پرش به محتوا

ام ابیها: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>اُمّ اَبیها؛</big>''' لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش  فاطمه زهرا.
[[پرونده:ام ابیها.jpg|جایگزین=نقاشی ام‌ابیها اثر حسن روح‌الامین|بندانگشتی|نقاشی ام‌ابیها اثر حسن روح‌الامین]]
'''<big>اُمّ ابیها؛</big>''' لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش  فاطمه زهرا.


اُمّ اَبیها از کنیه‌های مشهور [[فاطمه زهرا]]، دختر [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]]، است. بر پایه منابع تاریخی و حدیثی، [[حضرت محمد]] او را با این کنیه خطاب می‌کرد. این لقب، به دلیل [[محبت]]، [[دل‌سوزی]] و مراقبت بسیار فاطمه از پیامبر و نقش حمایتی‌ای که مشابه نقشِ یک [[مادر]]، نسبت به پدر خود داشت، پس از دوران حیات پیامبر و فاطمه، در متون مذهبی، [[ادبیات]]، [[فرهنگ عامه]] و همچنین در بحث‌های اجتماعی-سیاسی جوامع اسلامی، به‌ویژه در میان شیعیان، به‌کار رفت و گسترش یافت.
اُم ابیها به‌معنای «مادرِ پدر خویش» از القاب منسوب به [[فاطمه زهرا]]، دختر پیامبر اسلام است. بر پایه منابع تاریخی و روایی [[شیعه]] و [[اهل‌سنت]]، این لقب از سوی [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] برای فاطمه به‌کار رفته و معمولاً در پیوند با رابطه عاطفی و نقش حمایتی او نسبت به پدر، به‌ویژه پس از درگذشت [[حضرت خدیجه|خدیجه]]، تبیین شده است. این لقب در تفسیرهای کلامی و فرهنگی، گاه به‌صورت نمادین و با تأکید بر جایگاه فاطمه زهرا در سنت اسلامی، به‌ویژه در پیوند با [[خانواده]]، [[تربیت]] و استمرار معنوی پیام نبوی، مورد توجه قرار گرفته و بازتاب‌هایی در ادبیات دینی و فرهنگ معاصر ایران داشته است.


== '''واژه‌شناسی''' ==
== '''واژه‌شناسی''' ==
واژه «اُم» در لغت به معنای مادر، مایه و اصل آمده است.<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵.    </ref> معنای اصلی «اُم» همان «مادر» است که از لحاظ معنایی گسترش یافته و به هر چیزی که اصل و اساس برای وجود چیزی دیگر یا برای اصلاح و تربیت آن یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق شده است.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۱.]</ref> اُم ‌ابیها از کنیه‌های فاطمه و به‌معنای «مادرِ پدر خویش» است.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref> منابع تاریخی و روایی [[شیعیان]] و [[اهل‌سنت]]، نقل می‌کنند که پیامبر، فاطمه زهرا را با لقب اُم‌‌ ابیها خطاب می‌کردند.<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸؛ الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.</ref> دلیل این خطاب، محبت فراوان پیامبر به فاطمه و همچنین نقش حمایتی و عاطفی او نسبت به [[پدر]]، به‌ویژه پس از وفات مادرشان، [[خدیجه]]، است.<ref>ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref>
واژه عربی اُمّ در لغت به‌معنای [[مادر]]، اصل و مبدأ است<ref>راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵.    </ref> و در کاربردهای گسترده‌تر به هر آنچه منشأ، بنیاد یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق می‌شود.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۱.]</ref> اُم ابیها از کنیه‌های فاطمه زهرا و به‌معنای «مادرِ پدر خویش» است.<ref>ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.</ref> بر پایه منابع تاریخی و روایی شیعه و اهل‌سنت، پیامبر اسلام فاطمه را با این لقب خطاب می‌کردند<ref>اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸؛ الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.</ref> که معمولاً به محبت ویژه پیامبر و نقش حمایتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدر، به‌ویژه پس از وفات خدیجه، نسبت داده می‌شود.<ref>ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.</ref>  


متکلمان و مفسران شیعه، با استناد به این لقب و احادیث مرتبط، بر جایگاه سیاسی فاطمه زهرا در سلسله [[عصمت]] و خصوصاْ [[ولایت]] تأکید کرده‌اند.<ref>یمانی، فاطمه‌زهرا سلام الله علیها،  ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.</ref> در این دیدگاه، این لقب گاهی به‌ منزله نمادی از نقش تکوینی و واسطه فیض فاطمه در ادامه خط [[نبوت]] از طریق ذریه او یعنی [[امامان شیعه]] تفسیر شده است.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.</ref>
لقب ام ابیها در موارد محدودی برای برخی زنان دیگر، ازجمله دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و نیز [[حضرت معصومه|فاطمه معصومه]]، دختر [[موسی بن جعفر]]<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> نیز گزارش شده، اما شهرت آن به فاطمه زهرا اختصاص دارد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.]</ref>


