تکیه: تفاوت میان نسخه‌ها

[[پرونده:تکیه1.jpg|جایگزین=تابلوی تکیه دولت اثر کمال‌الملک|بندانگشتی|تابلوی تکیه دولت اثر کمال‌الملک]]

تکیه، به‌عنوان نهادی فرهنگی-مذهبی، در بافت اجتماعی گسترهٔ وسیعی از جهان اسلام نقش چندوجهی دارد. در [[دوره صفویه|دورهٔ صفویه]] و با گسترش [[مذهب شعیه]] در ایران، کاربری تکیه با چرخش از آیین‌های تصوف به‌سوی برگزاری مراسم [[تعزیه]] و سوگواری در [[ماه محرم]]، دگرگون شد. در دورهٔ [[قاجاریه|قاجار]] تکیه‌ها با گسترش کمّی و تنوع کارکردی، به کانونی برای تجمع مذهبی و محلی برای فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی بدل شد و در انسجام اجتماعی و تقویت هویت مذهبی شیعیان تأثیری پایدار بر جای نهاد. امروزه نیز تکیه با گسترش مفهومی و عملکردی، نقش اصلی در سازماندهی [[هیئت‌های مذهبی]] در جوامع شیعی به‌ویژه در [[ایران]]، [[افغانستان]] و [[عراق]] دارد.

واژهٔ [[تکیه]] در لغت‌نامه‌‎های کهن عربی مانند معجم مقائیس اللغة، صحاح اللغة، لسان العرب و تاج العروس نیامده است. برخی واژه تکیه در [[زبان فارسی]] را برگرفته از کلمه «تُکاه» در [[زبان عربی]] دانسته‌اند که به‌معنای عصا یا هر چیزی است که بتوان بر آن تکیه کرد. برخی دیگر، تکیه را واژه‌ای فارسی و به‌معنای «پوست» (تکّه) دانسته‌اند؛ درویشان در مکان‌های تجمع خود از پوست بره استفاده می‌کردند و کم‌کم این مکان‌ها، تکیه نامیده شد. بعضی معتقدند که هر بنای بلند، تکیه نامیده می‌شد. گروهی دیگر، تکیه را واژه‌ای ترکی دانسته‌اند.<ref>بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، دانشنامهٔ جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ۲۸۱۲.</ref>

امروزه تکیه در سبک زندگی [[شیعیان]]، مکان برگزاری مراسم سوگواری مذهبی و اجرای [[تعزیه]] به‌ویژه در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]] است<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref> و در برخی شهرها به [[حسینیه|حسینیه‌]] نیز تکیه گفته می‌شود.<ref>پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۱۴.</ref>

تکیه در آغاز، برآمده از [[آیین جوانمردی]] بود و جوانمردان و عیاران، خود را پیروی [[امام علی]] می‌دانستند.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref> تکیه‌ها در سنت خانقاهی، پناهگاه مسافران و نیازمندان به خدمات رایگان، محسوب می‌شدند<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه‍-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه‍ به حسینیه»، وب‌سایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> و [[تکیه‌دار]] به‌عنوان مدیر و نگهبان تکیه، از میان [[جوانمرد|جوانمردان]] و [[اهل فتوت]] برگزیده می‌شد. این افراد واجد شرایط اخلاقی و [[مرام|مرامی]] بودند که در [[فتوت‌نامه|فتوت‌نامه‌ها]] شرح داده شده است.<ref>محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۸ش، ۱۳۷.</ref> پیوند آنان با آیین جوانمردی، تکیه را به نهادی برای ارائه خدمات اجتماعی تبدیل کرد و تکیه‌دار را به الگوی اخلاقی و رهبر معنوی در جوامع کوچک محلی، ارتقا داد.<ref>دیلمی، ارشاد القلوب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۶۵.</ref>

