پرش به محتوا

جشن شب یلدا: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
زهرا فاضل (بحث | مشارکت‌ها)
۹۵۷ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''جشن شب یلدا'''</big>؛ آیین همدلی و استمرار فرهنگ ایرانی.<ref group="دیدگاه">شناسه دقیق و گویا نیست.</ref><br>جشن شب یلدا یکی از کهن‌ترین آیین‌های ایرانی است که در واپسین شب آذرماه و هم‌زمان با آغاز زمستان برگزار می‌شود. این شب، بلندترین شب سال، نمادی از پایان تاریکی و آغاز فزونی روشنایی و زایش خورشید است. یلدا فراتر از رخدادی طبیعی، آیینی فرهنگی و اجتماعی است که با گردهمایی خانوادگی، خوراکی‌های نمادین، شعرخوانی و روایت‌های محلی معنا یافته و به‌همین دلیل «جشن» نامیده می‌شود. این جشن در طول تاریخ با فرهنگ‌های محلی درآمیخته، اما هستۀ اصلی آن، امید به روشنایی، همبستگی خانوادگی و بازآفرینی پیوندهای انسانی، همچنان پایدار مانده و میراثی زنده در فرهنگ فارسی‌زبانان است.
{{درشت|'''جشن شب یلدا'''}}؛ کهن‌ترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال.{{سخ}}جشن شب یلدا آیینی کهن در [[فرهنگ ایرانی]] و فارسی‌زبانان است که در پایان [[آذرماه]] برگزار شده و به‌عنوان یک مناسبت فرهنگی و اجتماعی شناخته می‌شود. این جشن با گردهمایی خانوادگی، تکریم بزرگ‌ترها، صرف خوراکی‌های نمادین و اجرای سنت‌هایی چون شعرخوانی و روایت‌های محلی همراه است و در طول تاریخ با فرهنگ‌های گوناگون نواحی مختلف درآمیخته است. یلدا افزون بر پیوندهای تقویمی، به‌عنوان نمادی فرهنگی از همبستگی اجتماعی، امید و بازآفرینی پیوندهای انسانی در جامعهٔ ایرانی تداوم یافته و بخشی از میراث فرهنگی ناملموس این حوزه به‌شمار می‌رود. این جشن در سال ۲۰۰۸م در فهرست [[آثار ملی ایران]] ثبت شد و در سال ۱۴۰۱ش نیز به‌طور مشترک از سوی [[ایران]] و [[افغانستان]] در فهرست [[میراث فرهنگی ناملموس]] یونسکو جای گرفت.
==پیشینه==
واژۀ یلدا از زبان سریانی به‌معنای زایش وارد فارسی شده و به تولد خورشید و روشنایی اشاره دارد.<ref group="دیدگاه">مطلب درست است ولی منبع خوبی برای بیان معنای لغوی و ریشه لغوی انتخاب نشده است. از لغت و فرهنگنامه استفاده کنید.</ref> جشن یلدا با باورهای ایزد مهر یا میترا پیوند داشته و در آیین‌های باستان، افروختن آتش و گردهمایی نمادین، استقبال از پیروزی نور بر تاریکی را نشان می‌داد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> با گذر زمان، جنبۀ مذهبی این جشن کم‌رنگ شد اما یلدا همچنان بازتاب هویت فرهنگی ایرانیان است.<ref group="دیدگاه">من در منبع شما این مطلب را نیافتم؛ لطفا چک کنید.</ref> جشن شب یلدا در دورۀ هخامنشی ثبت رسمی شده<ref group="دیدگاه">در برخی منابع، قدمت 7 هزار ساله هم برای این جشن بیان شده بود</ref> و در سال ۲۰۰۸م در فهرست گنجینه‌های ملی ایران<ref>[https://www.isna.ir/news/99092519793/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86 «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>  و در ۱۴۰۱ش به‌طور مشترک با افغانستان در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
==فلسفۀ برگزاری<ref group="دیدگاه">این مطلب را نمیتوان فلسفه دانست؛ بیشتر شبیه به زمینه توجه به شب یلداست.</ref> ==
جشن شب یلدا بر پایۀ تجربۀ زیستۀ نیاکان ایرانی شکل گرفته است. مردمانی که با کشاورزی و دامداری در ارتباط بودند، دریافتند که پس از بلندترین شب، روزها طولانی‌تر و روشنایی افزون می‌شود. «چلۀ بزرگ» از اول دی تا دهم بهمن و «چلۀ کوچک» پس از آن، نشانگر پیوند یلدا با تقویم طبیعی و زندگی روزمره بوده است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
==آیین‌ها و رسوم جشن شب یلدا==
جشن شب یلدا با مجموعه‌ای از رفتارهای فرهنگی که نسل به نسل منتقل شده، جلوه می‌یابد:
===گردهمایی خانوادگی===
خانواده‌ها، به‌ویژه بزرگ‌ترها، دور هم جمع می‌شوند تا قصه‌گویی، شعرخوانی و گفتگو کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
===سفرۀ یلدا===
شامل میوه‌های نمادین مانند انار (برکت)، هندوانه (سلامتی) و آجیل (فراوانی) است. در گذشته، کُرسی نیز بخشی از جشن شب یلدا بود.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
===فال حافظ و شعرخوانی===
تفأل به دیوان حافظ شیرازی و تعبیر اشعار آن، یکی از شاخص‌ترین آیین‌های این شب است. شاهنامه‌خوانی و داستان‌های حماسی در این جشن نیز پیوندی میان ادبیات و زندگی روزمره ایجاد می‌کند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/celebrate-yalda-night-tradition.html «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
===افروختن آتش===
نماد خورشید و روشنایی و دفع تاریکی و نیروهای منفی.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7/ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.]</ref><ref group="دیدگاه">جمله را کامل کنید که رسم را توضیح دهد که چکاری انجام میشود.</ref>


