پیش‌نویس:حضرت معصومه: تفاوت میان نسخه‌ها

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''<big>حضرت معصومه(ع)؛</big>''' دختر امام موسی بن‌جعفر(ع) و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا(ع).
+'''{{درشت|فاطمه معصومه؛}}''' دختر امام موسی بن جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.
-حضرت معصومه(ع) با نام اصلی فاطمه، دارای القاب فراوانی همانند معصومه و کریمه اهل‌بیت(ع) می‌باشد. ایشان پس از مهاجرت به سال ۲۰۱هجری قمری به ایران، در ساوه بیمار شدند. سپس به قم نقل مکان کرده و در همان‌جا از دنیا رفتند و به خاک سپرده شدند. در ایران، سالروز تولد حضرت معصومه(س) به‌عنوان روز دختر نام‌گذاری شده است.
+فاطمه معصومه، دختر [[امام موسی کاظم]] و خواهر [[امام رضا]] است که پس از [[هجرت]] امام رضا به [[خراسان]]، به قصد دیدار او از [[مدینه]] عازم [[ایران]] شد، اما در مسیر و پس از درگیری همراهانش با مخالفان در [[ساوه]]، بیمار شد و در [[قم]] درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد. وی با القابی چون [[معصومه]] و [[کریمه اهل‌بیت]] شناخته می‌شود و بر اساس روایات [[شیعه]]، [[زیارت]] او پاداشی همسان [[زیارت امام رضا]] دارد. حضور و دفن او در قم، باعث تبدیل شدن این شهر به کانون علمی و مذهبی [[تشیع]]، تقویت [[هویت شیعی]] و شکل‌گیری [[مدارس دینی]] شد. [[حرم]] او پس از [[حرم امام رضا]]، مهم‌ترین [[زیارتگاه]] در ایران است و سالروز ورودش به قم به عنوان [[روز قم]] و روز تولدش به عنوان [[روز ملی دختران]] گرامی داشته می‌شود.
-== '''زندگی‌نامه''' ==
+== زندگی‌نامه ==
-فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن جعفر(ع)، خواهر امام رضا(ع) و عمه امام جواد(ع) است. مادر ایشان، نجمه‌خاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در سال ۱۴۸هجری‌ فرزندش علی بن‌موسی الرضا(ع) را به دنیا آورد و در سال ۱۷۳هجری،  پس از ۲۵ سال،صاحب دختری به نام فاطمه معصومه(س) شد. پیش از این، امام جعفرصادق(ع) به ولادت چنین بانوی والامقامی بشارت داده بود.[1]
+فاطمه، ملقب به معصومه، [[دختر]] [[امام موسی بن‌جعفر|امام موسی بن جعفر]] و [[خواهر]] [[علی‌بن موسی الرضا|علی بن موسی الرضا]] است. در منابع آمده است که [[مادر]] وی، [[نجمه‌خاتون]]، از [[زن|زنان]] [[پارسایی|پارسا]] و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در [[۱ ذی‌القعده]] سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.</ref> برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۵.</ref> بر اساس نقل‌های تاریخی، او در [[۱۰ ربیع‌الثانی|۱۰]] یا [[۱۲ ربیع‌الثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی بن خزرج بن سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آن‌جا دفن شد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>
-سبط بن جوزی، واعظ و مورخ‌ نامدار اهل‌سنت در قرن هفتم هجری، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی‌ بن‌جعفر(ع)، از چهار دختر آن حضرت به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده است. علامه محمدباقر مجلسی در بحارالانوار از فواطم اربعه نام برده است. حضرت معصومه(س) همان فاطمه کبری است.[2] آن حضرت در دهم یا دوازدهم ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ قمری، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شدند و به خادم خود فرمودند مرا به قم به خانه موسی خزرج بن‌سعد اشعری ببرید. وقتی آن حضرت را به قم بردند، از دنیا رفت و در زمینی که موسی در بابلان داشت، به خاک سپرده شدند.[3]
+== القاب فاطمه معصومه ==
+لقب معصومه و [[کریمه اهل‌بیت]] از القاب شناخته‌شده فاطمه به‌شمار می‌آید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل‌بیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> القاب حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و [[اخت‌الرضا]] نیز در [[زیارت‌نامه]] وی و از جمله در کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>
-== '''القاب حضرت معصومه(س)''' ==
+== منزلت فاطمه معصومه ==
-حضرت فاطمه معصومه(س) دارای القاب متعددی هستند که از جمله مشهورترین آنها می‌توان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخـت‌الرضا اشاره نمود. این القاب در زیارت‌نامه‌ای که در منبعی تاریخی-روایی مانند کتاب انوار المشعشعین ثبت شده، نقل شده است.[4]
+طبق روایتی از [[امام جواد]] کسی که قبر فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به [[بهشت]] راه می‌یابد.<ref>شیخ‌صدوق، عیون اخبارالرضا علیه‌السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، [[زیارت فاطمه معصومه]] در قم، همسان [[زیارت علی‌بن موسی الرضا]] دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۳، ص۶۸؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ۱۳۲۹ش، ج۵، ص۳۵.</ref> این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی او از مقام [[عصمت]] است. این امر در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا تلقی شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۲۲.</ref> پیش از این نیز، [[امام جعفر صادق]] به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۱۱۷.</ref> طبق روایت دیگری، [[شفاعت]] فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۲۲۸.</ref>