شاعران عرب و نیز فارس‌زبان، از دیرباز تا کنون، از این لقب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین صفات فاطمه زهرا بهره بردند.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> در اشعار عرفانی، گاهی «اب» نماد «عقل کل» و «ام» نماد «نفس کل» تلقی شده و این لقب برای بیان مقام جامعیت وجودی فاطمه زهرا به کار رفته است.<ref>حسن‌زاده‌ آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.</ref> بر این پایه، حسن حسن‌زاده آملی این مسئله را در غزلی سروده است:<ref>حسن‌زاده ‌آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.</ref>
== اهمیت و جایگاه ==
در تفسیرهای کلامی و تفسیری شیعه، این لقب گاه در پیوند با جایگاه فاطمه زهرا در تداوم خط [[ولایت]] و نیز [[عصمت]] او تفسیر شده است.<ref>یمانی، فاطمه‌زهرا سلام الله علیها،  ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.</ref> در این تفسیر، لقب ام‌ابیها گاه به‌صورت نمادین و در پیوند با نقش فاطمه زهرا در تداوم معنوی خط [[نبوت]] از طریق ذریه او، یعنی [[امامان شیعه]]، تفسیر شده است.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.</ref> در شماری از مطالعات نیز گاه به‌منزله نمادی از مسئولیت نسبت به تداوم رسالت و نبوت<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/9409748/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87%D8%B3%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%AA-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وب‌سایت خبرگزاری بسیج.]</ref> و با تعبیرهایی مانند مادر رسالت به‌کار رفته است.<ref>[https://gil.nahad.ir/%D8%A2%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B2%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B7%D9%87%D8%B1(%D8%B3)-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وب‌سایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، علوم پزشکی گیلان.]</ref> برخی پژوهش‌ها نیز به نقش حمایتی و عاطفی فاطمه زهرا نسبت به پیامبر اشاره کرده و مصادیقی مانند همراهی در دشواری‌ها را برجسته کرده‌اند. در این دیدگاه‌ها، از فاطمه به‌عنوان الگویی برای [[مسئولیت‌پذیری اجتماعی]] زنان یاد شده است.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref>  


کیست مانند تو فرزند کریم الابوین                              نفس کل مادری و عقل کل او را پدری
در ادبیات اسلامی، سیره فاطمه زهرا و لقب ام‌ابیها به‌عنوان چارچوبی مفهومی برای الگوهای تربیتی و خانوادگی مطرح شده است. این رویکرد بر تقویت پیوندهای عاطفی در [[خانواده]]، توجه به [[تربیت فرزند|تربیت فرزندان]] و اصولی مانند احترام متقابل، تقسیم کار در خانه و [[ساده‌زیستی]] در زندگی خانوادگی تأکید دارد.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/119315/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس.]</ref>


همچنین، ام ابیها برای دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.</ref> و دختر موسی بن جعفر<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.</ref> نیز استفاده شده است، اما از شهرت برخوردار نیست.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%A1-%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7/ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.]</ref>
== کاربرد لقب ام ابیها در فرهنگ معاصر ایران ==
لقب ام‌ابیها در ادبیات عربی و فارسی، به‌ویژه در شعر دینی و عرفانی، به‌عنوان یکی از القاب شناخته‌شده فاطمه زهرا<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref> و برای بیان جامعیت وجودی فاطمه زهرا به‌کار رفته است،<ref>حسن‌زاده‌ آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.</ref> ازجمله، [[حسن حسن‌زاده آملی]] در [[غزل]] خود از تعبیر «نفس کل» برای او استفاده کرده است.<ref>حسن‌زاده ‌آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.</ref>
{{شعر جدید| متن = کیست مانند تو فرزند کریم الابوین \\نفس کل مادری و عقل کل او را پدری}}
افزون بر این، لقب ام‌‌ابیها در فرهنگ دینی و اجتماعی ایرانیان در عرصه‌های گوناگون به‌کار می‌رود. این عنوان در رسانه‌های مذهبی<ref>[https://qurantv.ir/content/405407 «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما]؛ [https://www.isna.ir/news/1402090603524/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8 «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت ایسنا]؛ [https://hawzah.net/fa/News/View/79196/%D9%86%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D8%B6%D9%87-%D8%B4%D8%AF «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و منابع علمی،<ref>[https://elmnet.ir/keyword/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7?pn=1 «کلیدواژه: ام ابیها»، وب‌سایت علم نت.]</ref> در آیین‌ها و مناسک مذهبی شیعی<ref>لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.</ref> و نیز در نام‌گذاری نهادها و فضاهای عمومی مانند [[مسجد|مساجد]]،<ref>[https://neshan.org/maps/places/daf76c29f83b05c57b45bd868e754e20#c32.712-51.700-15z-0p «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان]</ref> [[حسینیه‌|حسینیه‌ها]]،<ref>[https://neshan.org/maps/places/34e29aeffde263c3835cfc79557aa5ae#c35.677-51.407-15z-0p «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref> [[مدرسه|مدارس]]،<ref>[https://neshan.org/maps/places/5f0eeb61634533174efdf21c49c023d2#c35.693-51.450-15z-0p «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان.]</ref> کانون‌های فرهنگی‌تربیتی<ref>[https://ommeabiha.info/ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref> و مؤسسات خیریه<ref>[https://ommabihacharity.com/ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»]</ref> کاربرد دارد.