از اواخر [[دوره صفوی]] و با رواج [[تشیع]]، بسیاری از تکیه‌های وابسته به صوفیان، رو به ویرانی نهاد<ref>کیانی، تاریخ خانقاه در ایران، ۱۳۶۹ش، ص۲۶۴–۲۶۵.</ref> و معنا و کاربرد تکیه در کشورهای شیعه‌نشین مانند ایران و به‌ویژه در شهرهای مرکزی آن<ref>مصطفوی، آثار تاریخی طهران، 1361ش، ج1، ص390 و 473.</ref> مانند [[کاشان]] و [[قزوین]] که پیشینه‌ای طولانی در تشیع داشتند،<ref>نراقی، تاریخ اجتماعی کاشان، ۱۳۶۵ش، ص۱۰۷.</ref> به‌تدریج دگرگون شد.<ref>ذکاء، تاریخچهٔ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، 1349ش، ص283.</ref> با تضعیف نهادهای صوفیانه، تکیه‌ که پیش‌تر فضایی برای اجرای سماع و رقص دراویش بود،<ref>ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۳.</ref> در فرهنگ مذهبی شیعیان به مکان برگزاری مراسم [[عزاداری]] برای شهادت [[امام حسین]] تبدیل شد و زمینه‌ای برای تجدید حیات ارزش‌های فتوت مانند فداکاری و ظلم‌ستیزی فراهم کرد که در فرهنگ شیعیان با مفاهیم [[ایثار]] و [[شهادت]]، بازخوانی می‌شد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه‍-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه‍ به حسینیه»، وب‌سایت شهرآرا نیوز؛] [https://www.isna.ir/news/1401051209941/تکیه-از-کجا-به-عزاداری-ها-رسیده «تکیه از کجا به عزاداری‌ها رسیده؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> همچنین با توجه به کنترل بسیاری از مساجد توسط حکومت‌ها و نیز محدودیت‌های فقهی مانند ممنوعیت حضور زنان در ایام [[قاعدگی|عادت ماهانه]] در مساجد، تکیه‌ها به‌عنوان فضایی بدون این محدودیت‌ها، امکان مشارکت همگانی در مراسم مذهبی را فراهم می‌کرد. ایجاد این اماکن نشان‌دهندهٔ احترام به [[مسجد|مساجد]] و در عین حال پاسخ به نیازهای جامعهٔ شیعه بود.<ref>خرم‌شاهی، دائره المعارف تشیع، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۴۴۷.</ref>  

در قزوین، تکیه‌ به کانون فعالیت‌های فرهنگی گسترده‌ تبدیل شد و علاوه‌بر عزاداری، میزبان مناظرات ادبی، جلسات سخنوری و مشاعره در شب‌های [[رمضان]] بود.<ref>گلریز، نیشابور: شهر فیروزه، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۶۲۰؛ ورجاوند، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، ۱۳۷۷ش، دفتر دوم، ص۸۸۹–۸۹۲، ۱۱۱۷.</ref> گزارش‌هایی از دوران پادشاهی شاه طهماسب اول و شاه اسماعیل دوم، در قزوین نشان می‌دهد که در طول شب‌های ماه رمضان، به پای توغ‌های تکیه دولت و تکیه‌های دیگر «سَردَم» بسته و مجالس سخنرانی و مناظرات ادبی در آنها برگزار می‌شد.<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنهٔ قزوین، ۱۳۶۸ش، ص۵۸۱.</ref>

در [[دوره قاجار|دورهٔ قاجار]] و با رونق هنر [[تعزیه]]، تکیه، محل اجرای مراسم [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] در سوگ [[امام حسین]] شد و مکان اجرای تعزیه، تکیه نامیده می‌شد.<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنهٔ قزوین، ۱۳۶۸ش، ص۵۸۱.</ref> اوج شکوفایی تکیه‌ها از دوران [[ناصرالدین‌ شاه|ناصرالدین‌شاه]] تا [[انقلاب مشروطه]] بود. در این دوره، تنها در [[تهران]] بیش از پنجاه تکیه فعال وجود داشت که بسیاری از آنها با نام‌های مرتبط با اصناف، محلات یا شخصیت‌های اجتماعی شناخته می‌شد.<ref>ذکاء، تاریخچه ساختمانهای ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۴.</ref> تکیه‌های ویژهٔ مراسم [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] در تهران، دارای ۳ خاستگاه متفاوت بودند:

# تکیه‌هایی که ابتدا، بقعهٔ یکی از بزرگان، مشایخ یا صالحان بوده و در صحن آن‌ یا در محیط اطراف آن، مراسم سوگواری برگزار می‌کردند. این فضاها، پس از مدتی با اندکی تغییر به‌صورت تکیه‌خانه‌هایی برای تعزیه‌خوانی درآمدند، مانند تکیه‌های پیرزن و هفت‌تن.

به گزارش مورخان، تبدیل تکیه‌ها به [[حسینیه]] از دورهٔ قاجار آغاز شد.<ref>گلریز، مینودر یا باب‌الجنهٔ قزوین، ۱۳۶۸ش، ص۵۸۱.</ref> حسینیه در اصل، فضای مختص اجتماع مردان در تکیه بود و فضای ویژه زنان را زینبیه و محل برگزاری تعزیه را عباسیه می‌گفتند. در گذر زمان و با تحول کارکرد تکیه، اصطلاح «حسینیه» کم‌کم جایگزین نام تکیه شد. همچنین در دورهٔ پهلوی اول، با ممنوعیت برگزاری مراسم [[عزاداری]]، تنها بخش مردانهٔ تکایا امکان فعالیت محدود داشت و همین امر موجب غلبه نام حسینیه شد. این تغییر تا آنجا پیش رفت که حتی بناهای تاریخی که پیشتر با عنوان تکیه شناخته می‌شدند، در دوره‌های بعد به حسینیه تغییر نام دادند و هویت اصلی معماری و کارکردی آنها در اذهان عمومی به فراموشی سپرده شد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/120459/تاریخچه-تغییر-نام-تکیه‍-به-حسینیه «تاریخچه تغییر نام تکیه‍ به حسینیه»، وب‌سایت شهرآرا نیوز.]</ref>

امروزه در فرهنگ عامهٔ ایران، دو واژهٔ تکیه و حسینیه گاهی به‌صورت مترادف برای مکان برپایی مراسم [[عزاداری]] و [[تعزیه‌خوانی|شبیه‌خوانی]] به‌کار می‌رود. در تهران و برخی شهرهای شمالی ایران، [[حسینیه]] به محل [[روضه‌خوانی]] و [[ذکر مصیبت]] اختصاص دارد و تکیه به محل برگزاری مجالس شبیه‌خوانی و تعزیه گفته می‌شود.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، از آغاز تا پایان دورهٔ قاجار در تهران، ۱۳۸۰ش، ص۲۴۳؛{{سخ}}

سلطان زاده، روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران، ۱۳۶۲ش، ص۱۸۲.</ref> در سمنان تمام مکان‌های مختص عزاداری و شبیه‌خوانی، تکیه نامیده می‌شوند. در [[شهر یزد|یزد]]، این اماکن با هر دو عنوان حسینیه و تکیه شناخته می‌شوند. در [[کاشان]]، حتی فضاهای شهری واقع در گذرهای اصلی با عنوان میدان یا تکیه نام‌گذاری شده‌اند.<ref>احمدپناهی سمنانی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص274.</ref> با وجود این، مکان‌های تازه‌تأسیس برای عزاداری در شهادت [[امام حسین]]، با عنوان حسینیه شناخته می‌شوند.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۴۵.</ref> حتی در فرایند بازسازی‌ها، نام اماکنی که پیش از این تکیه خوانده می‌شد، به حسینیه تغییر می‌یابد.<ref>معتمدی، عزاداری سنتی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۵۱۰.</ref> [[هیئت‌های مذهبی]] نیز مفهوم و کارکردهای تکیه را در قالب‌ حسینیه و موکب بازتعریف کرده و کارویژه‌های اصلی تکیه ازجمله سازماندهی اجتماعی، اجرای مراسم مذهبی و ارائه خدمات مردمی را حفظ کرده‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5569566/در-پیاده-روی-اربعین-در-عمودها-چه-خدماتی-ارائه-می-شود «در پیاده‌روی اربعین، در عمودها چه خدماتی ارائه می‌شود؟»، خبرگزاری مهر.]</ref>