-== '''منزلت حضرت معصومه(س)''' ==
+== ازدواج نکردن فاطمه معصومه ==
-امام جواد(ع) در روایتی در مورد زیارت حضرت معصومه(س) در قم فرمودند؛ «مَنْ زارَها عارِفاً بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ کسی که با معرفت به [مقام] او (فاطمه معصومه سلام‌الله‌علیها)، را زیارت کند، بهشت برای او است».[5] همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا (ع)، زیارت حضرت معصومه (س) در قم، هم‌سان زیارت آن حضرت دانسته شده است.[6] این سخن، همراه با باور ریشه‌دار شیعیان به منزلت والای وی، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی ایشان از مقام عصمت است. این باور در سیرۀ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.[7]
+بر اساس منابع تاریخی، فاطمه معصومه [[ازدواج]] نکرد. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع ذکر کرده‌اند. طبق [[وصیت‌نامه]] امام موسی کاظم ازدواج دختران وی تنها با اجازهٔ امام رضا، جایز است. این وصیت یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه ذکر شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی اندیشمندان بر این باور هستند که فاطمه معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری [[هم‌کفو]] وی در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت [[هارون‌الرشید]] و به‌ویژه زندانی‌بودن امام کاظم، به‌گونه‌ای بود که داشتن ارتباط نزدیک با [[خاندان امامت]]، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که به‌خاطر ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>
-پیش از این نیز، امام جعفر صادق(ع) به دفن بانویی از خاندان پیامب (ص) در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده بودند: «مَنْ زارَها وَ جبت لَهُ الْجَنَه».[8] این روایت، خود گواهی بر عظمت و مقام رفیع حضرت معصومه(س) به شمار می‌رود.[9] بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت حضرت معصومه (س) همگانی بوده و همه شیعیان به یمن آن، وارد بهشت خواهند شد.[10]
+== هجرت به ایران ==
+پس از [[هجرت امام رضا]] در سال ۲۰۰ق به خراسان، او در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، [[مدینه]] را ترک کرد. در مسیر [[سفر]]، کاروان به شهر ساوه رسید. مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری رخ داد که منجر به [[شهادت]] تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، ۱۳۳۵ق، ص۱۶۰؛ منصوری، حیاهٔ السّت، ۱۳۳۹ش، ص۵۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، ۱۳۹۸ق، ص۴۲۸؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، ۱۳۸۶ش، ص1۱۶۱ و ۱۶۸.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه [[موسی بن خزرج اشعری]]، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> علاوه برآن برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به [[ایران]] اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و تبلیغ [[آموزه‌های شیعی]] را ذکر کرده‌اند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>
-== '''ازدواج نکردن حضرت معصومه(س)''' ==
+== پیامدهای هجرت به ایران ==
-بر اساس منابع تاریخی، حضرت فاطمه معصومه(س) ازدواج نکردند. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع بررسی کرده‌اند که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
+مهم‌ترین پیامدهای سکونت فاطمه معصومه در قم عبارت‌اند از:
+* گسترش حضور [[امام‌زادگان]]
+* رشد فعالیت‌های دینی در قم<ref name=":0">[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>
+* تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش‌آفرینی آن در [[جهان تشیع]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.]</ref>
+* ترویج نقل [[احادیث شیعه]] در موضوعاتی مانند [[دوازده امام|امامان دوازده‌گانه]] و جایگاه [[امام حسین]] در برابر دیگر فرقه‌ها مانند [[واقفیه]] و [[غلات|غُلات]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۸-۷۶.]</ref>
+* شکل‌گیری مدارس و حلقه‌های درسی امامیه در قم
+* تبدیل قم به مرکز آموزش و انتقال [[معارف شیعی]] در عرصه‌هایی چون [[حدیث]]، [[کلام]] و [[فقه]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۲-۷۱.]</ref>
+* برگزاری مناظرات کلامی با جریان‌هایی مانند [[معتزله]]،<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۷.]</ref>
+* تأسیس [[حوزۀ علمیه قم]]
+* ارتقای جایگاه زنان در [[جامعه اسلامی]]
+* تغییر نگرش ایرانیان از [[مردسالاری]] به [[شایسته‌سالاری]].<ref name=":0"/>
