ابرابزار |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر =مگامال.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =مجتمع خلیج فارس شیراز از مگامالهای ایرانی | |||
| image_alt =مجتمع خلیج فارس شیراز - مگامال | |||
| فایل پادکست = | |||
| حجم فایلپادکست = | |||
| تاریخ پادکست = | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''مگامال؛''' مرکز خرید بزرگ و چندمنظوره. | |||
مگامال یا اَبَربازار، به مراکز خرید بسیار بزرگ و چندمنظورهای اطلاق میشود که با ترکیب کارکردهای تجاری، تفریحی، فرهنگی و خدماتی، الگوی نوینی از خرید و گردش شهری را بازنمایی میکنند. این پدیده که پس از [[جنگ جهانی دوم]] در غرب شکل گرفت و در دهههای اخیر وارد ساختار شهری [[ایران]] شده است، فراتر از یک فضای اقتصادی، به عنصری اثرگذار در سازمان فضایی شهر، [[سبک زندگی]]، [[الگوی مصرف|الگوهای مصرف]] و [[مناسبات اجتماعی]] بدل شده است. توسعهٔ مگامالها در ایران، در عین برخورداری از ظرفیتهایی چون تمرکز خدمات و ایجاد فضاهای چندمنظوره، با چالشها و پیامدهای اقتصادی، اجتماعی، فضایی و هویتی همراه بوده و از همینرو، موضوع تحلیلها، نقدها و راهکارهای سیاستی در حوزهٔ مدیریت و برنامهریزی شهری قرار گرفته است. | |||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
مگامال (به انگلیسی: megamall) بهمعنای مرکز خرید بسیار بزرگ شامل شمار بسیاری مغازه و [[فروشگاه]] و [[سینما]] و غذاخوری است که در [[زبان فارسی|فارسی]] برای آن معادل اَبَربازار ثبت شده است.<ref>[https://wiki.apll.ir/word/index.php/Megamall «واژههای مصوب»، وبسایت فرهنگستان زبان و ادب فارسی.]</ref> این اصطلاح در سالهای اخیر وارد ادبیات [[فرهنگ شهری]] ایران شده است<ref>[https://www.jcsc.ir/article_37352.html کاظمی و امیرابراهیمی، «گونهشناسی مجتمعهای تجاری در شهر تهران»، 1398ش، ص24.]</ref> و به مراکز خرید بزرگ و چندمنظورهای اطلاق میشود که علاوه بر کارکرد تجاری، فضاهای [[تفریح|تفریحی]] و خدماتی متنوع را در قالب مدیریتی یکپارچه ارائه میکنند<ref>[https://ensani.ir/fa/article/541686/مروری-بر-کتاب-مگامال-ها-و-مجتمع-های-بزرگ-تجاری-در-تهران- توسلی، «مروری بر کتاب مگامالها و مجتمعهای بزرگ تجاری در تهران»، 1401ش، ص316-315.]</ref> و در آنها خرید و گردش شهری بهطور همزمان انجام میگیرد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1035622/fa#downloadbottom ایمانیشاملو و عزتیمهر، «بررسی تأثیرات مگامالها بر روی محدودههای پیرامونی (نمونۀ موردی: لالهپارک، ستارهباران و ایپکپالاس شهر تبریز)»، 1401ش، ص101.]</ref> | |||
== تاریخچهٔ پیدایش | == تاریخچهٔ پیدایش == | ||
''' | * '''در جهان'''؛ مگامالها بهعنوان نمادی از سبک جدید [[خرید]] و [[تفریح]]، پس از جنگ جهانی دوم و در دهههای ۶۰ و ۷۰ میلادی، در غرب گسترش یافتند<ref>[https://www.baharnews.ir/news/138524/تهران-چنبره-مگامال-ها «تهران در چنبرۀ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز.]</ref> و سپس به سراسر جهان، از جمله [[قاره آسیا|آسیا]] و [[خاورمیانه]]، راه پیدا کردند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1063360/fa#downloadbottom پوررضا کریمسرا و دهقان، «فضاهای تجاری در فرایند توسعه: بررسی تطبیقی تجربۀ خرید مشتریان از مگامالها و مغازههای محلی»، 1400ش، ص192.]</ref> | ||
* '''در ایران'''؛ ساخت مگامالها در [[ایران]] با تأثیر [[جهانیشدن|جهانیسازی]] و رونق [[مصرفگرایی]]،<ref>[https://www.baharnews.ir/news/138524/تهران-چنبره-مگامال-ها «تهران در چنبرۀ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز.]</ref> از دههٔ ۷۰ شمسی آغاز و با چالشها و تحولات سیاسی و فرهنگی همراه شدند و با گذشت زمان و با نقد پژوهشگران، از منظر اقتصادی و اجتماعی مورد بررسی قرار گرفتند و همچنان در حال توسعه و تکامل هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/541686/مروری-بر-کتاب-مگامال-ها-و-مجتمع-های-بزرگ-تجاری-در-تهران- توسلی، «مروری بر کتاب مگامالها و مجتمعهای بزرگ تجاری در تهران»، 1401ش، ص316-315.]</ref> این مراکز در ایران از شکل پاساژهای اولیه در ساختارهای متنوعتری مانند مجتمعهای تجاری، [[مال]]ها و مگامالها تکامل یافتند<ref>[https://www.sid.ir/paper/1035622/fa#downloadbottom ایمانیشاملو و عزتیمهر، «بررسی تأثیرات مگامالها بر روی محدودههای پیرامونی (نمونۀ موردی: لالهپارک، ستارهباران و ایپکپالاس شهر تبریز)»، 1401ش، ص101.]</ref> و با ارائهٔ کارکردهای فراغتی و فرهنگی گسترده، به ابرپروژهٔ تجاری- فراغتی تبدیل شدند.<ref>[https://journals.uok.ac.ir/article_62393.html?lang=en احمدی و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، 1401ش، ص178.]</ref> [[مگمال اکباتان|مگامال اکباتان]]، نخستین بازار بزرگ ایران با استانداردهای جهانی، در زمینی به مساحت ۱۹ هکتار در غرب [[تهران]] واقع شده است.<ref>[https://amlaksarmayeban.com/مجمتع-تجاری-مگامال/ «دربارۀ مگامال چه میدانید؟»، وبسایت املاک سرمایهبان.]</ref> | |||