=== آیین ویژۀ تازه‌عروسان ===
== پیشینه ==
خانوادۀ داماد «خوانچۀ چله» شامل میوه، شیرینی، لباس، طلا و دیوان حافظ به خانه عروس می‌برند که نمادی از مهرورزی، برکت و آرزوی زندگی شیرین برای زوج جوان است.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7/ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.]</ref>  
پیشینهٔ جشن [[شب یلدا]] به سنت‌های [[ایران باستان]] بازمی‌گردد؛ جشنی که ریشهٔ نام آن از واژهٔ سریانی '''یلدا''' به‌معنای میلاد و زایش گرفته شده<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ «یلدا».]</ref> و در تفسیرهای تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند یافته است. این آیین در چارچوب [[گاه‌شمار خورشیدی]] و آیین‌های مرتبط با دگرگونی‌های فصلی شکل گرفته و به‌تدریج به‌عنوان جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> با گذر زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی و مذهبی آن دگرگون یا کمرنگ شد، اما جشن شب یلدا که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به‌عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافت.<ref>[https://www.isna.ir/news/99092519793/فلسفه-کامل-شب-یلدا-در-فرهنگ-ایرانیان «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
===هدیه دادن در جشن شب یلدا===
امروزه هدایایی مانند دیوان حافظ و بسته‌های خوراکی در محیط‌های کاری نیز اهدا می‌شوند.<ref>[https://namnak.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>  
==جلوه‌های محلی جشن شب یلدا در شهرهای ایران<ref group="دیدگاه">این قسمت نیاز به توضیح و تکمیل بیشتری دارد. کمی رسم و آیین هم استان را توضیح دهید که مخاطب دقیقا بفهمد در آن محل و استان چه کاری میکنند.


در همین منبع استان های دیگری نیز نام برده شده است؛ چرا آنها را نیاوردید؟
== فلسفهٔ برگزاری ==
فلسفهٔ برگزاری جشن شب یلدا در پیوند با تجربهٔ زیستی جوامع کشاورزی ایران شکل گرفته است؛ جوامعی که دگرگونی‌های فصلی را مبنای تنظیم زندگی خود قرار می‌دادند و افزایش تدریجی روشنایی پس از بلندترین شب سال را نشانه‌ای از آغاز چرخه‌ای نو در طبیعت می‌دانستند. این برداشت طبیعی، در سنت‌های اسطوره‌ای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا به‌عنوان نماد آیینی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. در چارچوب کیهان‌شناسی ایران باستان که روشنایی و تاریکی را به نیروهای متقابل نسبت می‌داد، برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این مناسبت، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی تلقی می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref>