-=== '''وصیت امام موسی بن‌جعفر(ع)''' ===
+== کرامات ==
-در وصیت‌نامه امام موسی کاظم(ع) تصریح شده است که ازدواج دختران ایشان تنها با اذن و اجازه امام پس از خود، یعنی امام رضا(ع)، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا(ع) را به وضوح اعلام می‌کند، می‌تواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج حضرت معصومه(س) باشد.[11]
+[[کرامات]] فاطمه معصومه شامل طیف‌های گوناگونی است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> که از جمله [[شفا|شفای]] بیماران، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است.<ref>[https://al-falah.ir/content/detail/959 حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح]</ref>
-=== '''نیافتن هم‌کفو''' ===
+== زیارتنامه ==
-با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر اکرم(ص) که فرموده‌اند: ازدواج از سنت من است، روشن است که امام رضا(ع) و حضرت معصومه(س) نمی‌توانسته‌اند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که حضرت معصومه(س) در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشتند که یافتن همسری در خور و هم‌شأن ایشان در آن دوران میسر نبوده است.[12]
+[[زیارت‌نامه فاطمه معصومه]] از امام رضا نقل شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که خواندن آن هنگام ورود به [[حرم فاطمه معصومه|حرم وی]] مستحب است.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ۱۳۷۸ش، ص۵۶.]</ref> علاوه بر زیارت‌نامه فعلی، زیارت‌نامه‌های دیگر نیز نقل شده است.<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref>
-=== '''شرایط سیاسی دوره هارون‌الرشید''' ===
+== حرم فاطمه معصومه ==
-فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به ویژه زندانی بودن امام کاظم(ع)، به گونه‌ای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم(ع)، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.[13]
+پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در [[باغ بابلان]] به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمهٔ دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> [[شاه‌بیگم صفوی]] بقعه را به‌صورت بنایی هشت‌ضلعی با [[گنبد|گنبدی]] جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref> نخستین ضریح مرقد با فرمان [[شاه‌طهماسب اول]] ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> فرش حرم با سنگ مرمر، آغاز [[آیینه‌کاری]]، تأسیس [[مدرسه فیضیه]] و [[مدرسه دارالشفا|دارالشفا]] در زمان [[فتحعلی‌شاه]] انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم از دو صحن اصلی، [[گنبد طلا]]، شش [[گلدسته]]، [[ایوان]]‌ها و [[رواق]]‌های متعدد تشکیل شده است که با [[هنر اسلامی]] و [[هنر ایرانی|ایرانی]] از جمله [[کاشی‌کاری]]، [[طلاکاری]] و آینه‌کاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند [[مدرسه علمیه|مدرسه‌های علمیه]]، [[مسجد|مساجد]]، [[کتابخانه]] و [[موزه]] است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> [[موقوفه|موقوفات]] حرم فاطمه معصومه و تولیت، پشتوانه مالی و اداری [[حرم فاطمه معصومه]] است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref>
-== '''هجرت به ایران''' ==
+== جایگاه فاطمه معصومه نزد ایرانیان ==
-مأمون، خلیفه عباسی، با هدف نظارت و کنترل نزدیک‌تر بر امام رضا(ع)، ایشان را از مدینه به خراسان فرا خواند. امام رضا(ع) این دعوت را به ناچار پذیرفته و در سال ۲۰۰هجری رهسپار ایران شدند. پس از آن، امام در نامه‌ای از خواهر خود، حضرت فاطمه معصومه(س)، درخواست کردند تا به سوی او بیاید. حضرت معصومه(س) نیز در سال ۲۰۱هجری به قصد خراسان، مدینه را ترک گفتند. در مسیر سفر، کاروان ایشان به شهر ساوه رسید. بنا بر منابع تاریخی، مردم ساوه در آن زمان از مخالفان سرسخت خاندان پیامبر(ص) بودند. با ورود موکب حضرت معصومه(س)، گروهی از اهالی ساوه به همراهان ایشان حمله کرده و درگیری سختی رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از برادران و برادرزادگان حضرت گردید.[14] این واقعه تاثیری عمیق بر ایشان گذاشت و به شدت دچار اندوه و بیماری شدند.[15] در روایتی دیگر نیز اشاره شده است که ایشان در ساوه مسموم شدند.[16]
+پس از [[حرم امام رضا]]، مهم‌ترین [[زیارتگاه]] در ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم، حرم فاطمه معصومه است.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> سالروز ورود فاطمه معصومه به قم با عنوان [[روز قم]] در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است و هر سال با برگزاری مراسم و آیین‌هایی چون آیین استقبال از کاروان نمادین ورود فاطمه معصومه به قم و مراسم [[خطبه‌خوانی]]، از سوی ساکنین قم تکریم می‌شود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/Ø§Ø³ØªÙØ¨Ø§Ù-Ø¨Ø§Ø´Ú©ÙÙ-Ø§Ø²-Ú©Ø§Ø±ÙØ§Ù-ÙÙØ§Ø¯ÛÙ-ÙØ±ÙØ¯-ØØ «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[بست‌نشینی]] مردم در حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی نیز بیانگر جایگاه حرم فاطمه معصومه است.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۶.</ref> روز تولد فاطمه معصومه به‌عنوان [[روز ملی دختران]] نامگذی شده است.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک]</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمه معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:
