سعدیه شیخ: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''سعدیه شیخ؛'''}} [[فمینیست اسلامی]] و استاد دانشگاه کیپ‌تاون در آفریقای جنوبی.

سعدیه شیخ، پژوهشگر، استاد مطالعات دینی و نظریه‌پرداز فمینیسم اسلامی اهل آفریقای جنوبی است. او با تمرکز بر [[تفسیر قرآن]]، [[عرفان اسلامی]] و [[هرمنوتیک فمینیستی،]] به بازخوانی انتقادی سنت تفسیری اسلام در نسبت با [[عدالت جنسیتی]]، [[خشونت]] و ساختارهای پدرسالارانه می‌پردازد. اندیشه‌های شیخ متأثر از تجربه زیسته در دوران آپارتاید، روش‌شناسی فضل‌الرحمن و [[عرفان ابن‌عربی]] است و آثار او در کنار تأثیرگذاری علمی، با نقدها و مناقشات گسترده‌ای در میان متفکران اسلامی و مفسران سنتی همراه بوده است.

== زندگینامه و تحصیلات ==

سعدیه شیخ (زادهٔ ۱۹۷۰م) پژوهشگر و استاد مطالعات دینی اهل آفریقای جنوبی است. او در فضای اجتماعی–سیاسی دوران اوج مبارزات ضد آپارتاید رشد یافت؛ تجربه‌ای که نقش مهمی در شکل‌گیری دغدغه‌های فکری‌اش دربارهٔ [[عدالت]]، [[آزادی]] و نسبت دین با رهایی ایفا کرد. شیخ تحصیلات دانشگاهی خود را در ایالات متحده ادامه داد و در دههٔ ۱۹۹۰م دکترای مطالعات دین را از دانشگاه تمپل در فیلادلفیا دریافت کرد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref>

او پس از پایان تحصیل به آفریقای جنوبی بازگشت و هم‌اکنون استاد دانشگاه کیپ‌تاون است. مواجههٔ مستقیم با تبعیض نژادی و ساختاری، او را به بازخوانی انتقادی متون اسلامی، به‌ویژه [[قرآن]]، با تأکید بر مفاهیم برابری، عدالت و رهایی سوق داده است.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref>

 

به نظر محققان اندیشه‌های سعدیه شیخ متأثر از دو بستر اصلی شکل گرفته است: ابتدا روش‌شناسی فضل‌الرحمن که بر فهم بافت تاریخی قرآن و نقد تفاسیر مردسالارانه تأکید داشت و سپس آشنایی با عرفان ابن‌عربی که مسیر فکری او را متحول کرد. شیخ با ترکیب این دو رویکرد، هرمنوتیک فمینیستی خود را توسعه داد که از یک‌سو به نقد ساختارهای پدرسالارانه در سنت تفسیری می‌پردازد و از سوی دیگر با استفاده از مفاهیم عرفانی مانند [[انسان کامل]]، خوانش‌های برابری‌طلبانه از متون دینی ارائه می‌دهد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص163.]</ref>

سعدیه شیخ در پی معرفی [[عرفان اسلامی]] به‌عنوان منبعی از شناخت‌های جایگزین دربارهٔ جنسیت است که به [[عدالت جنسیتی]] در قرآن نزدیک‌تر بوده و با ارائه برداشت‌های متفاوت انسان‌شناختی، راه را برای بازنگری در احکام حقوق اسلامی می‌گشاید. نقطه تمرکز او در این رهیافت، اندیشه‌های [[محیی‌الدین ابن‌عربی]] است. به باور شیخ، مهم‌ترین راه برای درک قوانین الهی، جست‌وجو در فهم رابطهٔ خدا با انسان بوده که خود مستلزم شناخت خداوند، ماهیت انسان و هدف آفرینش او است. در دیدگاه او، برخی از اصول عرفانی، امکان بازاندیشی در پیش‌فرض‌های موجود دربارهٔ [[زن]] و [[مرد]] و ماهیت آنها را می‌دهند و از این رو، رهیافتی مؤمنانه به مسائل جنسیتی را در چارچوب شناخت اسلامی ممکن می‌سازند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانش‌فرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشه‌های ابن‌عربی دربارۀ زنان»، 1400ش، -ص35-33.]</ref>

 