این بخش چون جنبه فرهنگی زیادی دارد، مهم است و با توجه به منابع باید به خوبی تکمیل شود.</ref>==
== کارکردهای اجتماعی ==
جشن شب یلدا در نقاط مختلف ایران با آیین‌های بومی و متنوع برگزار می‌شود که هم هویت ملی را حفظ کرده و هم رنگ محلی هر منطقه را به نمایش می‌گذارد؛ برای مثال،
# جشن شب یلدا در طی سده‌ها به‌عنوان یکی از پایدارترین آیین‌های فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمان‌بندی سالانهٔ جوامع کشاورزی دانسته می‌شود؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیت‌های زراعی کاهش می‌یافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار خویشاوندان فراهم می‌کرد.
# آذربایجان: خوانچۀ یلدایی برای تازه‌عروس؛
# خصلت مردمی و غیررسمی این جشن نیز در تداوم آن نقش داشته است؛ زیرا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دوره‌های گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در [[فرهنگ عمومی]] جامعه بازتولید شده است.
# اصفهان: «چلۀ بزرگ» و «چلۀ کوچک»<ref group="دیدگاه">چله بزرگ و کوجک رسم و جلوه این جشن نزد اصفهانی ها نیست، با توجه به منبع سفره شب چله رسم خاص آنهاست و...
# دیدار با بزرگان [[خانواده]] در این آیین، جلوه‌ای از تکریم [[سالمندان]] و تقویت [[صله‌رحم]] به‌شمار رفته و زمینه‌ای برای انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های بعد فراهم می‌آورد؛ از این‌رو، یلدا کارکردی هویت‌بخش و جامعه‌پذیرانه یافته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref>
# همچنین در برخی روایت‌های تاریخی، به جنبه‌هایی مانند تأکید نمادین بر برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده که بیانگر نقش این جشن در تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی در فرهنگ ایرانی بوده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده می‌پوشیدند و فرمان دادن و جنگ‌کردن ممنوع بود. این ویژگی‌ها نشان‌دهندهٔ کارکرد نمادین جشن در تقویت [[همبستگی اجتماعی]] است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی.]</ref>


در شب چله اصفهانی ها سفره ای را با نام سفره ی شب چله باز میکنند که در این سفره هندوانه...</ref> و سفرۀ نمادین با هندوانه؛
== همسازی با تحولات دینی ==
# مازندران: شاهنامه‌خوانی، قصه‌گویی و پذیرایی با میوه‌های محلی؛
جشن شب یلدا پس از ورود [[اسلام]] به ایران نیز تداوم یافت و در فرایند تحولات دینی، با شرایط فرهنگی جدید سازگار شد. این جشن به‌دلیل ماهیت مردمی و غیرآیین‌نامه‌ای خود و تأکید بر گردهمایی خانوادگی، دیدار خویشان و تقویت پیوندهای اجتماعی، با مفاهیمی مانند صله‌رحم و جایگاه خانواده در [[فرهنگ اسلامی]] هم‌خوانی داشت و ازاین‌رو تعارض بنیادینی با آموزه‌های دینی پیدا نکرد. به‌همین دلیل، بدون وابستگی به نهادهای رسمی مذهبی، در بستر فرهنگ عمومی استمرار یافت. همچنین، هم‌زمانی این جشن با آیین‌های میلاد در سنت [[مسیحیت|مسیحی]]، در دوره‌هایی که پیروان ادیان گوناگون در ایران می‌زیستند، زمینه‌هایی از هم‌زیستی و تعامل فرهنگی را فراهم آورد و به تقویت لایه‌های مشترک هویت فرهنگی در جامعه یاری رساند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص16-18.]</ref>
# شیراز: حافظ‌خوانی و سفرۀ رنگین؛
# همدان: فال سوزن و شعرخوانی؛
# اردبیل و کرمانشاه: قصه‌گویی، شعرخوانی و پذیرایی با آجیل و میوه‌های سرخ؛
# کردستان: «شه‌وی چله»<ref group="دیدگاه">رسم خاصی نیست فقط نام دیگر شب چله است. رسم آنها را با توجه به منبع تکمیل کنید.</ref> با غذاهای محلی و گردهمایی خانوادگی؛
# گلستان: نقل‌اندازی و شیرینی‌های محلی؛
# خراسان جنوبی: آیین «کف‌زنی»؛
# قزوین: «شب‌چره» و سبزی‌پلو با ماهی؛
# لرستان: «شو اول قاره» با شال‌اندازی و گندم‌شیره، نماد سخاوت و همدلی.<ref>[https://namnak.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref> 
==گسترۀ جغرافیایی جشن شب یلدا==
جشن شب یلدا فراتر از ایران برگزار شده و در «ایران فرهنگی» تنها مناسبتی فصلی نبوده بلکه بازتاب باور به تولد نور و پایان طولانی‌ترین شب سال است. نفوذ زبان و ادبیات فارسی و تعامل با فرهنگ‌های محلی موجب شده این جشن در کشورهای آسیای مرکزی و دیگر نقاط جهان ادامه یابد. در هر منطقه، آیین‌های باستانی، اسلامی و بومی با ویژگی‌های محلی تلفیق شده و جلوه‌های متنوعی از جشن شب یلدا ایجاد کرده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
===افغانستان===
به‌ویژه در هرات، جشنی شبیه ایران برگزار می‌شود؛ خانواده‌ها گرد هم جمع می‌شوند، شاهنامه و دیوان حافظ خوانده می‌شود و پذیرایی با میوه‌های سرخ و آجیل انجام می‌گیرد.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
===تاجیکستان===
جشن «چله» همراه با باور به تولد خورشید و مراقبت از آن تا چهل روز است؛ آیین‌ها شامل شعرخوانی از حافظ، سعدی و بیدل و تلاوت قرآن بوده و ترکیبی از سنت باستانی و اسلامی شکل گرفته است.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref> 
===ازبکستان و فرغانه===
چله بخشی از میراث فرهنگی شهرهای تاریخی مانند سمرقند، بخارا و ترمذ بوده و پیوند فرهنگی مشترک با تاجیکستان و قرقیزستان دارد.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
===ترکمنستان===
جشن چله بیشتر در ادبیات و شعر، نماد سختی زمستان و گذر دشواری‌ها بوده و کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref> 
===ناردوغان (آسیای مرکزی و ترکیه)===
آیینی همزمان با انقلاب زمستانی شامل تزیین «درخت زندگی» و آویختن اشیای نمادین بوده و اشتراک‌های فرهنگی با کریسمس دارد، مانند تولد خورشید، هدیه‌دادن و رنگ سرخ.<ref>[https://www.iras.ir/%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C%D8%9B-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
===پاکستان، چین، کره جنوبی و ژاپن===
آیین‌ها شامل گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراک‌های نمادین (میوه، لوبیا، نان برنجی)، دعا و حمام زمستانی است که با باورهای محلی و حفاظت از نیروهای مثبت پیوند خورده است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
===روسیه و اسکاتلند===
روشن کردن معابر و جشن‌های آتش و گردهمایی خانوادگی، نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
===آمریکای جنوبی و غرب آفریقا===
مراسم خورشیدی و آیینی با پوشش‌های نمادین در ارتفاعات و مناطق مختلف برگزار می‌شود؛ در پرو، حتی در محوطۀ باستانی ماچو پیچو آیینی نمادین برای طولانی‌تر شدن روزها اجرا می‌شود.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
===اقلیم کردستان عراق===
جشن «شه‌وی یلدا» یا «شه‌وی چله» با بیدارماندن تا سپیده‌دم و آیین‌های مرتبط با نور، بخش جدایی‌ناپذیر هویت جمعی مردم است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> <br>
این تنوع جغرافیایی نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است، به گونه‌ای که سنت‌های باستانی، اسلامی و بومی همزمان در آن بازتاب یافته و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86 «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>


