پرش به محتوا

بخارادوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
[[پرونده:بخارادوزی.jpg|جایگزین=بخارادوزی|بندانگشتی|بخارادوزی]]
'''بخارادوزی؛''' دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.
'''بخارادوزی؛''' دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.


بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی، ظریف و پرکار است که خاستگاه آن شهر بخارا می‌باشد. اوج شکوفایی این هنر به عصر تیموری بازمی‌گردد، دوره‌ای که هنرمندان توانستند این هنر را به صورت دو رو بر روی پارچه اجرا کنند؛ هنری که تا دوران صفویه و قاجار نیز جایگاه خود را حفظ کرد. نقوش به‌کاررفته در بخارادوزی بسیار متنوع بوده و بر روی انواع پارچه‌های کتان، چلوار و ابریشم اجرا می‌شود. کاربرد اصلی این هنر تزییناتی است و از آن برای تزئین کیف، کفش، لباس و اقلام جهیزیه دختران استفاده می‌گردد. در سنت خانه‌داری، نوعروسان قطعاتی از این دست‌بافت‌ها را به عنوان دیوارکوب، رومیزی یا روکش آینه در منزل جدید به نمایش می‌گذاشتند که این کار هم قدرت هنری آنان را نشان می‌داد و هم جنبه‌ای محافظتی در برابر چشم بد داشت. همچنین بخارادوزی به دلیل تأثیرات فرهنگی منطقه‌ای، دارای سبک‌های متفاوتی نیز هست.
بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و از شاخه‌های [[صنایع‌دستی]] تزیینی‌کاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ [[بخارا]] در [[ازبکستان]] نسبت داده می‌شود. این هنر دستی با بهره‌گیری از [[نخ]] و [[سوزن]] بر روی پارچه‌های ساده اجرا می‌شود و در طول [[تاریخ]]، میان [[اقوام ایرانی]] و [[اقوام ترک|ترک]] رواج داشته است. بخارادوزی در دوره‌های [[سلجوقیان|سلجوقی]]، [[تیموریان|تیموری]]، [[صفویه|صفوی]] و [[قاجاریه|قاجار]]، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه به‌عنوان بخشی از [[میراث فرهنگی]]، در برخی مناطق تولید می‌شود.


== '''تعریف بخارادوزی''' ==
== تعریف بخارادوزی ==
بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی است که هنرمندان با کارکردن روی آن، پارچه‌های ساده را با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌کنند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صدا‌وسیما.]</ref> بخارادوزی جزء رودوزی‌های ظریف و پرکار است که دقت و وقت زیاد می‌طلبد. مبدأ پیدایش این هنر، شهر بخارا در کشور ازبکستان است؛ چراکه در این شهر ابریشم و پنبه تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر سنتی بخارادوزی را ابداع کرده‌اند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>  
در بخارادوزی به‌عنوان یکی از انواع [[رودوزی]]‌های سنتی و صنایع دستی تزیینی‌کاربردی،<ref>[https://www.sanaat.ir/بخارا-دوزی-شیوه‌ی-ابداعی-بخارایی-ها-د/ «بخاردوزی هنر ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع]</ref> پارچه‌های ساده با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌شوند. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای بخارادوزی شامل [[کتان]]، [[چلوار]]، [[پارچه ابریشمی|ابریشم]]، [[تافته]] و [[پارچه پشمی|پارچهٔ پشمی]] است. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ در این شهر [[ابریشم]] و [[پنبه]] تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر [[بخارادوزی]] را ابداع کرده‌اند.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/آشنایی-با-هنر-بخارا-دوزی «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>


== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
صنعت بخارادوزی تاریخ مشخصی ندارد؛ اما در دورۀ سلجوقیان از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزه‌های جهان دیده می‌شود.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref> قدیمی‌ترین نمونۀ بخارادوزی مربوط به سلسلۀ تیموری است که سفیر اسپانیا در سفرنامۀ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی (مؤسس سلسلۀ تیموریان)، اشاره‌ای به هنر بخارادوزی می‌کند.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> در عصر تیموری با توجه به اهمیت شهر بخارا و جمع بودن علما و هنرمندان در آن شهر، این هنر به بالاترین درجۀ شکوه و عظمت خود رسید و هنرمندان این دوره تحولی بزرگ در صنعت بخارادوزی به‌وجود آوردند و موفق به اجرای این هنر روی پارچۀ تافته به‌صورت دو رو شدند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>
بخارادوزی یکی از قدیمی‌ترین سوزن‌دوزی‌ها میان اقوام ترک و ایرانی ساکن [[آسیای مرکزی]] است.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> این نوع سوزن‌دوزی در دورهٔ سلجوقی از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در [[موزه|موزه‌های]] جهان دیده می‌شود.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref> قدیمی‌ترین نمونهٔ بخارادوزی مربوط به [[دوره تیموری|دورهٔ تیموری]] است که سفیر [[اسپانیا]] در سفرنامهٔ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشاره‌ای به آن می‌کند.<ref name=":0">[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> در دورهٔ تیموری، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ [[تافته]] و به‌صورت دو رو اجرا کنند.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>