== شهرت ام ابیها ==
همچنین همایش فاطمه، بانوی مهر؛ ام‌‌ابیها عنوان مجموعه‌ای از همایش‌های فرهنگی با محور ترویج الگوی فاطمه زهرا میان بانوان جهان اسلام است که تاکنون در سه نوبت برگزار شده است. این همایش در سال‌های ۱۳۹۳ش در [[تهران]]، با تقدیر از بانوان مسلمان از چند کشور،<ref>[https://www.isna.ir/amp/93013113327/ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وب‌سایت ایسنا.]</ref> ۱۳۹۵ش با محوریت ترویج الگوی سبک زندگی فاطمی در 11 کشور از جمله انگلیس، بحرین و افغانستان<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/423297/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DB%B1%DB%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.]</ref> و ۱۳۹۶ش در اهواز، با محور معاصرسازی الگوهای دینی برگزار شده است.<ref>[https://www.taghribnews.com/fa/report/318206/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب.]</ref>
=== نقش اجتماعی و سیاسی ===
شماری از پژوهشگران در بررسی ام‌ ابیها، به مراقبت و محبت فاطمه زهرا نسبت به پدر خود، اشاره کرده و مصادیقی چون دلجویی، درمان زخم‌ها و همراهی در سختی‌ها را ذکر کرده‌اند. در این آثار، از فاطمه با عنوان «مادر تربیتی و عاطفی» پیامبر و به‌عنوان الگویی برای زنانی که هم‌پای مردان در صحنه‌های اجتماعی و خانوادگی مسئولیت می‌پذیرند، معرفی شده است.<ref>رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.</ref>


برخی تحقیقات به کنش‌های سیاسی فاطمه در دفاع از ولایت اختصاص یافته و مواردی چون اعتراض به غصب خلافت در سقیفه بنی ساعده، ایراد خطبه فدکیه و مطالبه فدک را ذکر کرده‌اند.<ref>[https://www.adyannet.com/fa/news/22574 «هشدارهای حضرت زهرا به سران سقیفه»، وب‌سایت  پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب.]</ref> در این پژوهش‌ها، ام‌ ابیها در پیوند با مسئولیت‌پذیری در قبال اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت تفسیر شده<ref>[https://basijnews.ir/fa/news/9409748/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87%D8%B3%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%AA-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%86%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وب‌سایت خبرگزاری بسیج.]</ref> و تعبیر «مادر رسالت» برای ایشان به کار رفته است.<ref>[https://gil.nahad.ir/%D8%A2%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B2%D9%86-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B5%DB%8C%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B7%D9%87%D8%B1(%D8%B3)-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وب‌سایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، علوم پزشکی گیلان.]</ref>
کنگره ادبی ام‌ابیها نیز رویدادی ادبی-دینی است که به‌صورت سالانه برگزار شده است. مدرسه علمیه بانو امین در شهر [[تهران]] آن را برگزار کرده تا با محوریت شخصیت فاطمه زهرا، به تربیت بانوان اهل قلم، متعهد و متخصص در حوزه‌های [[شعر]] و [[داستان]] بپردازد. براساس داده‌های موجود در پایگاه‌های اطلاع‌رسانی، مستندات چهارمین،'''<ref>[https://shahrestanadab.com/Content/ID/6828/%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%83%D9%86%DA%AF%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%87%D8%A7%D8%B3--%D9%88%D9%8A%DA%98%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D9%84%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «چهارمين كنگره ادبي ام ابيها(س) ويژه خواهران طلبه کشور»، وب‌سایت شهرستان ادب.]</ref>''' پنجمین'''<ref>[http://hvasl.ir/news/36691 «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها(س) برگزار می شود»، وب‌سایت حلقه وصل.]</ref>''' و ششمین'''<ref>[https://howzehtehran.ir/1bD2XW «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.]</ref>''' کنگره ادبی موجود و اطلاعات مربوط به دوره‌های اول تا سوم موجود نیست.
 