-هنگامی که حضرت معصومه(س) دریافتند تا شهر قم حدود ده فرسخ (معادل ۶۰ کیلومتر) فاصله دارد، درخواست کردند که ایشان را به آن شهر منتقل کنند. در قم، در خانۀ «موسی بن خزرج اشعری» از اصحاب امام رضا(ع) ساکن شدند و سرانجام پس از شانزده یا هفده روز، در همان شهر رحلت فرمودند.[17]
+{{شعر جدید
+| متن =
+وصف او را نتوان گفت به صد منظومه\\گفته معصوم به او «فاطمه معصومه»<ref>[http://«مجموعه%20اشعار%20مدح%20و%20منقبت%20حضرت%20فاطمه%20معصومه»،%20وب‌سایت%20پایگاه%20اطلاع‌رسانی%20حوزهhttps://hawzah.net/fa/goharenab/View/79954/مجموعه-اشعار «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref>}}
-== '''علل، انگیزه‌ها و پیامدهای هجرت حضرت معصومه(س)''' ==
+=== کنگره بزرگداشت ===
-خلفای اموی و عباسی با اتخاذ سیاست‌هایی راهبردی درصدد بودند تا اهل‌بیت پیامبر(ص) را به حاشیه رانده و با انتساب خود به رسول خدا(ص)، جایگزینی ایشان را بر مردم تحمیل نمایند. در مقابل، استراتژی ائمه اطهار(ع) و خاندان آنان، حضور فعال در عرصه اجتماعی، شناساندن اسلام ناب محمدی در تقابل با اسلام تحریف‌شده اموی و عباسی، و دفاع از اصلِ ولایت و امامت منصوص بود؛ همان حقیقتی که امام رضا(ع) در حدیث سلسله‌الذهب در نیشابور تشریح فرمودند. به نظر می‌رسد سفر حضرت فاطمه معصومه(س) به ایران، با اهدافی مهم و در ادامه این مبارزه فکری و فرهنگی از جمله مقابله با توطئه خلفا برای حاشیه‌نشانی اهل‌بیت(ع)، معرفی چهره اصیل اسلام هم از طریق علمی و هم عملی به مسلمانان و پیروان دیگر ادیان در ایران، تلاش برای خنثی‌سازی هجمه‌های فرهنگی جنبش‌های ضدِمکتبی نوظهور در عرصه سیاسی-اجتماعی اسلامی مانند نهضت شعوبیه و دفاع از امامت منصوص و ولایت حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) صورت پذیرفته است.[18]
+نخستین گنگرهٔ بزرگداشت فاطمه معصومه و مکانت فرهنگی قم در سال ۱۳۸۴ش، در حرم وی با سخنرانی [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[احمد عابدی]]، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] برگزار شد. این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه و شهر قم شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref>
-حضرت معصومه(س) در راستای تحقق این اهداف مقدس، شهر قم را که آن زمان کانون تشیع و محبت اهل‌بیت(ع) در ایران بود برای اقامت برگزید و در همان‌جا از دنیا رفت. پیامدهای حضور ایشان در ایران، تأثیراتی عمیق و ماندگار داشت که از آن جمله می‌توان به تداوم و تقویت حضور امامزادگان و گسترش فرهنگ جهاد و شهادت، تأسیس و توسعه حوزه علمیه قم، نقش‌آفرینی مدفن ایشان به‌عنوان کانون جغرافیای معرفتی جهان تشیع و محور نشر معارف اهل‌بیت(ع) و نیز تغییر نگرش جامعه اسلامی به ویژه در ایران از مردسالاری به سمت شایسته‌سالاری و تکریم مقام واقعی زن اشاره نمود.[19]
+=== پویش‌های مردمی ===
+بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف هر سال در ایام ولادت یا وفات فاطمه معصومه، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش [[ملیکه ایران]]، [[پویش ملی ۱۷+۱]]،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8843932/راه-اندازی-۲-پویش-مردمی-در-سالروز-رحلت-حضرت-معصومه-س «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان]</ref> [[پویش بهترین دختر دنیا]]،<ref>[https://news.amfm.ir/2023/05/08/اجرای-پویش-حضرت-معصومه-س؛-بهترین-دختر/ «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref> پویش [[به احترام حضرت معصومه]] که به گزارش رئیس کل دادگستری استان قم منجر به صلح در پرونده‌های متعدد قضایی شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6687970/پویش-به-احترام-حضرت-معصومه-س-با-۴۹۶-پرونده-صلح-و-سازش-در «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر.]</ref>
+=== فیلم سینمایی ===
+[[فیلم سینمایی]] [[اخت الرضا (فیلم)|اخت الرضا]] با محوریت سفر فاطمه معصومه از [[مدینه]] به قم به کارگردانی [[سیدمجتبی طباطبایی]] در سال ۱۴۰۰ش، ساخته شد و در [[۱۸ مهر]] ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک بین [[عتبه امام حسین]] و آستان [[حضرت معصومه]] است که با مشارکت [[حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی]] و [[شرکت سینمایی نور تابان]] وابسته به [[بنیاد مستضعفان]] تهیه شده است.<ref>[https://news.amfm.ir/2023/02/01/عنایت-حضرت-معصومهس-را-در-تولید-اخت-ال/ حسنی، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref>