تکیه پس از تحول معنایی و کارکردی، همچنان در بافت شهری ایران از عناصر اصلی هر محله‌ شمرده می‌شد.<ref>توسلی، «حسینیه‌ها، تکایا، مصلی‌ها»، معماری ایران، دورهٔ اسلامی، ۱۳۶۶ش، ص۸۱.</ref> بیش‌تر تکیه‌های [[ایران]]، در مرکز [[محله]] قرار گرفته و در طول [[سال]]، برای برپایی مراسم مختلف از آن‌ها استفاده می‌کردند. این کارکرد چنان مهم بود که اگر در محله‌ای چنین بنایی وجود نداشت، تکیه موقت برپا می‌شد. در معماری تکیه‌های ثابت، به عناصر گوناگونی توجه می‌شد، ازجمله: سکویی در میان فضای داخلی با دو ردیف پلکان در دو سمت؛ گذرگاهی در اطراف سکو برای حضور اسب‌ها؛ جایگاهی مخصوص تماشاگران پیرامون گذرگاه و غرفه‌ای به‌عنوان رختکن برای بازیگران شبیه‌خوانی. همچنین، هر تکیه دارای چند مدخل برای ورود و خروج تماشاگران و شتران و اسبان تعزیه بوده است. تکیه‌های فاقد سقف، هنگام اجرای تعزیه با چادری پوشانده می‌شدند.<ref>بیضایی، نمایش در ایران، ۱۳۷۱ش، ص۱۳۱.</ref> طاق‌نماهایی ویژه نیز در ساختمان تکیه وجود داشت که برخی از آن‌ها مخصوص بزرگان محل و یکی از آن‌ها نیز مخصوص سَردَم بستن بودند. طاق‌نمای سردم بسته‌شده، جایی بود که با [[کشکول]]، [[بوق]]، [[تسبیح]]، جنگ‌افزارهای کهن، [[چلچراغ]]، [[قالی ایرانی|قالی]]، [[قالیچه]] و نشانه‌های دیگر آراسته می‌شد و یک نفر در آن نشسته و به خواندن اشعار مذهبی، به‌خصوص [[ترکیب‌بند محتشم کاشانی]]، مشغول می‌شد.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۷۱ش، ج1، ص301.</ref> سکوی تکیه‌ نیز متناسب با شکل و ابعاد زمین و نیز شرایط فضای داخلی ساختمان، طراحی می‌شد. بیشتر سکوها به‌صورت گرد طراحی می‌شدند. سکوهای نعل‌اسبی، سه‌گوش و متحرک نیز گاهی در طراحی تکیه، مورد توجه بود.<ref>فلاح‌زاده، تاریخ اجتماعی ـ سیاسی تئاتر در ایران (تعزیه)، ۱۳۸۴ش، ص۲۰۵؛{{سخ}}