=== نقش فرهنگی و تربیتی ===
الگوی تربیتی مبتنی بر لقب ام اَبیها و سیره فاطمه زهرا، در ادبیات اسلامی به‌عنوان یک چارچوب مفهومی برای [[روابط خانوادگی]] مطرح شده است. در تبیین این الگو، بر آموزش ارزش‌ها از دوران کودکی، توجه به دختران و استحکام پیوندهای عاطفی درون خانواده تأکید می‌گردد. همچنین، در زندگی زناشویی، مؤلفه‌هایی چون توکل، احترام متقابل، تقسیم کار و ساده‌زیستی به‌عنوان بخشی از این سیره توصیف شده‌اند.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/119315/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%DB%8C%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس.]</ref>
 
== جایگاه ام‌ ابیها در فرهنگ ایرانیان ==
 
=== رسانه‌های مذهبی ===
در حوزه رسانه‌های مذهبی، از شبکه‌های تلویزیونی<ref>[https://qurantv.ir/content/405407 «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما.]</ref> و پایگاه‌های اطلاع‌رسانی تخصصی<ref>[https://www.isna.ir/news/1402090603524/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%DA%A9%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%B3-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8 «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>، نرم‌افزارهای جامع مانند نرم‌افزار ام ابیها<ref>[https://hawzah.net/fa/News/View/79196/%D9%86%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D8%B6%D9%87-%D8%B4%D8%AF «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> تا نشریات مکتوب<ref>[https://elmnet.ir/keyword/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7?pn=1 «کلیدواژه: ام ابیها»، وب‌سایت علم نت.]</ref>، این لقب بازتاب یافته است.
 
=== فرهنگ عامه و مناسک مذهبی ===
در جوامع شیعه، به‌ویژه در ایران، این لقب در منابر مذهبی، روضه‌خوانی‌ها، ادعیه و ایام دهه فاطمیه به‌وفور استفاده می‌شود.<ref>لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.</ref> این کاربرد، هم بر جنبه عاطفی و سیره خانوادگی [[اهل‌بیت]] تأکید دارد و هم به‌عنوان احترام و تکریم فاطمه زهرا شناخته می‌شود.<ref>شهیدی، زندگانی حضرت فاطمه(س)، 1363ش، ص40.</ref>
 
=== سیمای شهری و نهادهای اجتماعی ===
نام‌گذاری نهادهای عمومی به ام‌ ابیها، این مفهوم را از حیطه متن و گفتار وارد فضای نشانه‌های بصری و کارکرد اجتماعی نموده است؛ ازجمله نامگذاری مساجد،<ref>[https://neshan.org/maps/places/daf76c29f83b05c57b45bd868e754e20#c32.712-51.700-15z-0p «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان]</ref> حسینیه‌ها،<ref>[https://neshan.org/maps/places/34e29aeffde263c3835cfc79557aa5ae#c35.677-51.407-15z-0p «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.]</ref> مدارس،<ref>[https://neshan.org/maps/places/5f0eeb61634533174efdf21c49c023d2#c35.693-51.450-15z-0p «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان.]</ref> کانون‌های فرهنگی، تربیتی<ref>[https://ommeabiha.info/ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref> و مؤسسات خیریه.<ref>[https://ommabihacharity.com/ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»]</ref>
 
== پژوهش و نشر ==
 
=== '''کتاب‌شناسی''' ===
بر اساس نمایه پایگاه علم‌ نت، تاکنون ۹۵ اثر علمی با موضوع یا کلیدواژه ام‌ ابیها در قالب کتاب و مقاله منتشر شده است.<ref>[https://elmnet.ir/keyword/%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7?pn=1 «کلیدواژه: ام ابیها»، وب‌سایت علم نت.]</ref>
 
=== نشریه اختصاصی ===
مجمع علمی و فرهنگی ام‌ ابیها در تهران، نیز در راستای اهداف پژوهشی و ترویجی خود اقدام به انتشار یک مجله اختصاصی نموده است.<ref>[https://ommeabiha.info/magommeabiha «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.]</ref>
 
=== انتشارات ===
ام ابیها، نام یک ناشر فعال در حوزه معارف اسلامی در شهر قم است که با نام انتشارات ام‌ ابیها شناخته می‌شود.<ref>[https://ketab.ir/Publisher/9dddc842-7731-40ff-8bdc-55a679f63d16 «ناشر ام ابیها»، وب‌سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.]</ref>
 
== '''همایش''' ==
 
=== همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها ===
همایش فاطمه بانوی مهر، ام‌ ابیها عنوان مجموعه‌فعالیت‌های فرهنگی اتحادیه جهانی زنان مسلمان با هدف ترویج الگوی فاطمه زهرا در میان بانوان جهان اسلام است.
 