''' | == زمینههای شکلگیری == | ||
مگامالها بهعنوان پدیدهای کلیدی در اقتصاد مصرفی معاصر، تحتتأثیر عوامل چندبعدی به وجود آمدهاند: | |||
# '''تحولات فرهنگی-اجتماعی و معماری''': با تجربهمحور شدن خرید و خلق فضاهای چندعملکردی مثل ترکیب خرید، تفریح و خدمات.<ref>[https://magirans.com/دانلود-مقاله-مگامال-ها-و-فرصت-های-توسعه.htm مگامالها و فرصتهای توسعۀ گردشگری شهری»، وبسایت مگیران.]</ref> | |||
# '''عوامل سیاسی-اقتصادی''': شامل سیاستهای کلان دولتی، رانتجویی نهادهای وابسته به قدرت و مدیریت شهری تسهیلگر با محوریت ارزش افزودهٔ زمین و تقاضای طبقات پردرآمد.<ref>[https://www.jcsc.ir/article_714237.html رستمی و همکاران، «بررسی عوامل مداخلۀ نیروهای اجتماعی و سیاسی در توسعۀ مراکز خرید چندمنظورۀ تهران با تأکید بر دهۀ هشتاد و نود شمسی»، 1403ش، ص224-223.]</ref> | |||
== تحولات مگامال == | |||
این مجتمعها از مراکز خرید ساده اولیه بهتدریج به پروژههای بزرگ و اثرگذار در سرمایهداری معاصر تبدیل شدهاند.<ref>[https://www.baharnews.ir/news/138524/تهران-چنبره-مگامال-ها «تهران در چنبرۀ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز.]</ref> گسترش شتابان آنها نتیجه تعامل میان سرمایهگذاران، تقاضای شهری و سیاستهای مجوزدهی شهرداریها است. این روند، در کنار توسعه کالبدی مراکز خرید، در برخی موارد با چالشهایی در حوزه منافع عمومی و عدالت شهری همراه بوده و پیامدهایی برای ساختار و کارکرد شهرها بهدنبال داشته است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1430358/fa#downloadbottom نیکبین و همکاران، «بررسی ابعاد چهارگانۀ قدرت در توسعۀ مگامالهای منطقۀ یک تهران»، 1402ش، ص12.]</ref> | |||
== کیفیت فضایی در مراکز خرید بزرگ == | == کیفیت فضایی در مراکز خرید بزرگ == | ||
استانداردهای جهانی مراکز خرید بزرگ، با هدف ارتقای تجربهٔ مشتری و کارایی فضای تجاری، چارچوبی مبتنی بر شاخصهایی مانند دسترسی مناسب، امکانات رفاهی، کیفیت محیطی و تنوع خردهفروشی ارائه میدهند؛<ref>[https://jvfc.ir/article-1-192-fa.html صالحی و همکاران، «آیندهپژوهی تصویر ذهنی ضمنی در مراکز خرید بزرگ»، 11401ش، ص64.]</ref> تلاشی که برای هماهنگسازی طبقهبندی این مراکز در سطح بینالمللی، بهویژه توسط نهادهایی مانند شورای بینالمللی مراکز خرید،<ref>شورای بینالمللی مراکز خرید(ICSC)؛ یک انجمن جهانی با بیش از ۷۰ هزار عضو از صدها کشور است که به رشد صنعت مراکز خرید و تقویت نقش آنها در اقتصاد و جامعه کمک مینماید. [https://haftshahrjournal.udrc.ir/article_31301.html گروه مطالعاتی دبیرخانۀ جستار، «معرفی رویدادهای مشابه در موضوع عرصۀ عمومی در بافتهای تاریخی»، 1396ش، ص57-56.]</ref> صورت میگیرد.<ref>[https://www.jcsc.ir/article_37352.html کاظمی و امیرابراهیمی، «گونهشناسی مجتمعهای تجاری در شهر تهران»، 1398ش، ص14.]</ref> با اینحال، کیفیت فضایی، در عمل و در مقیاس تکبناهایی مانند | استانداردهای جهانی مراکز خرید بزرگ، با هدف ارتقای تجربهٔ مشتری و کارایی فضای تجاری، چارچوبی مبتنی بر شاخصهایی مانند دسترسی مناسب، امکانات رفاهی، کیفیت محیطی و تنوع خردهفروشی ارائه میدهند؛<ref>[https://jvfc.ir/article-1-192-fa.html صالحی و همکاران، «آیندهپژوهی تصویر ذهنی ضمنی در مراکز خرید بزرگ»، 11401ش، ص64.]</ref> تلاشی که برای هماهنگسازی طبقهبندی این مراکز در سطح بینالمللی، بهویژه توسط نهادهایی مانند شورای بینالمللی مراکز خرید،<ref>شورای بینالمللی مراکز خرید(ICSC)؛ یک انجمن جهانی با بیش از ۷۰ هزار عضو از صدها کشور است که به رشد صنعت مراکز خرید و تقویت نقش آنها در اقتصاد و جامعه کمک مینماید. [https://haftshahrjournal.udrc.ir/article_31301.html گروه مطالعاتی دبیرخانۀ جستار، «معرفی رویدادهای مشابه در موضوع عرصۀ عمومی در بافتهای تاریخی»، 1396ش، ص57-56.]</ref> صورت میگیرد.