در دههٔ اول [[ماه محرم|محرم]]، شمار فراوانی از تکایای موقت در نواحی شهری و روستایی ایران برپا می‌شود. فرایند احداث این تکایا، معروف به [[تکیه‌بستن]]، شامل محصورکردن محدوده‌هایی در مجاورت معابر و نصب دیوارهای موقت است. بر این دیوارها، تصاویر مذهبی، پارچه‌نوشته‌های حاوی متون [[دعا]]، [[زیارتنامه|زیارتنامه‌ها]]، احادیث و مراثی که مشهورترین آنها ترکیب‌بند محتشم کاشانی است، نصب و کف محوطه نیز فرش می‌شود. در این تکایای موقت، بسته به سطح تمایل و توان مالی برگزارکنندگان، نشانه‌ها و ادوات آیینی از قبیل علم، کتل و ظروف پذیرایی قرار داده می‌شود. دسته‌های سینه‌زنی و عزاداری در مسیر حرکت، لحظاتی در مجاورت یا درون این تکایا توقف می‌کنند. همچنین ساکنان محله، نذوراتی مانند غذا، [[شربت]] و [[چای]] را میان عزاداران توزیع می‌کنند.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref>  

در استان یزد، تکیه‌ها به‌دلیل پیوند با دیگر فضاهای شهری و همچنین حفظ عناصر معماری مذهبی کهن [[ایران]]، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند.<ref>مصطفوی، آثار تاریخی طهران، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۳۸۶–۳۸۷.</ref> از جمله این تکیه‌ها می‌توان به تکیهٔ شاه‌ولی در تفت و [[تکیه امیرچخماق|تکیهٔ امیرچخماق]] اشاره کرد. برخلاف تکیهٔ دولت [[تهران]] و مشابه تکایای شمال ایران، نقشهٔ کف این بناها به‌طور معمول به شکل چهارگوش یا هشت‌ضلعی است. تکیهٔ امیرچخماق دارای [[مناره]] و [[طاق‌نما|طاق‌نماهای]] دو طبقه‌ای است که به‌عنوان الگو و نمونه‌ای برای ساخت دیگر تکایای شهر مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>توسلی، «حسینیه‌ها، تکایا، مصلی‌ها»، ۱۳۶۶ش، ص۸۱–۸۳؛</ref>

تکیه در افغانستان، تکیه‌خانه نامیده می‌شود و [[بلخ]] و [[هرات]] از مراکز مهم شکل‌گیری و گسترش خانقاه محسوب می‌شد که خاستگاه تکیه بوده است. [[تیموریان]]، به‌ویژه تیمور، شاهرخ، حسین بایقرا و وزیر صوفی‌مسلک او، امیر علی‌شیر نوایی، در بنای تکیه و خانقاه اهتمام داشتند.<ref>هاشمی گلپایگانی، بوی جوی مولیان: ابنیه و آثار تاریخی اسلام در ماوراءالنهر، 1379ش؛ سمرقندی، قندیّه و سمریّه، 1368ش، ص36؛ گلمبک، معماری تیموری در ایران و توران، 1375ش، ج1، ص310 و 314؛ بلز و بلوم، هنر و معماری اسلامی، 1391ش، ص45.</ref> بر اساس گزارش‌های تاریخی قرن نوزدهم میلادی، برخی تکیه‌ها در [[غزنی]] و [[کابل]] به [[قهوه‌خانه]] شبیه بودند<ref>الفینستون، افغانان: جای، فرهنگ، نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1376ش، ص542، 544 و 551.</ref> و بیشتر آنها به‌خصوص در شهر کابل، مزار مشایخ صوفی بوده‌اند.<ref>خلیل، مزارات کابل، 1383ش، ص39، 61 و 143.</ref> تغییر کاربری تکیه‌ها در مناطق شیعه‌نشین افغانستان به‌عنوان محل [[عزاداری]] و [[روضه‌خوانی]]، از اواخر دورهٔ [[صفویه]] و به‌خصوص با ورود قزلباشان به افغانستان آغاز شده و تا امروز ادامه یافته است.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص146.</ref> امروز تکیه‌خانه در افغانستان نسبت به [[مسجد]] گسترده‌تر است و برخی روستاها که مسجد ندارند یک و گاهی چند تکیه‌خانه دارند.<ref>صابری، «جایگاه و کارکرد تربیتی حسینیه‌ها در افغانستان»، 1386ش، ص127.</ref> در افغانستان بیش‌تر تکیه‌خانه‌ها به‌نام بنیانگذار یا به‌نام منطقه و محل مشهور است؛ مانند تکیه‌خانه آقای حجت؛ یا تکیه‌خانه غزنی‌چی‌ها، کشمیری‌ها، تکیه‌خانه میرزاجان، تکیه‌خانهٔ عمومی، تکیه‌خانهٔ چنداول و تکیه‌خانهٔ قلعهٔ شاده.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص112.</ref> تکیه‌خانه‌ها به دو نوع عمومی و خصوصی تقسیم می‌شوند، ولی محل آن محدود به مکان خاصی نیست و از [[خانه]]، فضای آزاد، [[مساجد]] و مکاتب (مدارس) نیز به‌عنوان تکیه‌خانه استفاده می‌شود.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص112.</ref> هزینه‌های تکیه‌خانه‌ها از نذورات، هدایا، اشخاص، واقفین و کمک‌های مردمی تأمین می‌شود<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص113.</ref> و مردم با توجه به اعتقاد راسخی که به تکیه‌خانه دارند، هدایا و نذورات نقدی و غیر نقدی زیادی به آن تقدیم می‌کنند. این نذورات زیر نظر متولی و مسئولین تکیه جمع‌آوری و در ایام [[عزاداری]] هزینه می‌شود.<ref>صابری، «جایگاه و کارکرد تربیتی حسینیه‌ها در افغانستان»، 1386ش، ص127.</ref>