==پانویس==
== آیین‌ها و رسوم جشن شب یلدا ==
جشن شب یلدا با مجموعه‌ای از آیین‌های مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافته‌اند. مهم‌ترین جلوهٔ این آیین‌ها گردهمایی خانوادگی و برپایی شب‌نشینی است که در آن خوراکی‌هایی مانند هندوانه، خربزه، میوه‌های خشک، [[آجیل]] و شیرینی مصرف می‌شود؛ در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکی‌ها نماد [[برکت]] و فراوانی دانسته شده‌اند. در برخی گزارش‌های تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بام‌ها نیز به‌عنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref>
 
[[شاهنامه‌خوانی]]، خواندن غزل‌هایی از [[دیوان حافظ]] و گرفتن [[فال حافظ]] نیز از رسوم رایج این جشن به‌شمار می‌رود و کارکردی سرگرم‌کننده و فرهنگی دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-یلدا-بنیادی-جاویدان-در-فرهنگ-و-تمدن-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> از آیین‌های مرتبط با این جشن، رسم «[[خوانچه چله|خوانچهٔ چله]]» برای تازه‌عروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی شامل میوه، شیرینی، [[پوشاک]]، [[زیورآلات]] و دیوان حافظ به خانهٔ [[عروس]] می‌برند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی می‌شود.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/آداب-و-رسوم-شب-یلدا/ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.]</ref> در دورهٔ معاصر، اهدای [[کتاب]] یا بسته‌های خوراکی در محیط‌های خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوه‌های برگزاری این جشن تبدیل شده است.<ref>[https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
 