<ref>[https://www.jcsc.ir/article_37352.html کاظمی و امیرابراهیمی، «گونهشناسی مجتمعهای تجاری در شهر تهران»، 1398ش، ص14.]</ref> با اینحال، کیفیت فضایی، در عمل و در مقیاس تکبناهایی مانند مگامالها، خروجی ثابتی از این شاخصها نیست، بلکه ترکیب و اولویتبندی متغیرهای سازندهٔ آن از جمله تعاملات اجتماعی، [[امنیت]]، تناسبات طراحی، [[جذابیت بصری]]، استفاده از عناصر طبیعی و نورپردازی با توجه به شرایط و اهداف پروژه تغییر میکند؛ بهطوریکه ممکن است تمرکز یک مجموعه بر [[آسایش]] و سرزندگی اجتماعی باشد و دیگری بر هویت بصری و غنای امکانات تأکید کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/464047/سنجش-تطبیقی-کیفیات-فضایی-مگامال-ها-از-دیدگاه-کاربران-فضا-مطالعه-موردی-مگا-پروژه-سیتی-سنتر-و-ارگ-جهان-نما-در-کلان-شهر-اصفهان-?utm_source=copilot.com غلامیگوهره و همکاران، «سنجش تطبیقی کیفیات فضایی مگمالها از دیدگاه کاربران فضا (مطالعۀ موردی: مگا-پروژۀ سیتیسنتر و ارگ جهاننما در کلانشهر اصفهان)»، 1400ش، ص112-102.]</ref> | ||
== دیدگاهها دربارهٔ | == دیدگاهها دربارهٔ مگامالها == | ||
از دههٔ ۴۰ شمسی با ظهور مراکز خرید، جایگاه بازارهای سنتی در ایران به چالش کشیده شد و این تحول، رویکردهای گوناگونی از همزیستی تا تقابل را | از دههٔ ۴۰ شمسی با ظهور مراکز خرید، جایگاه [[بازار|بازارهای سنتی]] در [[ایران]] به چالش کشیده شد و این تحول، رویکردهای گوناگونی از همزیستی تا تقابل را بهدنبال داشت.<ref>[https://www.jscm.ir/article_104379.html کاظمی و احمدی، «بازارهای سنتی و مالها در خاورمیانه با تأکید بر ایران»، 1398ش، ص27-24.]</ref> در همین زمینه دیدگاهها دربارهٔ مگامالها نیز متفاوت است؛ از فضاهای شبهعمومی تا نمادهای جهانیشدن و سرمایهداری که موافقان توسعه، آنها را ضرورتی ناشی از [[جهانیشدن]] و تحول نظام توزیع میدانند. درحالیکه منتقدان، آنها را محصول منطق [[سرمایهداری]]، کالاییسازی فضاها و فساد در ساختوسازها تلقی میکنند. این اختلافنظرها نشاندهندهٔ پیچیدگی جایگاه این مراکز در ساختار شهری و تأثیرات گستردهٔ آنها بر [[جامعه]] است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/541686/مروری-بر-کتاب-مگامال-ها-و-مجتمع-های-بزرگ-تجاری-در-تهران- توسلی، «مروری بر کتاب مگامالها و مجتمعهای بزرگ تجاری در تهران»، 1401ش، ص320-317.]</ref> | ||
== | == پیامدها و کارکردهای توسعهٔ مگامالها == | ||
=== | === چالشها === | ||
توسعهٔ | توسعهٔ مگامالها در ایران، عمدتاً بهدلیل مکانیابی نامناسب، تقلید از مدلهای غربی و نبود سیاستگذاری هماهنگ با بافت بومی، پیامدهای منفی گستردهای داشته است:<ref>[http://news.mrud.ir/news/45053/نسخه-شهری-برای-تعویق-مرگ-مال-ها-در-پایتخت-رقیب-مجازی-مجتمع-های «نسخۀ شهری برای تعویق مرگ «مال»ها در پایتخت/ رقیب مجازی مجتمعهای تجاری با سرمایهگذاران چه میکند؟»، خبرگزاری وزارت راه و شهرسازی.]</ref> | ||
# '''اقتصادی:''' دور کردن نیروی کار از بخشهای مولد و پایههای اقتصادی با ایجاد اشتغالهای کوتاهمدت و غیرمولد،<ref>[http://www.memarnet.com/en/node/3999 سالاری، «مجتمعهای تجاری چندمنظوره، مالها ومگامالها»، وبسایت معمارنت.]</ref> افزایش قیمت زمین<ref>[https://www.sid.ir/paper/1115396/fa#downloadbottom ساسانپور و همکاران، «تحلیل اثرات مگمالها بر پایداری جوامع محلی (مطالعۀ موردی: شهرهای شهرستان عباسآباد)»، 1401ش، ص29-28.]</ref> و مسکن،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1035622/fa#downloadbottom ایمانیشاملو و عزتیمهر، «بررسی تأثیرات مگمالها بر روی محدودههای پیرامونی (نمونۀ موردی: لالهپارک، ستارهباران و ایپکپالاس شهر تبریز)»، 1401ش، ص102- 109.]</ref> ورشکستگی خردهفروشان سنتی، تقویت فرهنگ مصرف کالای لوکس و | # '''اقتصادی:''' دور کردن نیروی کار از بخشهای مولد و پایههای اقتصادی با ایجاد اشتغالهای کوتاهمدت و غیرمولد،<ref>[http://www.memarnet.com/en/node/3999 سالاری، «مجتمعهای تجاری چندمنظوره، مالها ومگامالها»، وبسایت معمارنت.]</ref> افزایش قیمت زمین<ref>[https://www.sid.ir/paper/1115396/fa#downloadbottom ساسانپور و همکاران، «تحلیل اثرات مگمالها بر پایداری جوامع محلی (مطالعۀ موردی: شهرهای شهرستان عباسآباد)»، 1401ش، ص29-28.]</ref> و مسکن،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1035622/fa#downloadbottom ایمانیشاملو و عزتیمهر، «بررسی تأثیرات مگمالها بر روی محدودههای پیرامونی (نمونۀ موردی: لالهپارک، ستارهباران و ایپکپالاس شهر تبریز)»، 1401ش، ص102- 109.]