نخستین گردهمایی این مجموعه در سال ۱۳۹۳ش در تهران برگزار شد و در آن از ۱۴ تن از بانوان مسلمان کشورهای لبنان، هلند، بحرین، تونس و ایران در رشته‌های مختلف ورزشی، فرهنگی و علمی تقدیر گردید.<ref>[https://www.isna.ir/amp/93013113327/ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وب‌سایت ایسنا.]</ref>
 
این همایش در سال ۱۳۹۵ش با اعزام مبلغ، الگوی سبک زندگی فاطمی را در ۱۱ کشور از جمله لبنان، افغانستان، سوریه، بحرین، کویت، پاکستان، الجزایر، لندن و انگلستان معرفی کرد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/423297/%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%87-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DB%B1%DB%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%AF «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.]</ref>
 
جشنواره سه‌روزه «مقاومت در لوای لؤلؤ المکنون» در سال ۱۳۹۶ش نیز در اهواز برگزار شد که به تجلیل از مادران و همسران شهدای مدافع حرم، شهدای مقاومت سوریه و لبنان و نیز بانوان نخبه فرهنگی و هنری استان خوزستان اختصاص داشت.<ref>[https://www.taghribnews.com/fa/report/318206/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AC%D8%B4%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب.]</ref>
 
=== کنگره ادبی ام ابیها ===
کنگره ادبی ام ابیها رویدادی ادبی-دینی و به صورت سالانه بوده است. مدرسه علمیه بانو امین در شهر [[تهران]] آن را برگزار کرده تا با محوریت شخصیت فاطمه زهرا، به تربیت بانوان اهل قلم، متعهد و متخصص در حوزه‌های شعر و داستان بپردازد. براساس داده‌های موجود در پایگاه‌های اطلاع‌رسانی، مستندات چهارمین'''<ref>[https://shahrestanadab.com/Content/ID/6828/%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%83%D9%86%DA%AF%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A-%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D9%8A%D9%87%D8%A7%D8%B3--%D9%88%D9%8A%DA%98%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D9%84%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «چهارمين كنگره ادبي ام ابيها(س) ويژه خواهران طلبه کشور»، وب‌سایت شهرستان ادب.]</ref>'''، پنجمین'''<ref>[http://hvasl.ir/news/36691 «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها(س) برگزار می شود»، وب‌سایت حلقه وصل.]</ref>''' و ششمین'''<ref>[https://howzehtehran.ir/1bD2XW «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.]</ref>''' کنگره ادبی موجود و اطلاعات مربوط به دوره‌های اول تا سوم موجود نیست.