# خاتم‌ مجلس که به‌عنوان سخنران پایانی، اختتامیه مراسم را انجام می‌دهد.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص117.</ref>

=== عناصر نمادین در تکیه‌خانه‌ ===

[[پرونده:N00136665-r-b-008.jpg|جایگزین=تکیه خانه عباسیه- چنداول کابل|بندانگشتی|تکیه عباسیه در چنداول کابل، در ۱۳۳۵ش توسط سیدانورشاه صدر تأسیس شد.]]تکیه‌خانه دارای نمادهایی است که آن را از دیگر محل‌ها متمایز می‌کند؛ همانند نصب پارچه‌های سیاه، تصاویر مربوط به مرقد امامان و پرچم‌نوشته‌های سیاه، سرخ و سبز.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص111.</ref> علم و منبر نیز عناصر نمادین اصلی در تکیه‌خانه هستند؛ علَم به‌نشانهٔ علم [[حضرت عباس]]، چوب بلندی است که در بالای آن به یاد دستان بریده عباس، پنجه‌ای قرار دارد. در طول دهه اول [[ماه محرم|محرم]]، مردم پارچه‌هایی که گاهی مقداری [[پول]] در آن است، به علم می‌بندند.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص119؛ انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل1390ش، ص147.</ref> منبر نیز محل قرار گرفتن سخنرانان است. پله‌های منبر بیانگر منزلت سخنرانان و نوحه‌خوان‌ها محسوب می‌شود. برای مثال ذاکران باتجربه یا طلاب مبتدی روی پلهٔ اول منبر می‌نشینند. بالاترین پلهٔ منبر جایگاه ختم‌کنندهٔ مجلس است.<ref>فرهنگ، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان افغانستان، 1380ش، ص278؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص122؛ «محرم در افغانستان»، پایگاه تخصصی تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.</ref>