</ref> ورشکستگی خردهفروشان سنتی، تقویت فرهنگ مصرف کالای لوکس و [[برندگرایی]]،<ref>[http://www.memarnet.com/en/node/3999 سالاری، «مجتمعهای تجاری چندمنظوره، مالها ومگمالها»، وبسایت معمارنت.]</ref> گسترش شکاف طبقاتی<ref name=":0">[https://journals.uok.ac.ir/article_62393.html?lang=en احمدی و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، 1401ش، ص188.]</ref> و تداوم [[رانت]].<ref>[http://www.memarnet.com/en/node/3999 سالاری، «مجتمعهای تجاری چندمنظوره، مالها ومگمالها»، وبسایت معمارنت.]</ref> | ||
# '''اجتماعی-''' '''فرهنگی:''' کاهش امنیت و سرمایهٔ اجتماعی، تضعیف سنتها<ref>[https://www.sid.ir/paper/1115396/fa#downloadbottom ساسانپور و همکاران، «تحلیل اثرات مگمالها بر پایداری جوامع محلی (مطالعۀ موردی: شهرهای شهرستان عباسآباد)»، 1401ش، ص29-28.]</ref> و هویتهای بومی،<ref>[https://journals.uok.ac.ir/article_62393.html?lang=en احمدی و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، 1401ش، ص188.]</ref> خصوصیسازی فضای عمومی<ref>[https://www.sid.ir/paper/1001804/fa#downloadbottom راستادبروجنی و همکاران، «نگرشی انتقادی به تأثیر سرمایهداری رانتیر بر فضاهای شهری (مطالعۀ موردی: | # '''اجتماعی-''' '''فرهنگی:''' کاهش امنیت و سرمایهٔ اجتماعی، تضعیف سنتها<ref>[https://www.sid.ir/paper/1115396/fa#downloadbottom ساسانپور و همکاران، «تحلیل اثرات مگمالها بر پایداری جوامع محلی (مطالعۀ موردی: شهرهای شهرستان عباسآباد)»، 1401ش، ص29-28.]</ref> و هویتهای بومی،<ref>[https://journals.uok.ac.ir/article_62393.html?lang=en احمدی و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، 1401ش، ص188.]</ref> خصوصیسازی فضای عمومی<ref>[https://www.sid.ir/paper/1001804/fa#downloadbottom راستادبروجنی و همکاران، «نگرشی انتقادی به تأثیر سرمایهداری رانتیر بر فضاهای شهری (مطالعۀ موردی: مگامالهای شهر تهران)»، 1401ش، ص35.]</ref> و نقض عدالت فضایی، ترویج [[مدگرایی]] و تغییر [[سبک زندگی]]،<ref>ا[https://journals.uok.ac.ir/article_62393.html?lang=en حمدی و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، 1401ش، ص188.]</ref> محدود کردن تعاملات اجتماعی با جایگزینی پاتوقهای سنتی<ref>[https://www.sid.ir/paper/1063360/fa#downloadbottom پوررضا کریمسرا و دهقان، «فضاهای تجاری در فرایند توسعه: بررسی تطبیقی تجربۀ خرید مشتریان از مگامالها و مغازههای محلی»، 1400ش، ص205.]</ref> و تبدیل شدن به صحنهٔ نمایش و بازتولید ارزشهای مدرن مصرفگرایی.<ref>[https://journals.uok.ac.ir/article_62393.html?lang=en احمدی و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، 1401ش، ص188.]</ref> | ||
# '''کالبدی، ترافیکی:''' بحران ترافیک، کمبود پارکینگ، تغییر کاربری<ref>[https://otaghiranonline.ir/news/5114/-مگامال-ها-حقوق-شهروندی-را-لگدمال-می-کنند | # '''کالبدی، ترافیکی:''' بحران ترافیک، کمبود پارکینگ، تغییر کاربری<ref>[https://otaghiranonline.ir/news/5114/-مگامال-ها-حقوق-شهروندی-را-لگدمال-می-کنند ««مگامال»ها حقوق شهروندی را «لگدمال» میکنند»، وبسایت اتاق ایرانآنلاین.]</ref> و ایجاد فضاهای کنترل شده.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1001804/fa#downloadbottom راستادبروجنی و همکاران، «نگرشی انتقادی به تأثیر سرمایهداری رانتیر بر فضاهای شهری (مطالعۀ موردی: مگمالهای شهر تهران)»، 1401ش، ص38-35.]</ref> | ||
# '''زیستمحیطی؛''' افزایش آلودگی | # '''زیستمحیطی؛''' افزایش [[آلودگی هوا]]، [[تولید زباله]]،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1115396/fa#downloadbottom ساسانپور و همکاران، «تحلیل اثرات مگمالها بر پایداری جوامع محلی (مطالعۀ موردی: شهرهای شهرستان عباسآباد)»، 1401ش، ص29-28.]</ref> تخریب [[فضای سبز]] و فشار بر [[زیرساختهای شهری]].<ref>[https://journals.uok.ac.ir/article_62393.html?lang=en احمدی و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، 1401ش، ص190.]</ref> | ||
# '''فضایی-مکانی و هویتی:''' توسعهٔ | # '''فضایی-مکانی و هویتی:''' [[توسعه نامتوازن|توسعهٔ ناموزون]]،<ref>[https://www.sid.ir/paper/1115396/fa#downloadbottom ساسانپور و همکاران، «تحلیل اثرات مگامالها بر پایداری جوامع محلی (مطالعۀ موردی: شهرهای شهرستان عباسآباد)»، 1401ش، ص29-28.]