==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


== منابع ==
== منابع ==
* ابن اثیر، عز الدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۴۰۹ق.
{{آغاز منابع}}
* ابن‌اثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۴۰۹ق.
* ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق.
* ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق.
* ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
* ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
* اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
* اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
* «ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
* «ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
* ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وب‌سایت خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
* « «ام ابیها» یعنی؛ فاطمه (س) اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
* الاصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، نجف، منشورات المکتبه الحیدریه و مطبعتها، ۱۳۸۵ق.
* «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا سلام الله علیها به روایت رهبر معظم انقلاب»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
* بحرانی‌اصفهانی، عبدالله، عوالم العلوم، قم، مدرسه الامام المهدی، ۱۴۰۵ق.
* بلاذری، احمد بن‌یحیی، انساب الاشراف، مصر، دارالمعارف، ۱۴۰۵ق.
* «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا سلام الله علیها به روایت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
* «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
* «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
* «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها برگزار می‌شود»، وب‌سایت حلقه وصل، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ش.
* «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها برگزار می‌شود»، وب‌سایت حلقه وصل، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ش.
خط ۷۹: خط ۴۰:
* حسن‌زاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، ۱۳۷۷ش.
* حسن‌زاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، ۱۳۷۷ش.
* حسن‌زاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، ۱۳۷۹ش.
* حسن‌زاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، ۱۳۷۹ش.
* «حسینیه ام ابیها»، وب‌سایت مسیریابی نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
* راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
* «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وب‌سایت خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
* رحمانی‌همدانی، احمد، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، نشر منیر، ۱۴۱۳ق.
* «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
* «ششمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
* «ششمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
* شهیدی، جعفر، زندگانی حضرت فاطمه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۳ش.
* عالمیان، علی‌اکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش.
* عالمیان، علی‌اکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش.
* عسقلانی، احمد، الاصابه فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
* «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر (س) است»، وب‌سایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، علوم پزشکی گیلان، تاریج بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وب‌سایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، علوم پزشکی گیلان، تاریج بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «کلیدواژه: ام ابیها»، وب‌سایت علم نت، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
* «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
* «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
* «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
* لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
* لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
* «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وب‌سایت مسیریابی نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
* «مجله علمی و فرهنگی ام ابیها سلام الله علیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، آدنا: کتاب راه نو، ۱۳۸۱ش.
* «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»، وب‌سایت مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»، وب‌سایت مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «ناشر ام ابیها»، وب‌سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش.
* «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش.
* وب‌سایت مسیریابی نشان، حسینیه ام ابیها، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «هشدارهای حضرت زهرا به سران سقیفه»، وب‌سایت  پایگاه جامع فرق، ادیان و مذاهب، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین۱۳۹۶ش.
* یعقوبی، احمد بن‌اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.
* یعقوبی، احمد بن‌اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.
* یمانی، محمد عبده، فاطمه‌زهرا سلام الله علیها، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.
* یمانی، محمد عبده، فاطمه‌زهرا سلام الله علیها، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۲۰

نقاشی ام‌ابیها اثر حسن روح‌الامین
نقاشی ام‌ابیها اثر حسن روح‌الامین

اُمّ ابیها؛ لقب اعطایی حضرت محمد به فرزندش فاطمه زهرا.

اُم ابیها به‌معنای «مادرِ پدر خویش» از القاب منسوب به فاطمه زهرا، دختر پیامبر اسلام است. بر پایه منابع تاریخی و روایی شیعه و اهل‌سنت، این لقب از سوی پیامبر اسلام برای فاطمه به‌کار رفته و معمولاً در پیوند با رابطه عاطفی و نقش حمایتی او نسبت به پدر، به‌ویژه پس از درگذشت خدیجه، تبیین شده است. این لقب در تفسیرهای کلامی و فرهنگی، گاه به‌صورت نمادین و با تأکید بر جایگاه فاطمه زهرا در سنت اسلامی، به‌ویژه در پیوند با خانواده، تربیت و استمرار معنوی پیام نبوی، مورد توجه قرار گرفته و بازتاب‌هایی در ادبیات دینی و فرهنگ معاصر ایران داشته است.

واژه‌شناسی

واژه عربی اُمّ در لغت به‌معنای مادر، اصل و مبدأ است[۱] و در کاربردهای گسترده‌تر به هر آنچه منشأ، بنیاد یا سرآغاز چیزی باشد اطلاق می‌شود.[۲] اُم ابیها از کنیه‌های فاطمه زهرا و به‌معنای «مادرِ پدر خویش» است.[۳] بر پایه منابع تاریخی و روایی شیعه و اهل‌سنت، پیامبر اسلام فاطمه را با این لقب خطاب می‌کردند[۴] که معمولاً به محبت ویژه پیامبر و نقش حمایتی و عاطفی فاطمه نسبت به پدر، به‌ویژه پس از وفات خدیجه، نسبت داده می‌شود.[۵]

لقب ام ابیها در موارد محدودی برای برخی زنان دیگر، ازجمله دختر عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب[۶] و نیز فاطمه معصومه، دختر موسی بن جعفر[۷] نیز گزارش شده، اما شهرت آن به فاطمه زهرا اختصاص دارد.[۸]

اهمیت و جایگاه

در تفسیرهای کلامی و تفسیری شیعه، این لقب گاه در پیوند با جایگاه فاطمه زهرا در تداوم خط ولایت و نیز عصمت او تفسیر شده است.[۹] در این تفسیر، لقب ام‌ابیها گاه به‌صورت نمادین و در پیوند با نقش فاطمه زهرا در تداوم معنوی خط نبوت از طریق ذریه او، یعنی امامان شیعه، تفسیر شده است.[۱۰] در شماری از مطالعات نیز گاه به‌منزله نمادی از مسئولیت نسبت به تداوم رسالت و نبوت[۱۱] و با تعبیرهایی مانند مادر رسالت به‌کار رفته است.[۱۲] برخی پژوهش‌ها نیز به نقش حمایتی و عاطفی فاطمه زهرا نسبت به پیامبر اشاره کرده و مصادیقی مانند همراهی در دشواری‌ها را برجسته کرده‌اند. در این دیدگاه‌ها، از فاطمه به‌عنوان الگویی برای مسئولیت‌پذیری اجتماعی زنان یاد شده است.[۱۳]