به نظر سعدیه از آنجا که احکام اسلامی همواره مبتنی بر برداشت‌های خاصی از ماهیت انسان و جنسیت‌مندبودن آن است، روایت‌های صوفیه و انسان‌شناسی عرفانی می‌تواند مبنای ژرفی برای این بازنگری فراهم آورد. شیخ از طریق بررسی روان‌شناسی صوفیه و روایت‌های عارفان، تعریف جنسیت در تفکر مسلمانان را مورد تحلیل قرار می‌دهد. او استدلال می‌کند که هستی‌شناسی ابن‌عربی چارچوبی ارائه می‌دهد که به روشنی با مقولهٔ جنسیت پیوند می‌خورد و مفهوم تازه‌ای برای برابری در حوزهٔ اجتماعی پدیدمی‌آورد. این رویکرد عرفانی، منابع نظری و روش‌شناختی در اختیار مسلمانانی قرار می‌دهد که می‌خواهند پارادایم جنسیتی غالب در اسلام را بازاندیشی کنند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانش‌فرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشه‌های ابن‌عربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص33.]</ref>

=== دیدگاه دربارهٔ هرمنوتیک فمینیستی ===

سعدیه شیخ رسالت [[فمینیسم اسلامی]] را در انجام دو نقد همزمان می‌داند: نقد [[پدرسالاری]] و تفاسیر تبعیض‌آمیز درون [[جهان اسلام]] و نقد گفتمان‌های فمینیستی نواستعماری که [[اسلام]] را یکپارچه مردسالار تصویر می‌کنند. او برای دستیابی به این هدف، روشی تحلیلی با عنوان هرمنوتیک فمینیستی را به‌کار می‌گیرد که متشکل از دو مؤلفه کلیدی است: نخست هرمنوتیک شکاکانه، برای نقد و واکاوی پیش‌فرض‌های مردسالارانه در متون و تفاسیر تاریخی و دوم هرمنوتیک بازسازی، برای ارائهٔ خوانش‌های جایگزین و برابری‌طلبانه از همان متون.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایت‌زاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابن‌عربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref>

تحول فکری شیخ پس از آشنایی عمیق با عرفان ابن‌عربی صورت گرفت. او با استفاده از مفاهیم بنیادین اندیشهٔ ابن‌عربی، مانند مفهوم انسان کامل که ذاتاً فاقد جنسیت است و امکان تجلی برابر صفات جلال و جمال الهی برای هر دو جنس، به بازسازی مبانی انسان‌شناختی اسلام می‌پردازد. هدف او از این بازسازی، ایجاد پایه‌های نظری لازم برای بازنگری در [[فقه اسلامی]] و کمک به شکل‌گیری [[فقه فمینیستی]] است. او مفاهیمی در ظاهر سلسله‌مراتبی مانند درجهٔ مردان بر زنان را با تشبیه رابطهٔ زن و مرد به رابطهٔ عالم صغیر و کبیر، از حالت برتری ذاتی به رابطه‌ای مبتنی بر نقش‌های عملکردی تفسیر می‌کند.<ref>[https://jsm.journals.iau.ir/article_678706_59e259f438c62e51c5a832563708f868.pdf هدایت‌زاده و پیروز فر، «رهیافتی به فمنیسم اسلامی: خوانش دیدگاه سعدیه شیخ و پردازش فمنیستی او از آراء ابن‌عربی»، 1399ش، ص20-26.]</ref>

=== دیدگاه دربارهٔ خشونت ===

سعدیه شیخ تفاسیر سنتی از [[آیه ۳۴ سوره نساء|آیهٔ ۳۴ سوره نساء]] را ناقض اصل [[توحید]] می‌داند. از نگاه او، این تفاسیر با قراردادن اقتدار مردان در راستای اقتدار خداوند، یک سلسله مراتب معنوی مشروط ایجاد می‌کنند که در آن خدا در رأس، مردان به‌عنوان واسطه در وسط و زنان در پایین قرار می‌گیرند. به باور وی، این خوانش، حاکمیت مطلق و یگانگی خدا را زیر سؤال برده و ماهیتی مشرکانه به خود می‌گیرد؛ بنابراین شیخ با تکیه بر بافت تاریخی نزول آیه، معتقد است آیه نه برای تأیید زدن زن توسط مرد، بلکه برای محدودکردن خشونت شدید رایج در آن زمان نازل شده است. او در نهایت برداشت خود از آیه را به دو شکل مطرح می‌کند: یا اعمال مجازات یاد شده تنها در شرایط استثنایی بسیار محدود مجاز است، یا منظور از «ضرب»، ضرب‌های نمادین است.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref>

