پیش‌نویس:حضرت معصومه: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''{{درشت|حضرت معصومه (ع)؛}}''' دختر امام موسی بن‌جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.
+'''{{درشت|فاطمه معصومه؛}}''' دختر امام موسی بن جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.
-حضرت معصومه (ع) با نام اصلی فاطمه، دارای القاب فراوانی همانند معصومه و کریمه اهل‌بیت می‌باشد. ایشان پس از مهاجرت به سال ۲۰۱ق به ایران، در ساوه بیمار شدند. سپس به قم نقل مکان کرده و در همان‌جا از دنیا رفتند و به خاک سپرده شدند. در ایران، سالروز تولد حضرت معصومه به‌عنوان روز دختر نام‌گذاری شده است.
+فاطمه معصومه، دختر [[امام موسی کاظم]] و خواهر [[امام رضا]] است که پس از [[هجرت]] امام رضا به [[خراسان]]، به قصد دیدار او از [[مدینه]] عازم [[ایران]] شد، اما در مسیر و پس از درگیری همراهانش با مخالفان در [[ساوه]]، بیمار شد و در [[قم]] درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد. وی با القابی چون [[معصومه]] و [[کریمه اهل‌بیت]] شناخته می‌شود و بر اساس روایات [[شیعه]]، [[زیارت]] او پاداشی همسان [[زیارت امام رضا]] دارد. حضور و دفن او در قم، باعث تبدیل شدن این شهر به کانون علمی و مذهبی [[تشیع]]، تقویت [[هویت شیعی]] و شکل‌گیری [[مدارس دینی]] شد. [[حرم]] او پس از [[حرم امام رضا]]، مهم‌ترین [[زیارتگاه]] در ایران است و سالروز ورودش به قم به عنوان [[روز قم]] و روز تولدش به عنوان [[روز ملی دختران]] گرامی داشته می‌شود.
 == زندگی‌نامه ==
-فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن‌جعفر، خواهر امام رضا و عمه امام جواد است. در منابع آمده است که مادر ایشان، نجمه‌خاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در سال ۱۴۸ق فرزندش علی بن‌موسی الرضا را به دنیا آورد و در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق، پس از ۲۵ سال، صاحب دختری به نام فاطمه معصومه شد. پیش از این، امام جعفرصادق به ولادت او بشارت داده بود.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۹؛ [https://ensani.ir/fa/article/254593/ استادی، «آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح‌حال او»، ص۳۰۱.]</ref>
+فاطمه، ملقب به معصومه، [[دختر]] [[امام موسی بن‌جعفر|امام موسی بن جعفر]] و [[خواهر]] [[علی‌بن موسی الرضا|علی بن موسی الرضا]] است. در منابع آمده است که [[مادر]] وی، [[نجمه‌خاتون]]، از [[زن|زنان]] [[پارسایی|پارسا]] و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در [[۱ ذی‌القعده]] سال ۱۷۳ق، فاطمه معصومه را به دنیا آورد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۹.</ref> برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن جعفر، از چهار دختر وی به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده‌اند که فاطمه معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۱۵.</ref> بر اساس نقل‌های تاریخی، او در [[۱۰ ربیع‌الثانی|۱۰]] یا [[۱۲ ربیع‌الثانی]] سال ۲۰۱ق، در مسیر [[هجرت]] به [[خراسان]]، بیمار شد و از خادم خود درخواست کرد که او را به قم و خانه موسی بن خزرج بن سعد اشعری ببرد. او پس از اقامت کوتاه در قم از دنیا رفت و در آن‌جا دفن شد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>
-برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن‌جعفر، از چهار دختر آن حضرت به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده است. علامه محمدباقر مجلسی در بحارالانوار از فواطم اربعه نام برده است. حضرت معصومه همان فاطمه کبری است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص1۵.</ref> بر اساس نقل‌های تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ قمری، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شدند و به خادم خود فرمودند مرا به قم به خانه موسی خزرج بن‌سعد اشعری ببرید. وقتی آن حضرت را به قم بردند، از دنیا رفت و در زمینی که موسی در بابلان داشت، به خاک سپرده شدند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>
+== القاب فاطمه معصومه ==
+لقب معصومه و [[کریمه اهل‌بیت]] از القاب شناخته‌شده فاطمه به‌شمار می‌آید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل‌بیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> القاب حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و [[اخت‌الرضا]] نیز در [[زیارت‌نامه]] وی و از جمله در کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>
-== القاب حضرت معصومه ==
+== منزلت فاطمه معصومه ==