بخارادوزی در دورۀ صفویه جزء هنرهای برجسته و پرطرفدار شناخته شد و اشراف و درباریان از آن یرای تزیین لباس و منسوجات خود استفاده می‌کردند. در عصر صفوی، بخارادوزی به اوج شکوفایی خود رسید و هنرمندان توانستند با به‌کارگیری تکنیک‌های متنوع، آثار زیبایی خلق کنند. این هنر در دورۀ قاجار نیز ادامه پیدا کرد و برای این‌که متناسب با سلیقۀ این دوره باشد، تغییراتی در طرح‌ها ایجاد شد.<ref>[https://honariran.org/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87%D8%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%B5/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.]</ref>
در دورهٔ صفویه، بخارادوزی به‌عنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته می‌شد و در تزیین [[پوشاک]] و [[منسوجات]]، به‌ویژه میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در دورهٔ قاجار، تغییراتی در طرح‌ها و نقش‌پردازی‌های این هنر متناسب با [[سلیقه|سلیقهٔ]] رایج آن دوره ایجاد شد.<ref>[https://honariran.org/هنر-بخارا-دوزی-تاریخچه،-کاربردها-و-فرص/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.]</ref> امروزه این هنر در شهرهایی مانند [[تهران]] احیا شده است.<ref>[https://www.visitiran.ir/fa/handicraft/بخارادوزی-تهران «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.]</ref>


== پارچه‌های مناسب بخارادوزی ==
== مراحل و طراحی‌های بخارادوزی ==
بخارادوزی هنری دستی است که روی پارچۀ ساده با رنگ‌های متنوع دوخته می‌شود. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای سوزن‌دوزی شامل کتان، چلوار، ابریشم، تافته و پارچۀ پشمی است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3026029/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صدا‌وسیما.]</ref>
[[پرونده:بخارادوزی۱.jpg|جایگزین=طرح گل‌انار - بخارادوزی|بندانگشتی|طرح گل‌انار]]
مراحل اجرای بخارادوزی شامل آماده‌سازی و رنگ‌آمیزی پارچه، طرح‌اندازی نقش‌ها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرح‌های بخارادوز عبارتند از: نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3593129/بخارا-دوزی-میراث-ماندگار-خراسان-بزرگ-از-عهد-سلجوقی «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>


== طرح‌های مورد استفاده در بخارادوزی ==
== انواع بخارادوزی ==
نقوش و طرح‌های بخارادوزی از تنوع بالایی برخوردار هستند که می‌توان به انواع نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای اشاره کرد.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3593129/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>
بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته می‌شود.  
 
== مراحل اجرای بخارادوزی ==
 
=== رنگ کردن پارچه ===
پارچه‌های دستباف قبل از سوزن‌دوزی ابتدا در حمام برگ چای یا پوست پیاز قرار می‌گرفتند تا به‌رنگ کرم دربیایند.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>


=== طرح‌اندازی ===
* سوزنی: در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتی‌متر تهیه می‌شود و به‌عنوان بخشی از [[جهیزیه]]، معمولاً پس از [[مراسم عروسی]] بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌گردد و با نقوشی مانند [[گل]]، [[ماه]] و [[ستاره]] تزئین می‌شود.  
پارچه‌های پنبه‌ای به‌دلیل عرض کمی که دارند، قطعات آن‌ها با کوک‌شل به هم متصل شده و تحویل طراح داده می‌شد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref> طراح نقش اولیه را به‌وسیلۀ کاربن یا گچ و برادۀ زغال به‌صورت بداهه و مستقیم روی پارچه نقاشی می‌کند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/introduction-bukhara02-embroidery.html «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> سنت طراحی میان هنرمندان سنتی خانوادگی است که از مادر به دختر یا از خاله و عمه به خواهرزاده و برادذزاده می‌رسد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>
* نیم‌سوزنی: در اندازه‌ای کوچک‌تر تولید و به‌عنوان [[روتختی]] یا دیوارکوب استفاده می‌شود.  
* [[مدالیون]]: با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته می‌شود.  
* [[بولین‌پوش]]: نوعی سایه‌بان است که در مراسم عروسی استفاده و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده می‌شود.  
* [[سجاده]]: با [[محراب|نقش محراب]] برای استفادهٔ عبادی دوخته می‌شود و بخش‌هایی از آن بدون سوزن‌دوزی باقی می‌ماند.  
* چُویشب: نوعی روتختی است که در جهیزیه به‌کار می‌رود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است.
* تاشکیز: دیوارکوبی است که توسط [[قزاق]]‌ها و [[قرقیز]]ها تهیه می‌شود و معمولاً به‌صورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب می‌شد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.