در ادبیات اسلامی، سیره فاطمه زهرا و لقب ام‌ابیها به‌عنوان چارچوبی مفهومی برای الگوهای تربیتی و خانوادگی مطرح شده است. این رویکرد بر تقویت پیوندهای عاطفی در خانواده، توجه به تربیت فرزندان و اصولی مانند احترام متقابل، تقسیم کار در خانه و ساده‌زیستی در زندگی خانوادگی تأکید دارد.[۱۴]

کاربرد لقب ام ابیها در فرهنگ معاصر ایران

لقب ام‌ابیها در ادبیات عربی و فارسی، به‌ویژه در شعر دینی و عرفانی، به‌عنوان یکی از القاب شناخته‌شده فاطمه زهرا[۱۵] و برای بیان جامعیت وجودی فاطمه زهرا به‌کار رفته است،[۱۶] ازجمله، حسن حسن‌زاده آملی در غزل خود از تعبیر «نفس کل» برای او استفاده کرده است.[۱۷]

کیست مانند تو فرزند کریم الابوین
نفس کل مادری و عقل کل او را پدری


افزون بر این، لقب ام‌‌ابیها در فرهنگ دینی و اجتماعی ایرانیان در عرصه‌های گوناگون به‌کار می‌رود. این عنوان در رسانه‌های مذهبی[۱۸] و منابع علمی،[۱۹] در آیین‌ها و مناسک مذهبی شیعی[۲۰] و نیز در نام‌گذاری نهادها و فضاهای عمومی مانند مساجد،[۲۱] حسینیه‌ها،[۲۲] مدارس،[۲۳] کانون‌های فرهنگی‌تربیتی[۲۴] و مؤسسات خیریه[۲۵] کاربرد دارد.

همچنین همایش فاطمه، بانوی مهر؛ ام‌‌ابیها عنوان مجموعه‌ای از همایش‌های فرهنگی با محور ترویج الگوی فاطمه زهرا میان بانوان جهان اسلام است که تاکنون در سه نوبت برگزار شده است. این همایش در سال‌های ۱۳۹۳ش در تهران، با تقدیر از بانوان مسلمان از چند کشور،[۲۶] ۱۳۹۵ش با محوریت ترویج الگوی سبک زندگی فاطمی در 11 کشور از جمله انگلیس، بحرین و افغانستان[۲۷] و ۱۳۹۶ش در اهواز، با محور معاصرسازی الگوهای دینی برگزار شده است.[۲۸]

کنگره ادبی ام‌ابیها نیز رویدادی ادبی-دینی است که به‌صورت سالانه برگزار شده است. مدرسه علمیه بانو امین در شهر تهران آن را برگزار کرده تا با محوریت شخصیت فاطمه زهرا، به تربیت بانوان اهل قلم، متعهد و متخصص در حوزه‌های شعر و داستان بپردازد. براساس داده‌های موجود در پایگاه‌های اطلاع‌رسانی، مستندات چهارمین،[۲۹] پنجمین[۳۰] و ششمین[۳۱] کنگره ادبی موجود و اطلاعات مربوط به دوره‌های اول تا سوم موجود نیست.

پانویس

  1. ↑ راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۸۵.   
  2. ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۱.
  3. ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۳۲.
  4. ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۳۸؛ الاصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۲۲۰.
  5. ↑ ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفت الاصحاب، 1412ق، ج2، ص752؛ عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، 1415ق، ج۸، ص365.
  6. ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۲۲.
  7. ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج43، ص19.
  8. ↑ عالمیان، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، ۱۴۰۳ش، ص۲۵۲.
  9. ↑ یمانی، فاطمه‌زهرا سلام الله علیها، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۹-۲۶۸.
  10. ↑ رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۴.
  11. ↑ ««ام ابیها» یعنی؛ فاطمه(س)اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، وب‌سایت خبرگزاری بسیج.
  12. ↑ «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر(س) است»، وب‌سایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، علوم پزشکی گیلان.
  13. ↑ رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
  14. ↑ ««ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس.
  15. ↑ رحمانی‌همدانی، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، 1413ق، ج۱، ص266-267.
  16. ↑ حسن‌زاده‌ آملی، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، 1379ش، ص144ش.
  17. ↑ حسن‌زاده ‌آملی، دیوان اشعار، 1377ش، ص208.
  18. ↑ «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما؛ «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا(س) به روایت رهبر معظم انقلاب»، وب‌سایت ایسنا؛ «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه.
  19. ↑ «کلیدواژه: ام ابیها»، وب‌سایت علم نت.
  20. ↑ لطفی، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، ۱۳۹۲ش، ص۲۶.
  21. ↑ «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان
  22. ↑ «حسینیه ام ابیها»، وبسایت نقشه نشان.
  23. ↑ «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان.
  24. ↑ «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها.
  25. ↑ «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»
  26. ↑ «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، وب‌سایت ایسنا.
  27. ↑ «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، وب‌سایت خبرگزاری رسا.
  28. ↑ «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب.
  29. ↑ «چهارمين كنگره ادبي ام ابيها(س) ويژه خواهران طلبه کشور»، وب‌سایت شهرستان ادب.
  30. ↑ «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها(س) برگزار می شود»، وب‌سایت حلقه وصل.
  31. ↑ «ششمین کنگره ادبی ام ابیها(س) در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.