-لقب معصومه بر پایه روایتی منسوب به امام رضا که در کتاب ''زاد المعاد'' نقل شده است، برای حضرت معصومه به‌کار رفته است. همچنین لقب کریمه اهل‌بیت بر اساس گزارشی از خوابی منسوب به سید محمود مرعشی نجفی رواج یافته است. این دو لقب از القاب شناخته‌شده وی به‌شمار می‌آید.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷؛ مهدی‌پور، کریمه اهل بیت (س)، ۱۳۸۶ش، ص۲۳ و ۴۲–۴۱.</ref> همچنین القاب متعددی برای او ذکر شده است که از جمله شناخته‌شده‌ترین آن‌ها می‌توان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخت‌الرضا اشاره کرد. این القاب در زیارت‌نامه‌ای نقل شده‌اند که در منابع تاریخی ـ روایی، از جمله کتاب ''انوار المشعشعین''، ثبت شده است.<ref>کچوئی‌قمی، انوار المشعشعین، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۱۱.</ref>
+طبق روایتی از [[امام جواد]] کسی که قبر فاطمه معصومه را با معرفت به جایگاه او زیارت کند، به [[بهشت]] راه می‌یابد.<ref>شیخ‌صدوق، عیون اخبارالرضا علیه‌السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، [[زیارت فاطمه معصومه]] در قم، همسان [[زیارت علی‌بن موسی الرضا]] دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۳، ص۶۸؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، ۱۳۲۹ش، ج۵، ص۳۵.</ref> این سخن، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی او از مقام [[عصمت]] است. این امر در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا تلقی شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۲۲.</ref> پیش از این نیز، [[امام جعفر صادق]] به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده است.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۱۱۷.</ref> طبق روایت دیگری، [[شفاعت]] فاطمه معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۰، ص۲۲۸.</ref>
-== منزلت حضرت معصومه ==
+== ازدواج نکردن فاطمه معصومه ==
-امام جواد در روایتی در مورد زیارت حضرت معصومه در قم فرمودند؛ «مَنْ زارَها عارِفاً بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ کسی که با معرفت به [مقام] او (فاطمه معصومه)، را زیارت کند، بهشت برای او است».<ref>شیخ‌صدوق، عیون اخبارالرضا علیه‌السّلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.</ref> همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت حضرت معصومه در قم، هم‌سان زیارت آن حضرت دانسته شده است.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، 1380ش، ج3، ص68؛ محلاتی، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، 1329ش، ج5، ص3۵.</ref> این سخن، همراه با باور ریشه‌دار شیعیان به منزلت والای وی، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی ایشان از مقام عصمت است. این باور در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص2۲.</ref>
+بر اساس منابع تاریخی، فاطمه معصومه [[ازدواج]] نکرد. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع ذکر کرده‌اند. طبق [[وصیت‌نامه]] امام موسی کاظم ازدواج دختران وی تنها با اجازهٔ امام رضا، جایز است. این وصیت یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج فاطمه معصومه ذکر شده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی اندیشمندان بر این باور هستند که فاطمه معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشت که یافتن همسری [[هم‌کفو]] وی در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵.</ref> برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت [[هارون‌الرشید]] و به‌ویژه زندانی‌بودن امام کاظم، به‌گونه‌ای بود که داشتن ارتباط نزدیک با [[خاندان امامت]]، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که به‌خاطر ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، ۱۳۸۸ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>
-پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده بودند: «مَنْ زارَها وَ جبت لَهُ الْجَنَه».<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص117.</ref> برخی پژوهشگران دینی این روایت را گواهی بر عظمت و مقام رفیع حضرت معصومه به‌شمار آورده‌اند.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص2۳.</ref> بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت حضرت معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج60، ص228.</ref>
-== ازدواج نکردن حضرت معصومه ==