</ref> اعیانیسازی محلات تاریخی و نابودی هویت بومی و تضعیف هویت [[معماری ایرانیاسلامی|معماری ایرانی-اسلامی]] از طریق تقلید از الگوهای غیربومی.<ref>[https://journals.uok.ac.ir/article_62393.html?lang=en احمدی و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، 1401ش، ص195-188.]</ref> | ||
# '''حقوقی و مدیریتی:''' رویارویی با برخی چالشهای حقوقی و مدیریتی در مراحل مختلف ساخت و توسعه.<ref>[https://ijurm.imo.org.ir/browse.php?a_id=3511&sid=1&slc_lang=fa علییاری بروجنی و مقدری امیری، «ماهیت حقوقی قراردادهای بهرهبرداران بازارهای بزرگ کلانشهرها ( | # '''حقوقی و مدیریتی:''' رویارویی با برخی چالشهای حقوقی و مدیریتی در مراحل مختلف ساخت و توسعه.<ref>[https://ijurm.imo.org.ir/browse.php?a_id=3511&sid=1&slc_lang=fa علییاری بروجنی و مقدری امیری، «ماهیت حقوقی قراردادهای بهرهبرداران بازارهای بزرگ کلانشهرها (مگامالها)»، 1403ش، ص74-66.]</ref> | ||
=== کارکردها و | === کارکردها و ظرفیتها === | ||
این مراکز در صورت برنامهریزی اصولی میتوانند ظرفیتهایی داشته باشند: | این مراکز در صورت برنامهریزی اصولی میتوانند ظرفیتهایی داشته باشند: | ||
# تبدیل شدن به فضاهای چندمنظوره برای خرید، تفریح و تعامل اجتماعی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2214375/جایگاه-مگامال-ها-ی-تهران-در-نظام-مصرف-بازکاوی-در-مفهوم-وانموده-و-وانمود-بودریار ماندگارلنگرودی و همکاران، «جایگاه مگمالهای تهران در نظام مصرف، بازکاوی در مفهوم وانموده و وانمود بودریار»، 1403ش، ص43-44.]</ref> | # تبدیل شدن به فضاهای چندمنظوره برای خرید، [[تفریح]] و تعامل اجتماعی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2214375/جایگاه-مگامال-ها-ی-تهران-در-نظام-مصرف-بازکاوی-در-مفهوم-وانموده-و-وانمود-بودریار ماندگارلنگرودی و همکاران، «جایگاه مگمالهای تهران در نظام مصرف، بازکاوی در مفهوم وانموده و وانمود بودریار»، 1403ش، ص43-44.]</ref> | ||
# ارائه خدمات متنوع، امنیت نسبی و کاهش سفرهای درونشهری در صورت مکانیابی مناسب.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1001804/fa#downloadbottom راستادبروجنی و همکاران، «نگرشی انتقادی به تأثیر سرمایهداری رانتیر بر فضاهای شهری (مطالعۀ موردی: | # ارائه خدمات متنوع، امنیت نسبی و کاهش سفرهای درونشهری در صورت مکانیابی مناسب.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1001804/fa#downloadbottom راستادبروجنی و همکاران، «نگرشی انتقادی به تأثیر سرمایهداری رانتیر بر فضاهای شهری (مطالعۀ موردی: مگامالهای شهر تهران)»، 1401ش، ص35.]</ref> | ||
# ایجاد حس تعلق و ایفای نقشی فراتر از تجارت در زندگی شهری.<ref>[https://www.ihcs.ac.ir/fa/news/10543/دکتر-فاضلی-در-نشست-از-بازار-تا-مگامال-مگامال-تبلور-هژمونی-پول-است-مهاجرت-از-شهر-تولیدی-به-شهر-مصرفی «دکتر فاضلی در نشست | # ایجاد حس تعلق و ایفای نقشی فراتر از تجارت در زندگی شهری.<ref>[https://www.ihcs.ac.ir/fa/news/10543/دکتر-فاضلی-در-نشست-از-بازار-تا-مگامال-مگامال-تبلور-هژمونی-پول-است-مهاجرت-از-شهر-تولیدی-به-شهر-مصرفی «دکتر فاضلی در نشست از بازار تا مگامال: مگامال تبلور هژمونی پول است/ مهاجرت از شهر تولیدی به شهر مصرفی»، وبسایت پژوهشگاه علومانسانی و مطالعات فرهنگی.]</ref> | ||
# جذب سرمایه و کمک به | # جذب سرمایه و کمک به توسعهٔ زیرساختهایی مانند [[مترو]].<ref>[https://www.jcsc.ir/article_37352.html کاظمی و امیرابراهیمی، «گونهشناسی مجتمعهای تجاری در شهر تهران»، 1398ش، ص13.]</ref> | ||
=== | === اصلاح و تعدیل === | ||
برای کاهش پیامدهای منفی و هدایت این مراکز | برخی صاحبنظران برای کاهش پیامدهای منفی و هدایت این مراکز بهسوی [[توسعه پایدار|توسعهٔ پایدار]]، راهکارهایی را پیشنهاد کردهاند، ازجمله: | ||
# '''طراحی و برنامهریزی هوشمند:''' مکانیابی مناسب با دسترسی عادلانه،<ref>[https://www.baharnews.ir/news/138524/تهران-چنبره-مگامال-ها «تهران در چنبرۀ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز.]</ref> تلفیق کالبدی با فضاهای باز شهری و بازطراحی برای تعامل با بافت اطراف.<ref>[https://jrd.ut.ac.ir/article_76753.html پوررضا کریمسرا و دهقان، «نقش مگامالها و مغازههای محلی در سرمایۀ اجتماعی محلی شهروندان تهرانی»، 1399ش، ص406-390.]</ref> | # '''طراحی و برنامهریزی هوشمند:''' مکانیابی مناسب با دسترسی عادلانه،<ref>[https://www.baharnews.ir/news/138524/تهران-چنبره-مگامال-ها «تهران در چنبرۀ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز.]