منابع

  • ابن‌اثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، ۱۴۰۹ق.
  • ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، مکتبه الحیدریه، ۱۴۳۱ق.
  • ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.
  • اربلی، علی بن‌عیسی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
  • «ام ابیها» یعنی زهرا الگوی زندگی است»، وب‌سایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
  • « «ام ابیها» یعنی؛ فاطمه (س) اصل و ریشه درخت رسالت و عنصر نبوت است»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۴۰۰ش.
  • «پادکست | ام ابیها بودن حضرت زهرا سلام الله علیها به روایت رهبر معظم انقلاب»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
  • «پخش برنامه «ام ابیها» از شبکه قرآن و معارف سیما»، وب‌سایت شبکه قرآن و معارف سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
  • «تهران: پنجمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها برگزار می‌شود»، وب‌سایت حلقه وصل، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۶ش.
  • «چهارمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها ویژه خواهران طلبه کشور»، وب‌سایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۵ش.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، دیوان اشعار، تهران، رجاء، ۱۳۷۷ش.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، شرح فصل حکمه عصمتیه فی کلمه فاطمیه، قم، طوبی، ۱۳۷۹ش.
  • «حسینیه ام ابیها»، وب‌سایت مسیریابی نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، محقق صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
  • رحمانی‌همدانی، احمد، فاطمه‌الزهرا بضعه قلب المصطفی، نشر منیر، ۱۴۱۳ق.
  • «دبیرستان دخترانه ام ابیها»، وب‌سایت نقشه نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «سلسه همایش‌های «فاطمه بانوی مهر، ام ابیها» در ۱۱ کشور جهان برگزار شد»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
  • «ششمین کنگره ادبی ام ابیها سلام الله علیها در تهران برگزار شد»، وب‌سایت مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
  • عالمیان، علی‌اکبر، «تحلیل علل اعطاء کنیه تکریمی «ام‌ابیها» به حضرت فاطمه زهرا»، مجموعه مقالات همایش ملی سنت و سیره سیاسی حضرت فاطمه زهرا (س)»، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۴۰۳ش.
  • «فاطمیه روزهای حزن اهل بیت در مصیبت مادر رسالت و همسر ولایت حضرت زهرای اطهر (س) است»، وب‌سایت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، علوم پزشکی گیلان، تاریج بازدید: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «کلیدواژه: ام ابیها»، وب‌سایت علم نت، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «گزارش ایسنا از همایش فاطمه بانوی مهر، ام ابیها»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۳ش.
  • «گزارشی از همایش بین‌المللی میلاد «فاطمه، بانوی مهر – ام ابیها (سلام الله علیها)» و جشنواره تخصصی فرهنگ مد اسلامی»، وب‌سایت تقریب، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • لطفی، فاطمه، «ایام فاطمیه و مناسک شکل یافته پیرامون آن»، شهر قانون، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
  • «مسجد حضرت زهرا ام ابیها»، وب‌سایت مسیریابی نشان، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «مجمع علمی و فرهنگی ام ابیها»، وب‌سایت مجموعه فرهنگی ام ابیها، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • «مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا»، وب‌سایت مؤسسه خیریه ام ابیها فاطمه الزهرا، تاریج بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • «نرم‌افزار جامع «ام ابیها» عرضه شد»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۸۸ش.
  • یعقوبی، احمد بن‌اسحاق، تاریخ یعقوبی، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۳ق.
  • یمانی، محمد عبده، فاطمه‌زهرا سلام الله علیها، ترجمه محمدتقی رهبر، تهران، مشعر، ۱۳۷۸ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=ام_ابیها&oldid=31658»