-بر اساس منابع تاریخی، حضرت فاطمه معصومه (س) ازدواج نکردند. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع بررسی کرده‌اند که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
-=== وصیت امام موسی بن‌جعفر ===
-در وصیت‌نامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران ایشان تنها با اذن و اجازه امام پس از خود، یعنی امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام می‌کند، می‌تواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج حضرت معصومه باشد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.</ref>
-=== نیافتن هم‌کفو ===
-با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر اکرم که فرموده‌اند: ازدواج از سنت من است، روشن است که امام رضا و حضرت معصومه نمی‌توانسته‌اند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که حضرت معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشتند که یافتن همسری در خور و هم‌شأن ایشان در آن دوران میسر نبوده است.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵.</ref>
-=== شرایط سیاسی دوره هارون‌الرشید و مأمون ===
-برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به ویژه زندانی بودن امام کاظم، به گونه‌ای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.<ref>ربانی خلخالی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، 1388ش، ص۳۵؛ [https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه(ع)»، ص۱۰۴-۱۰۳.]</ref>
 == هجرت به ایران ==
-به‌گفته منابع تاریخی مأمون، خلیفه عباسی، با هدف نظارت و کنترل نزدیک‌تر بر امام رضا، ایشان را از مدینه به خراسان فرا خواند. امام رضا این دعوت را به ناچار پذیرفته و در سال ۲۰۰ق رهسپار ایران شدند. پس از آن، امام در نامه‌ای از خواهر خود، حضرت فاطمه معصومه (س)، درخواست کردند تا به سوی او بیاید. حضرت معصومه نیز در سال ۲۰۱ق به قصد خراسان، مدینه را ترک گفتند. در مسیر سفر، کاروان ایشان به شهر ساوه رسید. بنا بر منابع تاریخی، مردم ساوه در آن زمان از مخالفان سرسخت خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان حضرت معصومه، گروهی از اهالی ساوه به همراهان ایشان حمله کرده و درگیری سختی رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از برادران و برادرزادگان حضرت شد.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، 1335ق، ص160؛ منصوری، حیاهٔ السّت، 1339ش، ص5۰.</ref> این واقعه تأثیری عمیق بر ایشان گذاشت و به شدت دچار اندوه و بیماری شدند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> در روایتی دیگر نیز اشاره شده است که ایشان در ساوه مسموم شدند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، 1398ق، ص428؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، 1386ش، ص161 و ص168.</ref>
+پس از [[هجرت امام رضا]] در سال ۲۰۰ق به خراسان، او در نامه‌ای از خواهرش، فاطمه معصومه، درخواست کرد تا به‌سوی او سفر کند. فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ق به‌قصد خراسان، [[مدینه]] را ترک کرد. در مسیر [[سفر]]، کاروان به شهر ساوه رسید. مردم ساوه در آن زمان از مخالفان خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان فاطمه معصومه، بین اهالی ساوه و همراهان او درگیری رخ داد که منجر به [[شهادت]] تعدادی از بستگان وی شد.<ref>ملک‌الکتاب شیرازی، ریاض الانساب و مجمع‌الاعقاب، ۱۳۳۵ق، ص۱۶۰؛ منصوری، حیاهٔ السّت، ۱۳۳۹ش، ص۵۰.</ref> این واقعه تأثیر عمیقی بر فاطمه معصومه گذاشت و او را بیمار و غمگین کرد.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> برخی منابع نیز به مسمومیت او در ساوه اشاره دارند.<ref>عاملی، الحیاه السیاسیه امام الرضا، ۱۳۹۸ق، ص۴۲۸؛ تشید، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت، ۱۳۸۶ش، ص1۱۶۱ و ۱۶۸.</ref> پس از رسیدن به نزدیکی قم، فاطمه معصومه درخواست انتقال به این شهر را کرد و در خانه [[موسی بن خزرج اشعری]]، از اصحاب امام رضا، در قم اقامت کرد و پس از ۱۶ یا ۱۷ روز درگذشت.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref> علاوه برآن برخی پژوهشگران برای سفر فاطمه معصومه به [[ایران]] اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایران و تبلیغ [[آموزه‌های شیعی]] را ذکر کرده‌اند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>
-هنگامی که حضرت معصومه دریافتند تا شهر قم حدود ده فرسخ (معادل ۶۰ کیلومتر) فاصله دارد، درخواست کردند که ایشان را به آن شهر منتقل کنند. در قم، در خانه موسی بن خزرج اشعری از اصحاب امام رضا ساکن شدند و آنطور که منابع گفته‌اند پس از شانزده یا هفده روز، در همان شهر رحلت فرمودند.<ref>قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۳.</ref>