=== آداب‌ورسوم محلی جشن شب یلدا ===
جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیین‌های بومی برگزار می‌شود:
# '''[[خراسان رضوی]] و [[خراسان جنوبی|جنوبی]]:''' یکی از آیین‌های شاخص این جشن، [[کف‌زنی]] است؛ در این مراسم، ریشهٔ گیاه [[چوبک (گیاه)|چوبک]] را جوشانده و در ظرفی بزرگ می‌ریزند، سپس مردان و جوانان، آن را با چوب‌های مخصوص آن‌قدر هم می‌زنند تا به کف سفت تبدیل شود. کف آماده‌شده با شیرهٔ شیرین و مغزها تزیین و میان مهمانان تقسیم می‌شود. شاهنامه‌خوانی نیز در برخی نواحی رواج دارد.
# '''[[استان اصفهان|اصفهان]]:''' خانواده‌ها در خانه بزرگ‌ترها گرد می‌آیند، سفره‌ای با هندوانه (نماد خورشید)، [[آجیل]] و میوه می‌گسترانند، شاهنامه‌خوانی و فال حافظ انجام می‌شود و گاه برای تازه‌عروس «خوانچه» فرستاده می‌شود.
# '''[[آذربایجان شرقی]] و [[آذربایجان غربی|غربی]]:''' رسم شاخص این منطقه فرستادن خوانچهٔ آراسته برای تازه‌عروس یا نامزد است. در این خوانچه، هندوانه تزیین‌شده، شیرینی و هدایای مختلف قرار می‌دهند که نماد برکت و پیوند خانوادگی است.
# '''[[کردستان]]:''' خانواده‌ها گرد هم می‌آیند و بیشتر غذاهایی مانند دلمه و [[نان سنگک]] برای پذیرایی آماده می‌کنند. شب‌نشینی و گفت‌وگو بخش اصلی مراسم است.
# '''[[استان گلستان|گلستان]] (دشت گرگان):''' در گلستان خانواده‌ها پیرامون کرسی جمع می‌شوند، [[نقل‌اندازی]]<ref>روایت داستان‌های شفاهی.</ref> و شاهنامه‌خوانی انجام می‌شود و از میوه‌های محلی و جنگلی مانند ولیک و کندس و شیرینی‌های بومی پذیرایی می‌کنند.
# '''[[استان فارس|فارس]]:''' سفرهٔ یلدا در [[شیراز]] گسترده و رنگین است. [[حافظ‌خوانی]] رسم اصلی این شب به‌شمار می‌رود و اعضای خانواده با گرفتن فال حافظ و صرف خوراکی‌هایی مانند مرکبات، خرما و رنگینک شب‌نشینی می‌کنند.
# '''[[همدان]]:''' یکی از رسوم شاخص این منطقه [[فال سوزن]] است؛ پس از خواندن شعر، دختری خردسال سوزنی در پارچه می‌زند و هر شعر به‌عنوان فال یکی از حاضران تعبیر می‌شود. مصرف گردو، کشمش و تنقلات محلی نیز رایج است.
# '''[[اردبیل]]:''' خانواده‌ها تا پاسی از شب گرد هم می‌نشینند و با خوردن هندوانه، [[انار]] و گاه ماهی‌پلو شب را سپری می‌کنند. برای تازه‌عروس نیز هدایایی همراه با هندوانه تزیین‌شده فرستاده می‌شود.
# '''[[گیلان]]:''' مردم خوردن هندوانه را مایهٔ سلامت در [[زمستان]] می‌دانند. خوراکی محلی «آوکونوس»<ref>ازگیل آب‌انداخته.</ref> از پیش در خمره تهیه می‌شود. در خانواده‌هایی که تازه‌داماد دارند، طَبقی شامل میوه و یک ماهی سفید تزیین‌شده برای عروس فرستاده می‌شود.
# '''[[خوزستان]]:''' در برخی مناطق خوزستان روایت افسانه‌ای حضور «قارون» در این شب نقل می‌شود. خانواده‌ها با گردهمایی، شوخی و پذیرایی از آجیل، [[خرما]] و شیرینی شب را به صبح می‌رسانند.
# '''[[قزوین]]:''' «[[شب‌چره]]» شامل میوه‌های خشک و سرخ‌فام میان مهمانان توزیع می‌شود. غذای رایج [[سبزی‌پلو]] با ماهی دودی است. همچنین رسم فرستادن «خونچهٔ چله» برای عروس رواج دارد.
# '''[[لرستان]]:''' این شب با نام «[[شو اول قاره]]» معروف بوده و آیین شاخص آن [[شال‌اندازی]] است؛ نوجوانان از پشت‌بام همسایه شالی آویزان می‌کنند و صاحب‌خانه در آن آجیل و خوراکی می‌گذارد. «[[گندم‌شیره]]» نیز از تنقلات ویژه این شب است که از گندم خیسانده و برشته‌شده تهیه می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی]؛ [https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.]</ref>
 
== گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا ==
جشن شب یلدا فراتر از [[ایران]] برگزار شده و در [[ایران فرهنگی]] تنها مناسبتی فصلی نبوده بلکه بازتاب باور به تولد نور و پایان طولانی‌ترین شب سال است. نفوذ زبان و ادبیات فارسی و تعامل با فرهنگ‌های محلی موجب شده این جشن در کشورهای [[آسیای مرکزی]] و دیگر نقاط جهان ادامه یابد. در هر منطقه، آیین‌های باستانی، اسلامی و بومی با ویژگی‌های محلی تلفیق شده و جلوه‌های متنوعی از [[جشن شب یلدا]] ایجاد کرده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است، به گونه‌ای که سنت‌های باستانی، اسلامی و بومی همزمان در آن بازتاب یافته و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد؛<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> هرچند جشن شب یلدا در برخی نقاط با نام جشن شب چله یا [[عید نادروغان]] برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
{| class="wikitable"
!'''منطقه/کشور'''
!'''ویژگی‌های اصلی'''
!'''فعالیت‌ها و نمادها'''
|-
|'''[[افغانستان]] (به‌ویژه [[هرات]])'''
|گردهمایی خانوادگی
|شاهنامه‌خوانی، دیوان حافظ، پذیرایی با میوه‌های سرخ و آجیل<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
|-
|'''[[تاجیکستان]]'''
|جشن «چله» باور به تولد خورشید و مراقبت ۴۰ روزه
|شعرخوانی از [[حافظ]]، [[سعدی]]، [[بیدل]] و [[تلاوت قرآن]] (ترکیب سنت باستانی و اسلامی)<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
|-
|'''[[ترکمنستان]]'''
|جشن چله و نماد سختی [[زمستان]] و گذر دشواری‌ها
|کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار می‌شود.<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
|-
|'''[[آسیای مرکزی]] و [[ترکیه]]'''
|جشن ناردوغان همزمان با [[انقلاب زمستانی]]
|تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با [[کریسمس]] (تولد خورشید، هدیه‌دادن، رنگ سرخ)<ref>[https://www.iras.ir/آیین-شب-یلدا-در-آسیای-مرکزی؛-روایتها/ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.]</ref>
|-
|'''[[پاکستان]]'''
|پیوند [[معنویت]] و دورهمی خانوادگی
|گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراک‌های نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، [[دعا]]، حمام زمستانی<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|-
|'''[[چین]]'''
|اهمیت خانواده و گردهمایی
|دورهم‌نشینی خانوادگی، نوشیدن چای مخصوص همراه با نان برنجی، افسانهٔ شکارچی و روح او که برای زمستان غذا پیدا می‌کند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|-
|'''[[کره جنوبی]]'''
|اهمیت خانواده، آیین‌های محافظتی
|خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن [[آب]] در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|-
|'''[[ژاپن]]'''
|توئوجی، نماد پاکسازی و سلامتی
|حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژی‌های منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|-
|'''[[روسیه]]'''
|نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور
|روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن نان، پنیر و عسل.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|-
|'''[[اسکاتلند]]'''
|شباهت به آیین ایرانی [[چهارشنبه‌سوری]]
|فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه [[همسایه]] می‌رود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشن‌های آتش.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|-
|'''آمریکای جنوبی و غرب آفریقا'''
|برگزاری در ارتفاعات و مناطق مختلف
|پوشش‌های نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانی‌تر شدن روزها<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|-
|'''[[اقلیم کردستان عراق]]'''
|شه‌وی یلدا یا شه‌وی چله، بخش جدایی‌ناپذیر هویت جمعی
|بیدار ماندن تا سپیده‌دم، آیین‌های مرتبط با نور<ref>[https://www.shabestan.news/news/1856887/شب-یلدا-میراث-کهن-از-ایران-تا-جهان «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
|}
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}
 
==منابع==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.
* «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: 1 دی 1404ش.
* «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
* «پیشینۀ جشن شب یلدا و رسم و رسوم آن»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.
* اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.
* «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: 4 اسفند 1404ش.
* پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
* «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: 30 آذر 1404ش.
* «تاریخچهٔ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 25 اذر 1399ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
* «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
* فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش، ص۲۱.
* «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
* یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۰۳