</ref> تلفیق کالبدی با فضاهای باز شهری و بازطراحی برای تعامل با بافت اطراف.<ref>[https://jrd.ut.ac.ir/article_76753.html پوررضا کریمسرا و دهقان، «نقش مگامالها و مغازههای محلی در سرمایۀ اجتماعی محلی شهروندان تهرانی»، 1399ش، ص406-390.]</ref> | ||
# '''حکمروایی و مدیریت مشارکتی:''' تشکیل نهادهای محلی برای تصمیمگیری،<ref>[https://iic.ihss.ac.ir/Article/13188/FullText شیعه و حاجیانی، «تأثیرات مگامالها بر هویت محلهای در شهر تهران؛ مطالعۀ موردی: اطلسمال نیاوران محورهای موضوعی: شهرسازی اسلامی»، 1398ش، ص78.]</ref> اجرای پروژهها با مشارکت ساکنان<ref>[https://jrd.ut.ac.ir/article_76753.html پوررضا کریمسرا و دهقان، «نقش مگامالها و مغازههای محلی در سرمایۀ اجتماعی محلی شهروندان تهرانی»، 1399ش، ص406-390.]</ref> و انجام ارزیابیهای اثرات اجتماعی و زیستمحیطی پیش از اجرا.<ref name=":2">[http://news.mrud.ir/news/45053/نسخه-شهری-برای-تعویق-مرگ-مال-ها-در-پایتخت-رقیب-مجازی-مجتمع-های «نسخۀ شهری برای تعویق مرگ | # '''حکمروایی و مدیریت مشارکتی:''' تشکیل نهادهای محلی برای تصمیمگیری،<ref>[https://iic.ihss.ac.ir/Article/13188/FullText شیعه و حاجیانی، «تأثیرات مگامالها بر هویت محلهای در شهر تهران؛ مطالعۀ موردی: اطلسمال نیاوران محورهای موضوعی: شهرسازی اسلامی»، 1398ش، ص78.]</ref> اجرای پروژهها با مشارکت ساکنان<ref>[https://jrd.ut.ac.ir/article_76753.html پوررضا کریمسرا و دهقان، «نقش مگامالها و مغازههای محلی در سرمایۀ اجتماعی محلی شهروندان تهرانی»، 1399ش، ص406-390.]</ref> و انجام ارزیابیهای اثرات اجتماعی و زیستمحیطی پیش از اجرا.<ref name=":2">[http://news.mrud.ir/news/45053/نسخه-شهری-برای-تعویق-مرگ-مال-ها-در-پایتخت-رقیب-مجازی-مجتمع-های «نسخۀ شهری برای تعویق مرگ مالها در پایتخت/ رقیب مجازی مجتمعهای تجاری با سرمایهگذاران چه میکند؟»، خبرگزاری وزارت راه و شهرسازی.]</ref> | ||
# '''حمایت از اقتصاد و اجتماع محلی:''' حمایت از کسبوکارهای کوچک،<ref>[https://iic.ihss.ac.ir/Article/13188/FullText شیعه و حاجیانی، «تأثیرات مگامالها بر هویت محلهای در شهر تهران؛ مطالعۀ موردی: اطلسمال نیاوران محورهای موضوعی: شهرسازی اسلامی»، 1398ش، ص78.]</ref> اصلاح عرضهٔ کالا و خدمات برای همه اقشار<ref>[http://news.mrud.ir/news/45053/نسخه-شهری-برای-تعویق-مرگ-مال-ها-در-پایتخت-رقیب-مجازی-مجتمع-های «نسخۀ شهری برای تعویق مرگ | # '''حمایت از اقتصاد و اجتماع محلی:''' حمایت از کسبوکارهای کوچک،<ref>[https://iic.ihss.ac.ir/Article/13188/FullText شیعه و حاجیانی، «تأثیرات مگامالها بر هویت محلهای در شهر تهران؛ مطالعۀ موردی: اطلسمال نیاوران محورهای موضوعی: شهرسازی اسلامی»، 1398ش، ص78.]</ref> اصلاح عرضهٔ کالا و خدمات برای همه اقشار<ref>[http://news.mrud.ir/news/45053/نسخه-شهری-برای-تعویق-مرگ-مال-ها-در-پایتخت-رقیب-مجازی-مجتمع-های «نسخۀ شهری برای تعویق مرگ مالها در پایتخت/ رقیب مجازی مجتمعهای تجاری با سرمایهگذاران چه میکند؟»، خبرگزاری وزارت راه و شهرسازی.]</ref> و احیای فضاهای عمومی-فرهنگی درون مجتمعها.<ref>[https://iic.ihss.ac.ir/Article/13188/FullText شیعه و حاجیانی، «تأثیرات مگامالها بر هویت محلهای در شهر تهران؛ مطالعۀ موردی: اطلسمال نیاوران محورهای موضوعی: شهرسازی اسلامی»، 1398ش، ص78.]</ref> | ||
# '''ارتقای کیفیت و نظارت: ت'''قویت برنامهریزی محلهمحور،<ref>[https://jrd.ut.ac.ir/article_76753.html پوررضا کریمسرا و دهقان، «نقش مگامالها و مغازههای محلی در سرمایۀ اجتماعی محلی شهروندان تهرانی»، 1399ش، ص406-390.]</ref> مدیریت کیفیت از طریق تعامل با ذینفعان و آموزش پرسنل.<ref>[https://iic.ihss.ac.ir/Article/13188/FullText شیعه و حاجیانی، «تأثیرات مگامالها بر هویت محلهای در شهر تهران؛ مطالعۀ موردی: اطلسمال نیاوران محورهای موضوعی: شهرسازی اسلامی»، 1398ش، ص78.]</ref> | # '''ارتقای کیفیت و نظارت: ت'''قویت برنامهریزی محلهمحور،<ref>[https://jrd.ut.ac.ir/article_76753.html پوررضا کریمسرا و دهقان، «نقش مگامالها و مغازههای محلی در سرمایۀ اجتماعی محلی شهروندان تهرانی»، 1399ش، ص406-390.]</ref> مدیریت کیفیت از طریق تعامل با ذینفعان و آموزش پرسنل.<ref>[https://iic.ihss.ac.ir/Article/13188/FullText شیعه و حاجیانی، «تأثیرات مگامالها بر هویت محلهای در شهر تهران؛ مطالعۀ موردی: اطلسمال نیاوران محورهای موضوعی: شهرسازی اسلامی»، 1398ش، ص78.]