-== علل هجرت حضرت معصومه ==
-بر اساس گزارش‌های تاریخی، خلفای اموی و عباسی سیاست‌هایی را در پیش گرفتند که به محدودسازی نقش اهل‌بیت پیامبر در صحنه سیاسی و اجتماعی انجامید. در مقابل، ائمه شیعه با فعالیت‌هایی در حوزه‌های دینی، علمی و اجتماعی، به تبیین دیدگاه‌های اعتقادی، از جمله موضوع امامت، پرداختند. برخی پژوهشگران سفر حضرت معصومه به ایران را در امتداد این بستر تاریخی تحلیل کرده‌اند و اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایرانی، و ایفای نقش در معرفی آموزه‌های شیعی را برای این سفر مطرح کرده‌اند.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰-۱۹.]</ref>
 == پیامدهای هجرت به ایران ==
-فاطمه معصومه پس از ورود به ایران در شهر قم که در آن دوره از مراکز سکونت دوستداران اهل‌بیت به‌شمار می‌رفت؛ ساکن شد. برخی منابع، پیامدهای حضور او در ایران را در تحولات مذهبی و فرهنگی این منطقه مؤثر دانسته‌اند؛ از جمله گسترش حضور امام‌زادگان، تقویت فعالیت‌های دینی، و نقش آرامگاه او در شکل‌گیری قم به‌عنوان مرکز حوزه علمیه. همچنین در برخی تحلیل‌ها به تأثیر این حضور بر توجه بیشتر به جایگاه زنان و تغییر نگرش جامعه اسلامی به ویژه در ایران از مردسالاری به سمت شایسته‌سلاری اشاره شده است.<ref>[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>
+مهم‌ترین پیامدهای سکونت فاطمه معصومه در قم عبارت‌اند از:
+* گسترش حضور [[امام‌زادگان]]
+* رشد فعالیت‌های دینی در قم<ref name=":0">[https://wrs.journals.miu.ac.ir/article_2769.html علوی علی‌آبادی، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>
+* تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش‌آفرینی آن در [[جهان تشیع]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.]</ref>
+* ترویج نقل [[احادیث شیعه]] در موضوعاتی مانند [[دوازده امام|امامان دوازده‌گانه]] و جایگاه [[امام حسین]] در برابر دیگر فرقه‌ها مانند [[واقفیه]] و [[غلات|غُلات]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۸-۷۶.]</ref>
+* شکل‌گیری مدارس و حلقه‌های درسی امامیه در قم
+* تبدیل قم به مرکز آموزش و انتقال [[معارف شیعی]] در عرصه‌هایی چون [[حدیث]]، [[کلام]] و [[فقه]]<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۲-۷۱.]</ref>
+* برگزاری مناظرات کلامی با جریان‌هایی مانند [[معتزله]]،<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۷.]</ref>
+* تأسیس [[حوزۀ علمیه قم]]
+* ارتقای جایگاه زنان در [[جامعه اسلامی]]
+* تغییر نگرش ایرانیان از [[مردسالاری]] به [[شایسته‌سالاری]].<ref name=":0"/>
-فاطمه معصومه، با وجود عمر کوتاه، در منابع تاریخی و پژوهش‌های مذهبی به‌عنوان شخصیتی معرفی شده است که حضور و جایگاه او در شکل‌گیری و تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش آن در جهان تشیع اثرگذار بوده است. این تحقیقات به برخی از نمودهای آن اشاره کرده‌اند:<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۱.]</ref>
+== کرامات ==
+[[کرامات]] فاطمه معصومه شامل طیف‌های گوناگونی است<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> که از جمله [[شفا|شفای]] بیماران، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است.<ref>[https://al-falah.ir/content/detail/959 حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح]</ref>
-=== تثبیت ایدئولوژی امامیه ===
+== زیارتنامه ==
-برخی تحقیقات نشان می‌دهد که اقامت کوتاه حضرت معصومه در قم سبب رواج نقل احادیث شیعه شد. در این پژوهش‌ها، به روایت‌هایی منسوب به او اشاره شده است که بر موضوعاتی مانند امامت دوازده‌گانه و جایگاه امام حسین تأکید دارند. این نقل‌ها به‌عنوان بخشی از روند تثبیت جهان‌بینی تشیع در برابر دیگر فرقه‌ها مانند واقفیه و غُلات به حساب آمده است.<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۸-۷۶.]</ref>
+[[زیارت‌نامه فاطمه معصومه]] از امام رضا نقل شده است<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> که خواندن آن هنگام ورود به [[حرم فاطمه معصومه|حرم وی]] مستحب است.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ۱۳۷۸ش، ص۵۶.]</ref> علاوه بر زیارت‌نامه فعلی، زیارت‌نامه‌های دیگر نیز نقل شده است.<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref>
-=== تأسیس نخستین نهادهای علمی تشیع امامی ===
+== حرم فاطمه معصومه ==