=== دوختن طرح‌ها ===
علاوه بر این، نمونه‌هایی مانند گهواره‌پوش، کرسی‌پوش، طاقچه‌پوش و خلعت آینه برای کاربردهای روزمره تولید می‌شوند.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>
در این مرحله، کوک‌شل ها از پارچه‌ها جدا شده و هرقطعه پارچۀ طراحی شده به دوزنده داده می‌شود. دوخت‌ها در بخارادوزی به‌صورت کوک‌های کوتاه و بلند است. کوک‌های بلند در بین کوک‌های کوتاه و کوک‌ها کوتاه بین کوک‌های بلند قبلی با نخ ابریشم دوخته می‌شود.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3593129/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> برای دوخت گل‌ها در بخارادوزی از کوک‌های ساده و مورب استفاده می‌شود. بعد از پر کردن داخل طرح، دور آن به‌روش زنجیره‌دوزی یا دندان‌موشی پایه‌دوزی می‌شود و برگ و سایر اجزای گل به‌طرح اضافه می‌شود.<ref>[https://www.sanaat.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87%E2%80%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF/ «بخارادوزی شیوۀ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع.]</ref>
 
=== تکمیل و آماده‌سازی ===
بعد از دوخت طرح‌ها توسط دوزنده مجدد پارچه‌ها به‌یک‌دیگر دوخته می‌شوند. استادکار بر کیفیت دوخت‌ها نظارت می‌کند تا از هماهنگی آن‌ها اطمینان حاصل کند. یکی از تکنیک‌های استادکار، استفاده از نخ‌هایی با رنگ نزدیک به طرح‌های دوخته شده است تا خطوط و مرز بین قطعات را از بین ببرد. پس از محو کردن مرز بین قطعات پارچه، تفاوت اندکی در دوخت‌ها و رنگ‌ها در طول اثر دیده می‌شود که این تفاوت ویژگی بخارادوزی سنتی است که نشان از اصالت و سنت این هنر دارد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>
 
== انواع بخارادوزی ==
بخارادوزی براساس اندازه و کاربرد انواع مختلفی دارد. نوعی از آن که به سوزنی یکم معروف است، در ابعاد 270در180 سانتی‎مر تهیه می‌شود و جزیی از جهیزیۀ عروس به‌شمار می‌رود که پس از مراسم عروسی بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌شود تا مهمانان به‌محض ورود این اثر هنری را مشاهده کنند که با نقوشی از گل لاله، رز، ماه و ستاره مزین شده است. نوع دیگر بخارادوزی، نیم‌سوزنی است که اندازه‌ای نصف سوزنی یکم دارد و به‌عنوان روتختی یا دیوارکوب به‌کار می‌رود. مدالیون دسته‌ای دیگر از این هنر است که با نقوش هندسی بسیار بزرگ به‌رنگ قرمز دوخته می‌شود. بولین‌پوش، سایه‌بانی است که در مراسم عروسی استفاده شده و بعداً روی بالشت عروس و داماد قرار می‌گیرد. جانماز و سجاده با نقش محراب برای عبادت دوخته می‌شود و مرکز و پایین آن سوزن‌دوزی نمی‌شود. مهم‌ترین بخش جهیزیۀ عروس «چُویشب» است که از آن ببه‌عنوان روختی استفاده می‌شود. نقش روتختی شبیه جانماز است اما محراب ندارد و بالای آن به‌صورت طاق مستطیلی است و نمادی از ازدواج اول عروس است. همچنین قطعاتی برای استفادۀ روزمره یا تزیینی وجود دارد: ازجمله گهواره‌پوش که برای محافظت از نوزاد در برابر حشرات و چشم نظر روی گهواره می‌اندازند، کرسی‌پوش: برای تزیین کرسی و طاقچه‌پوش که برای پوشاندن پشت طاقچه و امکان استفاده از آن به‌عنوان کمد با نقوش سیاه و سرخ به‌کار می‌رود. خلعت آینه، کیفی مخصوص نگهداری آینه است. تاشکیز، دیوارکوبی است که توسط قزاق‌ها و قرقیزها تهیه و به‌صورت ناتمام دوخته می‌شود تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد. این دیوارکوب روبه‌روی در ورودی نصب می‌شود.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>