</ref> | ||
بر اساس تأکید متخصصان، تحقق این اهداف نیازمند گفتوگوی مؤثر میان علم و عمل در مدیریت شهری است تا با پرهیز از تقلید الگوهای وارداتی، مدلی پایدار و متناسب با نیاز جامعهٔ ایرانی ایجاد شود تا هم پایداری شهری را حفظ کند و هم کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهد.<ref>[https://www.baharnews.ir/news/138524/تهران-چنبره-مگامال-ها «تهران در چنبرۀ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز.]</ref> | بر اساس تأکید متخصصان، تحقق این اهداف نیازمند گفتوگوی مؤثر میان علم و عمل در مدیریت شهری است تا با پرهیز از تقلید الگوهای وارداتی، مدلی پایدار و متناسب با نیاز جامعهٔ ایرانی ایجاد شود تا هم پایداری شهری را حفظ کند و هم کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهد.<ref>[https://www.baharnews.ir/news/138524/تهران-چنبره-مگامال-ها «تهران در چنبرۀ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز.]</ref> | ||
== مگامالهای معروف در ایران == | |||
[[سیتیسنتر اصفهان]] بهعنوان چهارمین مرکز خرید بزرگ دنیا، [[مجتمع خلیج فارس شیراز]] با معماری الهامگرفته از [[دوران هخامنشی]] و رتبهٔ هفتم در جهان، [[سامسنتر]] در [[تهران]] با تمرکز بر برندهای لوکس جهانی و [[ارگسنتر تجریش]] با امکانات گستردهٔ فرهنگی و تجاری،<ref>[https://kite.ir/blog/1071/مرکز-خرید-ایران اکبری، «بزرگترین مراکز خرید ایران»، وبلاگ کایت.]</ref> [[پالادیوم تهران]] با استانداردهای بینالمللی و طراحی لوکس، [[ایرانمال]] در غرب تهران، با [[معماری ایرانی]] و امکاناتی چون سینمای پیشرفته و پارکینگ رایگان، [[مجتمع کوروش]] نیز با ترکیب [[سینما]]، [[شهربازی]] و تنوع فروشگاهی در کنار قیمتهای مناسب، مقصدی خانوادگی محسوب میشوند. [[مگمال اکباتان]] نیز با دسترسی آسان به مترو، هایپراستار گسترده و قیمتهای مناسب از مراکز جذاب خرید بهحساب میآید.<ref>[https://pinorest.com/mag/tehran-best-shopping-malls/ «20 مال محبوب تهران؛ نکتههای مثبت و منفی (از تیراژه تا ایرانمال)»، وبسایت پینورست.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
== منابع == | |||
{{آغاز منابع}} | |||
* احمدی، معصومه و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، فصلنامهٔ علمی جامعهشناسی فرهنگ و هنر، دورهٔ چهارم، شمارهٔ دوم، ۱۴۰۱ش. | * احمدی، معصومه و همکاران، «پیامدهای ساخت مالها و مراکز خرید در تهران»، فصلنامهٔ علمی جامعهشناسی فرهنگ و هنر، دورهٔ چهارم، شمارهٔ دوم، ۱۴۰۱ش. | ||
* اکبری، ضحا، «بزرگترین مراکز خرید ایران»، وبلاگ کایت، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۹ش. | |||
* ایمانیشاملو، جواد و عزتیمهر، محمدرضا، «بررسی تأثیرات مگامالها بر روی محدودههای پیرامونی (نمونهٔ موردی: لالهپارک، ستارهباران و ایپکپالاس شهر تبریز)»، اقتصاد و برنامهریزی شهری، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۴، ۱۴۰۱ش. | * ایمانیشاملو، جواد و عزتیمهر، محمدرضا، «بررسی تأثیرات مگامالها بر روی محدودههای پیرامونی (نمونهٔ موردی: لالهپارک، ستارهباران و ایپکپالاس شهر تبریز)»، اقتصاد و برنامهریزی شهری، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۴، ۱۴۰۱ش. | ||
* پوررضا کریمسرا، ناصر و دهقان، حسین، «نقش مگامالها و مغازههای محلی در سرمایهٔ اجتماعی محلی شهروندان تهرانی»، توسعهٔ محلی (روستائی – شهری)، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۹ش. | |||
* پوررضا کریمسرا، ناصر و دهقان، حسین، «نقش | * پوررضا کریمسرا، ناصر و دهقان، حسین، «فضاهای تجاری در فرایند توسعه: بررسی تطبیقی تجربهٔ خرید مشتریان از مگامالها و مغازههای محلی»، مطالعات توسعهٔ اجتماعی ایران، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۵۲، ۱۴۰۰ش. | ||
* پوررضا کریمسرا، ناصر و دهقان، حسین، «فضاهای تجاری در فرایند توسعه: بررسی تطبیقی تجربهٔ خرید مشتریان از | |||
* توسلی، عطیه، «مروری بر کتاب «مگامالها و مجتمعهای بزرگ تجاری در تهران»»، مسائل اجتماعی ایران، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۱ش. | * توسلی، عطیه، «مروری بر کتاب «مگامالها و مجتمعهای بزرگ تجاری در تهران»»، مسائل اجتماعی ایران، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۱ش. | ||
* «تهران در چنبرهٔ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۶ش. | * «تهران در چنبرهٔ مگامالها»، وبسایت بهار نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مهر ۱۳۹۶ش. | ||