-از پیامدهای حضور فاطمه معصومه، شکل‌گیری مدارس و حلقه‌های درسی امامیه در پیرامون آرامگاه او دانسته شده است. این مراکز آموزشی در دوره‌های بعد، به‌ویژه در عصر سلجوقیان، به گسترش فعالیت‌های علمی قم انجامید و این شهر را به یکی از مراکز آموزش و انتقال معارف شیعی در حوزه‌هایی چون حدیث، کلام و فقه تبدیل کرد.<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۲-۷۱.]</ref>
+پس از وفات فاطمه معصومه، پیکر او در [[باغ بابلان]] به خاک سپرده شد و نخستین قبه نیز در نیمهٔ دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> [[شاه‌بیگم صفوی]] بقعه را به‌صورت بنایی هشت‌ضلعی با [[گنبد|گنبدی]] جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref> نخستین ضریح مرقد با فرمان [[شاه‌طهماسب اول]] ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> فرش حرم با سنگ مرمر، آغاز [[آیینه‌کاری]]، تأسیس [[مدرسه فیضیه]] و [[مدرسه دارالشفا|دارالشفا]] در زمان [[فتحعلی‌شاه]] انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> ساختار فعلی حرم از دو صحن اصلی، [[گنبد طلا]]، شش [[گلدسته]]، [[ایوان]]‌ها و [[رواق]]‌های متعدد تشکیل شده است که با [[هنر اسلامی]] و [[هنر ایرانی|ایرانی]] از جمله [[کاشی‌کاری]]، [[طلاکاری]] و آینه‌کاری، تزیین شده است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref> این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مانند [[مدرسه علمیه|مدرسه‌های علمیه]]، [[مسجد|مساجد]]، [[کتابخانه]] و [[موزه]] است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> [[موقوفه|موقوفات]] حرم فاطمه معصومه و تولیت، پشتوانه مالی و اداری [[حرم فاطمه معصومه]] است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref>
-=== تبدیل قم به کانون تفکر شیعی ===
+== جایگاه فاطمه معصومه نزد ایرانیان ==
-دفن فاطمه معصومه در قم به افزایش اهمیت مذهبی این شهر در جهان اسلام انجامید و در شکل‌گیری جایگاه تاریخی آن نقش داشت. برخی پژوهش‌ها، حضور آرامگاه او را با تحولات فکری و مذهبی قم در دوره‌های بعد مرتبط دانسته‌اند؛ از جمله فراهم‌شدن زمینه برای فعالیت عالمان شیعه و مشارکت آنان در مناظرات کلامی با جریان‌هایی مانند معتزله.<ref>[https://www.magiran.com/paper/2291728/ شهیدی پاک، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، ۱۴۰۰ش، ص۷۷.]</ref>
+پس از [[حرم امام رضا]]، مهم‌ترین [[زیارتگاه]] در ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم، حرم فاطمه معصومه است.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref> سالروز ورود فاطمه معصومه به قم با عنوان [[روز قم]] در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است و هر سال با برگزاری مراسم و آیین‌هایی چون آیین استقبال از کاروان نمادین ورود فاطمه معصومه به قم و مراسم [[خطبه‌خوانی]]، از سوی ساکنین قم تکریم می‌شود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/Ø§Ø³ØªÙØ¨Ø§Ù-Ø¨Ø§Ø´Ú©ÙÙ-Ø§Ø²-Ú©Ø§Ø±ÙØ§Ù-ÙÙØ§Ø¯ÛÙ-ÙØ±ÙØ¯-ØØ «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[بست‌نشینی]] مردم در حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی نیز بیانگر جایگاه حرم فاطمه معصومه است.<ref>فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۶.</ref> روز تولد فاطمه معصومه به‌عنوان [[روز ملی دختران]] نامگذی شده است.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/روز-دختر «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک]</ref> شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمه معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:
-== جایگاه حضرت معصومه نزد ایرانیان==
+{{شعر جدید
-سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم، که با عنوان «روز قم» در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیین‌هایی از سوی مردم، گرامی داشته می‌شود. از جمله این برنامه‌ها به آیین‌های استقبال از کاروان نمادین ورود حضرت معصومه به قم و مراسم خطبه‌خوانی در رسانه‎‌ها آمده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/07/06/3166303/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DA%A9%D9%88%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D8%AD%D8 «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگذاری تسنیم]</ref><br>
+| متن =