تکیه‌خانه علاوه بر عزاداری، در گذشته کاربرد [[مکتب‌خانه|مکتب]] ([[مدرسه]]) نیز داشته است؛ اما امروزه برگزاری مراسم [[دعا]] و سخنرانی در روزهای [[پنج‌شنبه]] و [[جمعه]]، برپایی کلاس‌های آموزش روخوانی [[قرآن]]، [[مجلس ختم|مجالس ختم]] و برنامه‌های دیگر، کارکردهای تکیه‌خانه در طول سال است.<ref>رهیاب، بلخاب: تاریخ، فرهنگ و اجتماع، 1401ش، ج2، ص298؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص110.</ref> تکیه‌خانه در ایام محرم محل اصلی برگزاری مراسم سوگواری در شهادت [[امام حسین]] است. چند روز پیش از فرارسیدن [[ماه محرم]] دیوارها و سقف تکیه‌خانه به‌طور کامل سیاه‌پوش شده و با پارچه‌نوشته‌های حاوی شعائر حسینی آراسته می‌شود.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص147؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref> مراسم عزاداری در تکیه‌خانه‌ معمولاً با [[منقبت‌خوانی]] آغاز می‌شود.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص149.</ref> مردم از اول تا سیزدهم [[ماه محرم|محرم]] را به عزاداری در تکیه‌خانه می‌پردازند و نقش‌ها و وظایف گوناگونی را ایفا می‌کنند.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص147؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref> گاهی در فاصله میان برنامه‌ها فرد یا افرادی برخاسته و با خواندن چند بیت [[شعر]] جمعیت را به فرستادن صلوات ترغیب می‌کنند.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص147؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref> در قدیم از شب هفتم، دسته‌های سینه‌زن از تکیه‌خانه‌ای به تکیه‌خانه دیگر رفته و در آن‌جا [[سینه‌زنی]] و عزاداری می‌کردند. در [[کابل]] به این رسم، مجرایی می‌گویند.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص147؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref> [[علم‌کشی]] در شب هفتم برگزار می‌شود. علم را بیرون از تکیه‌خانه آماده کرده و به آن گُل و [[گلاب]] می‌زنند. سپس طی مراسمی، علم را به نزدیکی تکیه می‌آورند. علم را با ذکر «این علم از کیست که بی‌صاحب است / این علم از عباس ماه بنی‌هاشم است» وارد مجلس کرده و آن را در جای مخصوص خود در وسط تکیه‌خانه، قرار می‌دهند.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص151.</ref> بیشتر تکیه‌خانه‌ها، [[گهواره|گهواره‌ای]] به یاد کودک شیرخواره [[امام حسین]] تهیه کرده و روی آن را با پارچه‌های سبز و سفید سوراخ شده (به نشانه اصابت تیر) می‌پوشانند. روز یا شب نهم آن را با خواندن اشعاری میان جمعیت می‌آورند و هم‌زمان، سخنران روضهٔ [[علی‌اصغر]] را می‌خواند.<ref>جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref> در برخی از تکایا، روزها مجالس [[زنانه‌خوانی]] برگزار می‌شود. ذکر [[صلوات]]، [[نوحه‌خوانی]] و [[سخنرانی]]، محتوای این مجالس را تشکیل می‌دهد.<ref>انوری، «معرفی مراسم تکایای شهر کابل»، 1390ش، ص147؛ جوادی، «مراسم عاشورا در کابل»، 1393ش، ص116.</ref>

* در [[عراق]]، تکیه‌ها به‌عنوان مراکز پذیرایی از زائران مزارات ائمه، مانند نجف و کربلا، فعالیت داشتند و درویشان ساکن در تکیه مجاور حرم [[امام حسین]]، مسئول روشنایی بقعه بودند.<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref> امروزه این کارکرد به [[مضیف|مضیف‌ها]] و [[موکب|موکب‌ها]] منتقل شده است و این نهادها مسئولیت ارائه خدمات به میلیون‌ها زائر به‌ویژه در [[پیاده‌روی اربعین]] را بر عهده دارند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/363735/بیش-از-۷۶۰۰-هیأت-پذیرای-زائران-اربعین-بودند «بیش از ۷۶۰۰ هیئت پذیرای زائران اربعین بودند»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>