== انواع سبک‌های بخارادوزی ==
== انواع سبک‌های بخارادوزی ==
سبک‌های متنوع بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است. شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله تاجیک‌ها، ازبک‌ها و یهودیان دارای طیف وسیع‌تری از نقوش سوزن‌دوزی نسبت به سایر مناطق است؛ هرچند تاجیک‌ها اکثریت جمعیت را تشکیل می‌دهند. از سوی دیگر، نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در سوزن‌دوزی‌های خود، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است. پسکند واقع در استان تاشکند به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود. سمرقتد دومین شهر بزرگ ازبکستان با قدمتی هزار ساله، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد. در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن خانواده‌ای پرجمعیت برای عروس است.  
[[پرونده:بخارادوزی۲.jpg|جایگزین=بخارادوزی ازبکستان|بندانگشتی|بخارادوزی که در شهر نورعطا در ازبکستان رایج است ]]
سبک‌های بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است.  


نقوش بخارادوزی به‌روش قلاب‌دوزی در شهر سبز، زادگاه تیمور گورکانی اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند. همچنین قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک که در بخش‌هایی از شمال افغانستان نیز سکونت دارند، با ترکیب تکنیک‌های دوخت ترکمن باروش‌های ازبکستان و افغانستان، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند. سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند منوراً (شمعدان هفت‌شاخه) است. در دوران تسلط شوروی هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارۀ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط‌‌ نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از رسم‌الخط فارسی به روسی تغییر یافت که درنهایت به‌دلیل شرایط اقتصادی آن دوران، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>
* شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله [[تاجیک]]‌ها، [[قوم ازبک|ازبک‌ها]] و [[یهودی|یهودیان]] دارای طیف وسیع‌تری از نقوش بخارادوزی نسبت به سایر مناطق است.
* نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در بخارادوزی، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است.
* پسکند واقع در استان [[تاشکند]] به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود.
* [[سمرقند]] دومین شهر بزرگ ازبکستان، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد.
* در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن [[خانواده|خانواده‌ای]] پرجمعیت برای [[عروس]] است.
* نقوش بخارادوزی به‌روش [[قلاب‌دوزی]] در [[شهر سبز]]، اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند.  
* قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک، با ترکیب تکنیک‌های [[دوخت ترکمن]] با روش‌های ازبکستان و شمال [[افغانستان]]، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند.  
* سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند [[منورا]] (شمعدان هفت‌شاخه) است.  
* در دوران حاکمیت [[شوروی]] هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون [[داس و چکش]] و [[ستاره پنج پر|ستارهٔ پنج پر]] جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از [[رسم‌الخط فارسی]] به روسی تغییر یافت که در نهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.<ref>[https://haftdast.com/node/1046 «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.]</ref>