-در سال ۱۳۸۵ش، شورای عالی انقلاب فرهنگی، بنا بر پیشنهاد فرهنگسرای دختران، روز تولد فاطمه معصومه را به‌عنوان «روز ملی دختران» تصویب کرد. در روز دختر، برنامه‌های فرهنگی متنوعی با محوریت موضوعات مرتبط با دختران در نقاط مختلف ایران برگزار می‌شود و این مناسبت بازتابی در رسانه‌های خبری و شبکه‌های اجتماعی دارد. همچنین در میان برخی خانواده‌های ایرانی، این روز به‌عنوان فرصتی برای توجه به فرزندان دختر و برگزاری برنامه‌های خانوادگی، از جمله اهدای هدیه، مورد توجه قرار می‌گیرد.<ref>[http://«در%20مورد%20روز%20دختر%20در%20ویکی%20تابناک%20بیشتر%20بخوانید»،%20خبرگذاری%20تابناکhttps://www.tabnak.ir/fa/tags/7997/1/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1 «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگذاری تابناک]</ref><br>
+وصف او را نتوان گفت به صد منظومه\\گفته معصوم به او «فاطمه معصومه»<ref>[http://«مجموعه%20اشعار%20مدح%20و%20منقبت%20حضرت%20فاطمه%20معصومه»،%20وب‌سایت%20پایگاه%20اطلاع‌رسانی%20حوزهhttps://hawzah.net/fa/goharenab/View/79954/مجموعه-اشعار «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref>}}
-شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمهٔ معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است. <ref>[http://«مجموعه%20اشعار%20مدح%20و%20منقبت%20حضرت%20فاطمه%20معصومه»،%20وب‌سایت%20پایگاه%20اطلاع‌رسانی%20حوزهhttps://hawzah.net/fa/goharenab/View/79954/%D9%85%D8%AC%D9%85%D9%88%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1 «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref><br>
-وصف او را نتوان گفت به صد منظومه <br>
-گفته معصوم به او «فاطمه معصومه»
-== {{درشت|کرامات}} ==
+=== کنگره بزرگداشت ===
-منابع مختلف، موارد زیادی از کرامت‌های حضرت معصومه نقل کرده‌اند. این گزارش‌ها عمدتاً در قالب حکایات شفاهی یا مکتوب، از سوی عالمان دینی، زائران یا خادمان حرم او بیان شده و شامل طیف‌های گوناگونی است؛<ref>[https://ensani.ir/fa/article/71685/ عابدی، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، ۱۳۷۹ش، ص۱۰.]</ref> از جمله: شفای بیماری‌ها، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است. در برخی از این منابع، نام افرادی از عالمان شیعه یا زائران ذکر شده و روایت‌ها به‌صورت نقل قول از آنان ارائه شده‌اند.<ref>[https://al-falah.ir/content/detail/959 حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح]</ref>
+نخستین گنگرهٔ بزرگداشت فاطمه معصومه و مکانت فرهنگی قم در سال ۱۳۸۴ش، در حرم وی با سخنرانی [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[احمد عابدی]]، [[جعفر سبحانی]]، [[علی دوانی]]، [[رضا استادی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] برگزار شد. این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت فاطمه معصومه و شهر قم شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، 1384ش، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref>
-== {{درشت|زیارتنامه}} ==
+=== پویش‌های مردمی ===
-در منابع حدیثی شیعه، زیارت‌نامه حضرت معصومه از امام الرضا، گزارش کرده است.<ref>مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸–۵۴۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷–۲۶۵؛ مجلسی، تحفه الزائر، ۱۳۸۶ش، ص۶۶۴.</ref> در روایتی از امام صادق ثواب بهشت برای زائر ایشان بیان شده است و در فرازی از زیارت، از مقام شفاعت ایشان استمداد می‌شود «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ».<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.</ref> فقها و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را به‌عنوان عملی مستحب و مقبول، تحت قاعده تسامح در ادلّه سنن پذیرفته‌اند.<ref>[https://alefbalib.com/Metadata/146189/پژوهشى-در-زیارتنامه-فاطمه-معصومه(س) مقیسه، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، ص۵۶.]</ref> همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارت‌نامه‌های دیگری نیز برای حضرت معصومه نقل شده است.<ref>مهدی‌پور، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.</ref>
+بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف هر سال در ایام ولادت یا وفات فاطمه معصومه، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی‌اجتماعی برگزار می‌شود؛ از جمله: پویش [[ملیکه ایران]]، [[پویش ملی ۱۷+۱]]،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8843932/راه-اندازی-۲-پویش-مردمی-در-سالروز-رحلت-حضرت-معصومه-س «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان]</ref> [[پویش بهترین دختر دنیا]]،<ref>[https://news.amfm.ir/2023/05/08/اجرای-پویش-حضرت-معصومه-س؛-بهترین-دختر/ «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref> پویش [[به احترام حضرت معصومه]] که به گزارش رئیس کل دادگستری استان قم منجر به صلح در پرونده‌های متعدد قضایی شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6687970/پویش-به-احترام-حضرت-معصومه-س-با-۴۹۶-پرونده-صلح-و-سازش-در «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر.]</ref>
-== {{درشت|حرم حضرت معصومه}} ==
+=== فیلم سینمایی ===
-پس از وفات در منزل موسی بن خزرج اشعری، پیکر ایشان در باغ بابلان به خاک سپرده شد. نخستین سایبان بر مزار توسط اشعریان برپا گردید و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد.<ref>قمی، منتهی الامال، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۳۲.</ref> این بنا در قرن پنجم هجری به دستور امیرابوالفضل عراقی، وزیر طغرل سلجوقی، توسعه یافت و به مشهد و قبه سِتّی معروف گردید.<ref>کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، ۱۳۷۸، ص۶۴.</ref>
+[[فیلم سینمایی]] [[اخت الرضا (فیلم)|اخت الرضا]] با محوریت سفر فاطمه معصومه از [[مدینه]] به قم به کارگردانی [[سیدمجتبی طباطبایی]] در سال ۱۴۰۰ش، ساخته شد و در [[۱۸ مهر]] ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران شد. این فیلم اولین محصول مشترک بین [[عتبه امام حسین]] و آستان [[حضرت معصومه]] است که با مشارکت [[حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی]] و [[شرکت سینمایی نور تابان]] وابسته به [[بنیاد مستضعفان]] تهیه شده است.<ref>[https://news.amfm.ir/2023/02/01/عنایت-حضرت-معصومهس-را-در-تولید-اخت-ال/ حسنی، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref>
-در منابع تاریخی، دوره صفویه، عصر گسترش اساسی حرم شناخته می‌شود. شاه‌بیگم صفوی بقعه را به صورت بنایی هشت‌ضلعی با گنبدی جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۳.</ref> نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاه‌طهماسب اول ساخته شد.<ref>برقعی، راهنمای قم، ۱۳۱۷ش، ص۳۵.</ref> در عصر قاجار، فتحعلی‌شاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینه‌کاری، ساخت مدرسه‌ای بزگ یا همان مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای آستانه مقدسه انجام شد.<ref>مدرسی طباطبایی، «مدارس قم در دوره صفویه»، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۵۰.</ref> علی‌اصغرخان اتابک نیز صحن جدید و ایوان آینه را احداث کرده است.<ref>ناصرالدین شاه قاجار، سفرهای ناصرالدین شاه به قم، ۱۳۸۱ش، ص۱۱۴.</ref> ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی عتیق و جدید، گنبد طلایی، شش گلدسته، و رواق‌های متعدد از جمله رواق شرقی، رواق غربی، رواق و گنبد شاه‌صفی، رواق و گنبد شاه‌عباس دوم، رواق و گنبد شاه‌سلیمان و رواق و گنبد طباطبائی است. تزیینات ایوان‌ها و رواق‌ها با کاشی‌کاری معرق، طلاکاری، نقره‌کاری، آینه‌کاری، کتیبه‌های نفیس، قندیل‌ها، فرش‌ها، پرده‌ها و پارچه‌ها از جلوه‌های هنر اسلامی در این آستان مقدس است.<ref>[https://jias.kashanu.ac.ir/article_111830.html رضایی‌ندوشن و همکاران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه(س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، ۱۳۹۸ش، ص۱۰۰.]</ref>
+=== کتاب‌شناسی ===
+کتاب‌شناسی فاطمه معصومه به [[زبان فارسی|زبان‌های فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] بر سه محور اصلی متمرکز است:
-این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مهمی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_17445.html?lang=en کیانی، «مجموعه حرم حضرت معصومه(س)»، ۱۳۷۸، ص۶۷-۶۶.]</ref> پشتوانه مالی و اداری این مجموعه عظیم، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است.<ref>سجادی، «آستانه حضرت معصومه»، ۱۳۸۸ش، دانشنامه بزرگ اسلامی.</ref> این آستان مقدس پس از حرم امام رضا، به‌عنوان مهم‌ترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته می‌شود.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21445.html عظیمی هاشمی و همکاران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۴.]</ref>
+# زندگی‌نامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل فاطمه معصومه می‌پردازند.
+# آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش وی در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند.