* «دربارهٔ مگامال چه میدانید؟»، وبسایت املاک سرمایهبان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۴۰۲ش. | * «دربارهٔ مگامال چه میدانید؟»، وبسایت املاک سرمایهبان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۴۰۲ش. | ||
* «دکتر فاضلی در نشست | * «دکتر فاضلی در نشست از بازار تا مگامال: مگامال تبلور هژمونی پول است/ مهاجرت از شهر تولیدی به شهر مصرفی»، وبسایت پژوهشگاه علومانسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ خرداد ۱۳۹۴ش. | ||
* راستادبروجنی، مرضیه و همکاران، «نگرشی انتقادی به تأثیر سرمایهداری رانتیر بر فضاهای شهری (مطالعهٔ موردی: مگامالهای شهر تهران)»، باغ نظر، دورهٔ ۱۹، شمارهٔ ۱۰۸، ۱۴۰۱ش. | * راستادبروجنی، مرضیه و همکاران، «نگرشی انتقادی به تأثیر سرمایهداری رانتیر بر فضاهای شهری (مطالعهٔ موردی: مگامالهای شهر تهران)»، باغ نظر، دورهٔ ۱۹، شمارهٔ ۱۰۸، ۱۴۰۱ش. | ||
* رستمی، ثریا و همکاران، «بررسی عوامل مداخلهٔ نیروهای اجتماعی و سیاسی در توسعهٔ مراکز خرید چندمنظورهٔ تهران با تأکید بر دههٔ هشتاد و نود شمسی»، فصلنامهٔ مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دورهٔ ۲۰، شمارهٔ ۴، ۱۴۰۳ش. | |||
* ساسانپور، فرزانه و همکاران، «تحلیل اثرات مگامالها بر پایداری جوامع محلی (مطالعهٔ موردی: شهرهای شهرستان عباسآباد)»، مجلهٔ جغرافیا و توسعة ناحیهای، دورهٔ ۲۰، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۱ش. | * ساسانپور، فرزانه و همکاران، «تحلیل اثرات مگامالها بر پایداری جوامع محلی (مطالعهٔ موردی: شهرهای شهرستان عباسآباد)»، مجلهٔ جغرافیا و توسعة ناحیهای، دورهٔ ۲۰، شمارهٔ ۳، ۱۴۰۱ش. | ||
* سالاری، محمد، «مجتمعهای تجاری چندمنظوره، مالها ومگامالها»، وبسایت معمارنت، تاریخ درج مطلب: ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۸م. | * سالاری، محمد، «مجتمعهای تجاری چندمنظوره، مالها ومگامالها»، وبسایت معمارنت، تاریخ درج مطلب: ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۸م. | ||
| خط ۷۰: | خط ۱۰۹: | ||
* گروه مطالعاتی دبیرخانهٔ جستار، «معرفی رویدادهای مشابه در موضوع عرصهٔ عمومی در بافتهای تاریخی»، هفت ظهر، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۵۹ و ۶۰، ۱۳۹۶ش. | * گروه مطالعاتی دبیرخانهٔ جستار، «معرفی رویدادهای مشابه در موضوع عرصهٔ عمومی در بافتهای تاریخی»، هفت ظهر، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۵۹ و ۶۰، ۱۳۹۶ش. | ||
* ماندگارلنگرودی، شهروز و همکاران، «جایگاه مگامالهای تهران در نظام مصرف، بازکاوی در مفهوم وانموده و وانمود بودریار»، هویت شهر، سال هجدهم، شمارهٔ ۵۷، ۱۴۰۳ش | * ماندگارلنگرودی، شهروز و همکاران، «جایگاه مگامالهای تهران در نظام مصرف، بازکاوی در مفهوم وانموده و وانمود بودریار»، هویت شهر، سال هجدهم، شمارهٔ ۵۷، ۱۴۰۳ش | ||
* « «مگامال» ها حقوق شهروندی را «لگدمال» میکنند»، وبسایت اتاق ایرانآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۵ش. | * « «مگامال» ها حقوق شهروندی را «لگدمال» میکنند»، وبسایت اتاق ایرانآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۵ش. | ||
* «مگامالها و فرصتهای توسعهٔ گردشگری شهری»، وبسایت مگیران، تاریخ بازدید: ۱۱ دی ۱۴۰۴ش. | * «مگامالها و فرصتهای توسعهٔ گردشگری شهری»، وبسایت مگیران، تاریخ بازدید: ۱۱ دی ۱۴۰۴ش. | ||
* «نسخهٔ شهری برای تعویق مرگ «مال» ها در پایتخت/ رقیب مجازی مجتمعهای تجاری با سرمایهگذاران چه میکند؟»، خبرگزاری وزارت راه و شهرسازی، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان ۱۳۹۶ش. | * «نسخهٔ شهری برای تعویق مرگ «مال» ها در پایتخت/ رقیب مجازی مجتمعهای تجاری با سرمایهگذاران چه میکند؟»، خبرگزاری وزارت راه و شهرسازی، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان ۱۳۹۶ش. | ||
* نیکبین، آسیه و همکاران، «بررسی ابعاد چهارگانهٔ قدرت در توسعهٔ مگامالهای منطقهٔ یک تهران»، نامهٔ معماری و شهرسازی، دورهٔ ۱۶، شمارهٔ ۴۱، ۱۴۰۲ش. | * نیکبین، آسیه و همکاران، «بررسی ابعاد چهارگانهٔ قدرت در توسعهٔ مگامالهای منطقهٔ یک تهران»، نامهٔ معماری و شهرسازی، دورهٔ ۱۶، شمارهٔ ۴۱، ۱۴۰۲ش. | ||
* «واژههای مصوب»، وبسایت فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
* «۲۰ مال محبوب تهران؛ نکتههای مثبت و منفی (از تیراژه تا ایرانمال)»، وبسایت پینورست، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