+=== کتاب‌شناسی ===
+کتاب‌شناسی فاطمه معصومه به [[زبان فارسی|زبان‌های فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] بر سه محور اصلی متمرکز است:
+# زندگی‌نامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل فاطمه معصومه می‌پردازند.
+# آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش وی در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند.
+# مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، [[هنر معماری]] و نهادهای وابسته به آستان فاطمه معصومه را بررسی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref>
 == پانویس ==
+{{پانویس}}
 == منابع ==
-تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1386ش.
+{{آغاز منابع}}
+* «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۳ش.
-ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، قم، مکتب الحسین، 1388ش.
+* «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ بازدید: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
+* برقعی، سید علی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
-سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ ‌التواریخ، تهران، اساطیر، 1380ش.
+* «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
+* تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
-صدوق، محمد بن‌علی، عیون أخبار الرضا(ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
+* حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، سال ۱۰، شماره ۶۹، ۱۳۸۶ش.
+* حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
-عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، 1398ق.
+* حمیدیان، محمدهادی، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
+* «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
-علوی علی‌آبادی، فاطمه‌ سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.
+* «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۳ش.
+* ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۸۸ش.
-قمی، حسن بن‌محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
+* رضایی‌ندوشن، محمد و دیگران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال ۸، شماره ۱۶، ۱۳۹۸ش.
+* سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰ش.
-کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1381ش.
+* سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
+* شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره ۵۲، ۱۳۸۴ش.
-محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1329ش.
+* شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰–۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال ۴، شماره ۳۷، ۱۴۰۰ش.
+* صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
-مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
+* عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره ۱۳، ۱۳۷۹ش.
+* عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۹۸ق.
-ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض‌الانساب و مجمع‌الاعقاب، بمبئی، داودی، 1335ق.
+* عظیمی هاشمی و دیگران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال ۶، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۱ش.
+* علوی علی‌آبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال ۵، شماره ۸، ۱۳۹۷ش.
-منصوری، مهدی، حیاهالسّت (زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم)، قم، صحفی، 1339ش.
+* فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، زائر، ۱۳۸۶ش.
-----
+* قمی، حسن بن محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
+* قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
+* کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۳۸۱ش.
+* کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال ۱۵۱، شماره ۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
+* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
+* مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی (ع)، ۱۳۸۶ش.
+* مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
+* «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
+* محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۹ش.
+* مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید، شماره ۹۴، ۱۳۵۰ش.
+* مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره ۲۵، ۱۳۷۸ش.
+* ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض الانساب و مجمع الاعقاب، بمبئی، داودی، ۱۳۳۵ق.
+* مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.
+{{پایان منابع}}