-== کنگره بزرگداشت ==
+# مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، [[هنر معماری]] و نهادهای وابسته به آستان فاطمه معصومه را بررسی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref>
-در سال ۱۳۸۴ش، کنگره‌ای برای بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم ایشان برگزار شد. در این مراسم شخصیت‌هایی همانند ناصر مکارم شیرازی، احمد عابدی، جعفر سبحانی، علی دوانی، رضا استادی و عبدالله جوادی آملی به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت حضرت معصومه گردید؛ از جمله: تاریخ تولد، وفات و ورود ایشان به قم، تأثیر ورود ایشان و آمدن فرهنگ تشیع توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون آنها مرتبط.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/75626/ شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۴۶-۱۳۹.]</ref>
-== فیلم سینمایی ==
-فیلم سینمایی اخت الرضا ساخته شده در سال ۱۴۰۰ش، با محوریت شرح تاریخی سفر حضرت فاطمه معصومه از مدینه به قم و اتفاقات تاریخی و فضای سیاسی حاکم در آن دوران به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی، در تاریخ ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران گردید. این فیلم اولین محصول مشترک فرهنگی بین عتبه امام حسین و عتبه حضرت معصومه است که با مشارکت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و شرکت سینمایی نور تابان وابسته به بنیاد مستضعفان تهیه شده است.<ref>[https://news.amfm.ir/2023/02/01/عنایت-حضرت-معصومهس-را-در-تولید-اخت-ال/ حسنی، «عنایت حضرت معصومه(س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه.]</ref>
-== کتاب‌شناسی ==
-آنطور که در برخی تحقیقات بیان شده، کتاب‌شناسی حضرت معصومه به زبان‌های فارسی و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است. نخست، زندگینامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل ایشان می‌پردازند. دوم، آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش ایشان در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند. سوم، مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان مقدس را بررسی می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58188/ حسینی، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه(ع)»، ص۱۰۵-۱۰۳.]</ref>
 == پانویس ==
@@ خط ۸۳: / خط ۶۶: @@
 == منابع ==
-*«استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگذاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 6 مهر 1403ش.
+{{آغاز منابع}}
-*برقعی، سیدعلی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
+* «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۳ش.
+* «اجرای پویش «حضرت معصومه (س)؛ بهترین دختر دنیا» به مناسبت روز دختر»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ بازدید: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
+* برقعی، سید علی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
+* «پویش «به احترام حضرت معصومه (س)» با ۴۹۶ پرونده صلح و سازش در قم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
 * تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
-* حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۶۹، ۱۳۸۶ش.
+* حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، سال ۱۰، شماره ۶۹، ۱۳۸۶ش.
 * حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
-* حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
+* حمیدیان، محمدهادی، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
-* «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگذاری تابناک، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.
+* «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
+* «راه اندازی ۲ پویش مردمی در سالروز رحلت حضرت معصومه (س)»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مهر ۱۴۰۳ش.
 * ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۸۸ش.
-* رضایی‌ندوشن، محمد؛ دانشپور، سیدعبدالهادی؛ بهزادفر، مصطفی، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال۸، شماره۱۶، ۱۳۹۸ش.
+* رضایی‌ندوشن، محمد و دیگران، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال ۸، شماره ۱۶، ۱۳۹۸ش.
 * سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰ش.
 * سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
-* شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره۵۲، ۱۳۸۴ش.
+* شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره ۵۲، ۱۳۸۴ش.
-* شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰–۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال۴، شماره۳۷، ۱۴۰۰ش.
+* شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰–۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال ۴، شماره ۳۷، ۱۴۰۰ش.
-* صدوق، محمد بن‌علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
+* صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
-* عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره۱۳، ۱۳۷۹ش.
+* عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره ۱۳، ۱۳۷۹ش.
 * عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۹۸ق.
-* عظیمی هاشمی، مژگان؛ شریعتی مزینانی؛ سعید؛ اعظم کاری، فائزه، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۶، شماره۴و۳، ۱۳۹۱ش.
+* عظیمی هاشمی و دیگران، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال ۶، شماره ۴ و ۳، ۱۳۹۱ش.
-* علوی علی‌آبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.
+* علوی علی‌آبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال ۵، شماره ۸، ۱۳۹۷ش.
-* قمی، حسن بن‌محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
+* فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، زائر، ۱۳۸۶ش.
+* قمی، حسن بن محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
 * قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
 * کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۳۸۱ش.
-* کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال۱۵۱، شماره۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
+* کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال ۱۵۱، شماره ۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
-* محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۹ش.
+* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
 * مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی (ع)، ۱۳۸۶ش.
-* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، قم، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
 * مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
-* مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید مهر، شماره۹۴، ۱۳۵۰ش.
+* «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
-* مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره۲۵، ۱۳۷۸ش.
+* محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۹ش.
+* مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید، شماره ۹۴، ۱۳۵۰ش.
+* مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره ۲۵، ۱۳۷۸ش.
 * ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض الانساب و مجمع الاعقاب، بمبئی، داودی، ۱۳۳۵ق.
-* منصوری، مهدی، حیاهالسّت (زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم)، قم، صحفی، ۱۳۳۹ش.
-* مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل‌بیت (س)، قم، ۱۳۸۶ش.
 * مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.
-* ناصرالدین شاه قاجار، سفرهای ناصرالدین شاه به قم، تدوین فاطمه قاضی‌ها، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکده اسناد، ۱۳۸۱ش.
+{{پایان منابع}}