=== دیدگاه دربارهٔ مفهوم قوامیت ===

== انتقاد به دیدگاه‌های سعدیه شیخ ==

=== انتقاد به عدالت جنیستی و هرمنوتیک فمینیستی ===

به نظر منتقدان، رویکرد سعدیه شیخ مبتنی بر هرمنوتیک فمینیستی، با نادیده‌گرفتن تفاوت‌های تکوینی و طبیعی زن و مرد، در تعارض با مبانی انسان‌شناختی اسلام قرار می‌گیرد. در دیدگاه اسلامی، این تفاوت‌ها هدفمند و ناشی از حکمت الهی است و منجر به تنوع در نقش‌ها و مسئولیت‌ها می‌شود، نه برتری ذاتی یک جنس. برابری در اسلام به‌معنای تعادل و تناسب حقوق با تکالیف است، نه یکسانی مطلق؛ بنابراین، استفاده از مفاهیم عرفانی مانند انسان کامل برای اثبات برابری به‌معنای فمینیستی آن، از نظر این منتقدان، تأویلی نادرست و ناهماهنگ با نظام تشریعی اسلام محسوب می‌شود.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانش‌فرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشه‌های ابن‌عربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص48.]</ref>

=== انتقاد به دیدگاه دربارهٔ خشونت ===

اشکال اساسی در تفسیر شیخ، تسری نادرست مبانی توحید به حوزهٔ روابط خانوادگی است. به نظر مفسران اسلامی اطاعت زن از شوهر در چارچوب احکام خانواده، به‌معنای قرارگرفتن آن در عرض اطاعت از خدا و شرک نیست، بلکه تکلیفی است که خداوند با در نظر گرفتن تفاوت‌های طبیعی و مسئولیت‌های متفاوت زن و مرد مقرر کرده است. در نظام حقوقی اسلام، این احکام در طول ارادهٔ خداوند و در چارچوب معروف تعریف شده‌اند. همچنین، اگر اطاعت از اولی‌الامر که قرآن به آن امر شده، به‌معنای شرک تلقی نشده، پس اطاعت زن از شوهر در حدود شرع نیز نمی‌تواند ناقض توحید باشد.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref>

=== انتقاد به دیدگاه دربارهٔ قوامیت ===

از نظر محققان قوامیت بخشی از یک شبکه به هم‌پیوسته احکام است که در چارچوب معاشرت به معروف قرار می‌گیرد و هدف آن تحکیم نهاد خانواده است. از نظر آنها [[قوامیت مردان]] در اسلام، نه یک حق مطلق بلکه مسئولیتی مدیریتی و مبتنی بر دو عامل توانایی‌های طبیعی متفاوت و تکلیف [[نفقه]] است. این جایگاه، به‌معنای مالکیت مرد بر زن یا دسترسی بی‌قید به جسم او نیست، بلکه سازوکاری حقوقی برای ایجاد نظم و تعادل در خانواده و تأمین امنیت و آسایش زن است. از طرف دیگر قوامیت قابل تحدید است و زوجین می‌توانند با [[شرط ضمن عقد]]، دامنهٔ آن را محدود کنند. نفقه نیز به‌عنوان تکلیف مرد، حمایتی مالی برای استحکام خانواده و کرامت زن است، نه معامله‌ای برای بهره‌کشی.<ref>[https://jrm.usb.ac.ir/article_8576_c2fe6bc96d6fbe068bc698d26c23b5e3.pdf نیری و دیگران، «تحلیل انتقادی تأثیر آرای فضل الرحمن و محی الدین عربی بر اندیشه هرمونتیکی سعدیه شیخ در آیات مربوط به زنان»، 1403ش، ص165-169.]</ref>

سعدیه شیخ آثار پژوهشی متعددی در قالب کتاب و مقاله تألیف کرده است. از جمله کتاب‌های مهم او، «روایت‌های صوفیانه از صمیمیت: ابن‌عربی، جنسیت و گرایش جنسی» (۲۰۱۲م) است که در آن به تحلیل چگونگی ساخت جنسیت در آثار تفسیری قرون وسطی می‌پردازد. پرسش محوری این کتاب آن است که آیا در این متون، زن به‌عنوان موجودی غیرمنطقی، مادی، شهوانی و ناتوان از رهبری و تفکر تصویر شده است، حال آن‌که مردان به‌مثابهٔ موجوداتی برتر و حتی واسطه‌های فیض الهی برای زنان تلقی شده‌اند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانش‌فرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشه‌های ابن‌عربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص31.]</ref>

علاوه‌بر این، او حدود ۳۰ مقاله علمی در حوزه‌های تخصصی خود شامل تفسیر قرآن، متون عرفانی و نظریه‌های جنسیت در اسلام منتشر کرده است. شیخ خود را زنی مسلمان می‌داند که جهان‌بینی وجودی و اخلاقی‌اش ریشه در اسلام دارد و می‌کوشد با نگاهی انتقادی-بازسازنده، خوانش‌های تازه‌ای از سنت اسلامی ارائه دهد که در عین وفاداری به مبانی دینی، نگرش‌های پدرسالارانه را به چالش بکشد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1635938712-10475-1-2.pdf دانش‌فرد و محصص، «بررسی خوانش سعدیه شیخ از اندیشه‌های ابن‌عربی دربارۀ زنان»، 1400ش، ص31.]</ref>