== راهکارهای درآمدزایی از بخارادوزی ==
== اقتصاد بخارادوزی ==
هنر بخارادوزی پتانسیل درآمدزایی خوبی برای هنرمندان فراهم می‌کند. یکی از اصلی‌ترین راه‌ها، فروش آثار تولیدشده در نمایشگاه‌ها و بازارهای صنایع دستی است؛ این محصولات به‌دلیل ارزش هنری بالا و دقت در تولید، قیمت‌های بالایی دارند و مشتریان خاصی را به‌عنوان هدایای منحصربه‌فرد و هنری جذب می‌کند. علاوه‌بر فروش مستقیم، هنرمندان می‌توانند با برگزاری کارگاه‌های آموزشی و دوره‌های آنلاین یک منبع درآمد پایدار ایجاد کنند و مهارت‌های خود را به علاقه‌مندان این حوزه منتقل کنند. همچنین همکاری با طراحان مد و دکوراسیون داخلی راهکار دیگری برای افزایش درآمد است؛ این تعاملات امکان تولید محصولات سفارشی مطابق با نیازهای خاص را فراهم کرده و به معرفی بهتر هنر بخارادوزی و تقویت جایگاه آن در صنعت صنایع دستی کمک می‌کند.<ref>[https://honariran.org/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87%D8%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D8%B5/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.]</ref>
[[اقتصاد هنر]] بخارادوزی بر پایهٔ تولید و عرضهٔ محصولات تزیینی و کاربردی استوار است. بازار مصرف این محصولات، علاوه بر بازارهای سنتی و نمایشگاه‌های صنایع‌دستی، به حوزه‌های مدرن‌تری همچون [[صنعت مد]] و [[دکوراسیون داخلی]] نیز گسترش یافته است. همچنین، بخش آموزش و انتقال مهارت از طریق کارگاه‌های حضوری و بسترهای آنلاین، سهم قابل‌توجهی در گردش مالی این حوزه دارد. تولید آثار سفارشی و انطباق نقوش سنتی با کالاهای امروزی، از عوامل کلیدی در تداوم حیات اقتصادی و حضور این هنر در [[تجارت صنایع‌دستی]] محسوب می‌شود.<ref>[https://honariran.org/هنر-بخارا-دوزی-تاریخچه،-کاربردها-و-فرص/ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


== منابع ==
== منابع ==
 
* «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۹ش.
* «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صدا‌وسیما، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1399ش.
* «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
* «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
* «بخارادوزی شیوهٔ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۷ش.
* «بخارادوزی شیوۀ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1397ش.
* «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
* «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، 12 مهر 1401ش.
* «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانهٔ هفت‌دست، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
* «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
* «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۳ش.
* «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1403ش.

نسخهٔ کنونی تا ۲۱ دی ۱۴۰۴، ساعت ۰۸:۳۹

بخارادوزی
بخارادوزی

بخارادوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و از شاخه‌های صنایع‌دستی تزیینی‌کاربردی ایرانی است که خاستگاه آن به منطقهٔ بخارا در ازبکستان نسبت داده می‌شود. این هنر دستی با بهره‌گیری از نخ و سوزن بر روی پارچه‌های ساده اجرا می‌شود و در طول تاریخ، میان اقوام ایرانی و ترک رواج داشته است. بخارادوزی در دوره‌های سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار، دستخوش تحولاتی در شیوهٔ اجرا، نقوش و کاربرد شده و امروزه به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی، در برخی مناطق تولید می‌شود.

تعریف بخارادوزی

در بخارادوزی به‌عنوان یکی از انواع رودوزی‌های سنتی و صنایع دستی تزیینی‌کاربردی،[۱] پارچه‌های ساده با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌شوند. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای بخارادوزی شامل کتان، چلوار، ابریشم، تافته و پارچهٔ پشمی است. مبدأ این هنر، شهر بخارا در ازبکستان است؛ در این شهر ابریشم و پنبه تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر بخارادوزی را ابداع کرده‌اند.[۲]

تاریخچه

بخارادوزی یکی از قدیمی‌ترین سوزن‌دوزی‌ها میان اقوام ترک و ایرانی ساکن آسیای مرکزی است.[۳] این نوع سوزن‌دوزی در دورهٔ سلجوقی از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزه‌های جهان دیده می‌شود.[۴] قدیمی‌ترین نمونهٔ بخارادوزی مربوط به دورهٔ تیموری است که سفیر اسپانیا در سفرنامهٔ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی، اشاره‌ای به آن می‌کند.[۵] در دورهٔ تیموری، هنر بخارادوزی گسترش یافت و بخارادوزان این دوره موفق شدند که آن را بر روی پارچهٔ تافته و به‌صورت دو رو اجرا کنند.[۶]

در دورهٔ صفویه، بخارادوزی به‌عنوان یکی از هنرهای رایج و دارای تنوع شناخته می‌شد و در تزیین پوشاک و منسوجات، به‌ویژه میان طبقات درباری و اشراف، کاربرد داشت. در دورهٔ قاجار، تغییراتی در طرح‌ها و نقش‌پردازی‌های این هنر متناسب با سلیقهٔ رایج آن دوره ایجاد شد.[۷] امروزه این هنر در شهرهایی مانند تهران احیا شده است.[۸]

مراحل و طراحی‌های بخارادوزی

طرح گل‌انار - بخارادوزی
طرح گل‌انار

مراحل اجرای بخارادوزی شامل آماده‌سازی و رنگ‌آمیزی پارچه، طرح‌اندازی نقش‌ها، دوخت تزئینات و در نهایت اتصال و تکمیل قطعات پارچه است. نقوش و طرح‌های بخارادوز عبارتند از: نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای.[۹]

انواع بخارادوزی

بخارادوزی با توجه به اندازه و کاربرد، در انواع مختلفی شناخته می‌شود.

