور، شیوا، «منطق فازی ابزاری جهت ساخت و سنجش مفاهیم در علوم اجتماعی»، مجلهٔ مطالعات اجتماعی ایران، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۳، ۱۳۹۳ش.
- عبداللهی خلج، امیر و منفرد، مهدی، «تحلیل تطبیقی مبانی هستیشناسی صدرایی و اصول نظریهٔ فازی»، فصلنامهٔ اندیشهٔ دینی، تاریخ بارگذاری: ۲۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
- کاسکو، بارت، تفکر فازی، بهترجمهٔ علی غفاری و همکاران، تهران، دانشگاه خواجه نصیر، ۱۳۸۹ش.
- «کرسی ۱۵/ عرفان و فلسفه از منظر تفکر فازی/ دکتر هادی وکیلی»، وبسایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بارگذاری: ۱۵ مهر ۱۳۹۶ش.
- قیومی، صادق، «منطق فازی و مبانی فلسفی»، پایاننامهٔ کارشناسی ارشد فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس، ۱۳۸۱ش.
- موسوی، سیدقائم و صادقیان، رضا، «بررسی منطق فازی و کاربرد آن در مسائل پیچیده»، پژوهش ملل، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۱۵، ۱۳۹۵ش.
- «منطق فازی چیست»، وبسایت کلینیک اقتصاد، تاریخ بارگذاری: ۱۱ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «منطق فازی و پیامدهای فلسفی آن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.
- «منطق فازی و کاربردهای آن به زبان ساده»، وبسایت فرادرس، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۴۰۳ش.