جشن شب یلدا؛ کهن‌ترین جشن زمستانی ایرانیان در بلندترین شب سال.
جشن شب یلدا آیینی کهن در فرهنگ ایرانی و فارسی‌زبانان است که در پایان آذرماه برگزار شده و به‌عنوان یک مناسبت فرهنگی و اجتماعی شناخته می‌شود. این جشن با گردهمایی خانوادگی، تکریم بزرگ‌ترها، صرف خوراکی‌های نمادین و اجرای سنت‌هایی چون شعرخوانی و روایت‌های محلی همراه است و در طول تاریخ با فرهنگ‌های گوناگون نواحی مختلف درآمیخته است. یلدا افزون بر پیوندهای تقویمی، به‌عنوان نمادی فرهنگی از همبستگی اجتماعی، امید و بازآفرینی پیوندهای انسانی در جامعهٔ ایرانی تداوم یافته و بخشی از میراث فرهنگی ناملموس این حوزه به‌شمار می‌رود. این جشن در سال ۲۰۰۸م در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و در سال ۱۴۰۱ش نیز به‌طور مشترک از سوی ایران و افغانستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو جای گرفت.

پیشینه

پیشینهٔ جشن شب یلدا به سنت‌های ایران باستان بازمی‌گردد؛ جشنی که ریشهٔ نام آن از واژهٔ سریانی یلدا به‌معنای میلاد و زایش گرفته شده[۱] و در تفسیرهای تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند یافته است. این آیین در چارچوب گاه‌شمار خورشیدی و آیین‌های مرتبط با دگرگونی‌های فصلی شکل گرفته و به‌تدریج به‌عنوان جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد.[۲] با گذر زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی و مذهبی آن دگرگون یا کمرنگ شد، اما جشن شب یلدا که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به‌عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافت.[۳]

فلسفهٔ برگزاری

فلسفهٔ برگزاری جشن شب یلدا در پیوند با تجربهٔ زیستی جوامع کشاورزی ایران شکل گرفته است؛ جوامعی که دگرگونی‌های فصلی را مبنای تنظیم زندگی خود قرار می‌دادند و افزایش تدریجی روشنایی پس از بلندترین شب سال را نشانه‌ای از آغاز چرخه‌ای نو در طبیعت می‌دانستند. این برداشت طبیعی، در سنت‌های اسطوره‌ای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا به‌عنوان نماد آیینی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. در چارچوب کیهان‌شناسی ایران باستان که روشنایی و تاریکی را به نیروهای متقابل نسبت می‌داد، برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این مناسبت، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی تلقی می‌شد.[۴]

کارکردهای اجتماعی

  1. جشن شب یلدا در طی سده‌ها به‌عنوان یکی از پایدارترین آیین‌های فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمان‌بندی سالانهٔ جوامع کشاورزی دانسته می‌شود؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیت‌های زراعی کاهش می‌یافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار خویشاوندان فراهم می‌کرد.
  2. خصلت مردمی و غیررسمی این جشن نیز در تداوم آن نقش داشته است؛ زیرا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دوره‌های گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در فرهنگ عمومی جامعه بازتولید شده است.
  3. دیدار با بزرگان خانواده در این آیین، جلوه‌ای از تکریم سالمندان و تقویت صله‌رحم به‌شمار رفته و زمینه‌ای برای انتقال ارزش‌های فرهنگی به نسل‌های بعد فراهم می‌آورد؛ از این‌رو، یلدا کارکردی هویت‌بخش و جامعه‌پذیرانه یافته است.[۵]
  4. همچنین در برخی روایت‌های تاریخی، به جنبه‌هایی مانند تأکید نمادین بر برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده که بیانگر نقش این جشن در تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی در فرهنگ ایرانی بوده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده می‌پوشیدند و فرمان دادن و جنگ‌کردن ممنوع بود. این ویژگی‌ها نشان‌دهندهٔ کارکرد نمادین جشن در تقویت همبستگی اجتماعی است.[۶]

همسازی با تحولات دینی

جشن شب یلدا پس از ورود اسلام به ایران نیز تداوم یافت و در فرایند تحولات دینی، با شرایط فرهنگی جدید سازگار شد. این جشن به‌دلیل ماهیت مردمی و غیرآیین‌نامه‌ای خود و تأکید بر گردهمایی خانوادگی، دیدار خویشان و تقویت پیوندهای اجتماعی، با مفاهیمی مانند صله‌رحم و جایگاه خانواده در فرهنگ اسلامی هم‌خوانی داشت و ازاین‌رو تعارض بنیادینی با آموزه‌های دینی پیدا نکرد. به‌همین دلیل، بدون وابستگی به نهادهای رسمی مذهبی، در بستر فرهنگ عمومی استمرار یافت. همچنین، هم‌زمانی این جشن با آیین‌های میلاد در سنت مسیحی، در دوره‌هایی که پیروان ادیان گوناگون در ایران می‌زیستند، زمینه‌هایی از هم‌زیستی و تعامل فرهنگی را فراهم آورد و به تقویت لایه‌های مشترک هویت فرهنگی در جامعه یاری رساند.[۷]