  • سوزنی: در ابعاد تقریبی ۲۷۰×۱۸۰ سانتی‌متر تهیه می‌شود و به‌عنوان بخشی از جهیزیه، معمولاً پس از مراسم عروسی بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌گردد و با نقوشی مانند گل، ماه و ستاره تزئین می‌شود.
  • نیم‌سوزنی: در اندازه‌ای کوچک‌تر تولید و به‌عنوان روتختی یا دیوارکوب استفاده می‌شود.
  • مدالیون: با نقوش هندسی بزرگ، عمدتاً به رنگ قرمز، دوخته می‌شود.
  • بولین‌پوش: نوعی سایه‌بان است که در مراسم عروسی استفاده و سپس روی بالش عروس و داماد قرار داده می‌شود.
  • سجاده: با نقش محراب برای استفادهٔ عبادی دوخته می‌شود و بخش‌هایی از آن بدون سوزن‌دوزی باقی می‌ماند.
  • چُویشب: نوعی روتختی است که در جهیزیه به‌کار می‌رود و از نظر ترکیب نقوش با جانماز شباهت دارد، اما فاقد نقش محراب است.
  • تاشکیز: دیوارکوبی است که توسط قزاق‌ها و قرقیزها تهیه می‌شود و معمولاً به‌صورت ناتمام دوخته شده و در فضای ورودی نصب می‌شد تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد.

علاوه بر این، نمونه‌هایی مانند گهواره‌پوش، کرسی‌پوش، طاقچه‌پوش و خلعت آینه برای کاربردهای روزمره تولید می‌شوند.[۱۰]

انواع سبک‌های بخارادوزی

بخارادوزی ازبکستان
بخارادوزی که در شهر نورعطا در ازبکستان رایج است

سبک‌های بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است.

  • شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله تاجیک‌ها، ازبک‌ها و یهودیان دارای طیف وسیع‌تری از نقوش بخارادوزی نسبت به سایر مناطق است.
  • نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در بخارادوزی، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است.
  • پسکند واقع در استان تاشکند به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود.
  • سمرقند دومین شهر بزرگ ازبکستان، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد.
  • در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن خانواده‌ای پرجمعیت برای عروس است.
  • نقوش بخارادوزی به‌روش قلاب‌دوزی در شهر سبز، اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند.
  • قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک، با ترکیب تکنیک‌های دوخت ترکمن با روش‌های ازبکستان و شمال افغانستان، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند.
  • سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند منورا (شمعدان هفت‌شاخه) است.
  • در دوران حاکمیت شوروی هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارهٔ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از رسم‌الخط فارسی به روسی تغییر یافت که در نهایت، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.[۱۱]

اقتصاد بخارادوزی

اقتصاد هنر بخارادوزی بر پایهٔ تولید و عرضهٔ محصولات تزیینی و کاربردی استوار است. بازار مصرف این محصولات، علاوه بر بازارهای سنتی و نمایشگاه‌های صنایع‌دستی، به حوزه‌های مدرن‌تری همچون صنعت مد و دکوراسیون داخلی نیز گسترش یافته است. همچنین، بخش آموزش و انتقال مهارت از طریق کارگاه‌های حضوری و بسترهای آنلاین، سهم قابل‌توجهی در گردش مالی این حوزه دارد. تولید آثار سفارشی و انطباق نقوش سنتی با کالاهای امروزی، از عوامل کلیدی در تداوم حیات اقتصادی و حضور این هنر در تجارت صنایع‌دستی محسوب می‌شود.[۱۲]

پانویس

  1. ↑ «بخاردوزی هنر ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع
  2. ↑ «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما.
  3. ↑ «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.
  4. ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.
  5. ↑ «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.
  6. ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.
  7. ↑ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.
  8. ↑ «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران.
  9. ↑ «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما.
  10. ↑ «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.
  11. ↑ «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست.
  12. ↑ «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران.

منابع

  • «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۹ش.
  • «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
  • «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
  • «بخارادوزی شیوهٔ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۷ش.
  • «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، ۱۲ مهر ۱۴۰۱ش.
  • «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانهٔ هفت‌دست، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۴ش.
  • «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۴۰۳ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=بخارادوزی&oldid=7015»