آیین‌ها و رسوم جشن شب یلدا

جشن شب یلدا با مجموعه‌ای از آیین‌های مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافته‌اند. مهم‌ترین جلوهٔ این آیین‌ها گردهمایی خانوادگی و برپایی شب‌نشینی است که در آن خوراکی‌هایی مانند هندوانه، خربزه، میوه‌های خشک، آجیل و شیرینی مصرف می‌شود؛ در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکی‌ها نماد برکت و فراوانی دانسته شده‌اند. در برخی گزارش‌های تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بام‌ها نیز به‌عنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.[۸]

شاهنامه‌خوانی، خواندن غزل‌هایی از دیوان حافظ و گرفتن فال حافظ نیز از رسوم رایج این جشن به‌شمار می‌رود و کارکردی سرگرم‌کننده و فرهنگی دارد.[۹] از آیین‌های مرتبط با این جشن، رسم «خوانچهٔ چله» برای تازه‌عروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی شامل میوه، شیرینی، پوشاک، زیورآلات و دیوان حافظ به خانهٔ عروس می‌برند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی می‌شود.[۱۰] در دورهٔ معاصر، اهدای کتاب یا بسته‌های خوراکی در محیط‌های خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوه‌های برگزاری این جشن تبدیل شده است.[۱۱]

آداب‌ورسوم محلی جشن شب یلدا

جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیین‌های بومی برگزار می‌شود:

  1. خراسان رضوی و جنوبی: یکی از آیین‌های شاخص این جشن، کف‌زنی است؛ در این مراسم، ریشهٔ گیاه چوبک را جوشانده و در ظرفی بزرگ می‌ریزند، سپس مردان و جوانان، آن را با چوب‌های مخصوص آن‌قدر هم می‌زنند تا به کف سفت تبدیل شود. کف آماده‌شده با شیرهٔ شیرین و مغزها تزیین و میان مهمانان تقسیم می‌شود. شاهنامه‌خوانی نیز در برخی نواحی رواج دارد.
  2. اصفهان: خانواده‌ها در خانه بزرگ‌ترها گرد می‌آیند، سفره‌ای با هندوانه (نماد خورشید)، آجیل و میوه می‌گسترانند، شاهنامه‌خوانی و فال حافظ انجام می‌شود و گاه برای تازه‌عروس «خوانچه» فرستاده می‌شود.
  3. آذربایجان شرقی و غربی: رسم شاخص این منطقه فرستادن خوانچهٔ آراسته برای تازه‌عروس یا نامزد است. در این خوانچه، هندوانه تزیین‌شده، شیرینی و هدایای مختلف قرار می‌دهند که نماد برکت و پیوند خانوادگی است.
  4. کردستان: خانواده‌ها گرد هم می‌آیند و بیشتر غذاهایی مانند دلمه و نان سنگک برای پذیرایی آماده می‌کنند. شب‌نشینی و گفت‌وگو بخش اصلی مراسم است.
  5. گلستان (دشت گرگان): در گلستان خانواده‌ها پیرامون کرسی جمع می‌شوند، نقل‌اندازی[۱۲] و شاهنامه‌خوانی انجام می‌شود و از میوه‌های محلی و جنگلی مانند ولیک و کندس و شیرینی‌های بومی پذیرایی می‌کنند.
  6. فارس: سفرهٔ یلدا در شیراز گسترده و رنگین است. حافظ‌خوانی رسم اصلی این شب به‌شمار می‌رود و اعضای خانواده با گرفتن فال حافظ و صرف خوراکی‌هایی مانند مرکبات، خرما و رنگینک شب‌نشینی می‌کنند.
  7. همدان: یکی از رسوم شاخص این منطقه فال سوزن است؛ پس از خواندن شعر، دختری خردسال سوزنی در پارچه می‌زند و هر شعر به‌عنوان فال یکی از حاضران تعبیر می‌شود. مصرف گردو، کشمش و تنقلات محلی نیز رایج است.
  8. اردبیل: خانواده‌ها تا پاسی از شب گرد هم می‌نشینند و با خوردن هندوانه، انار و گاه ماهی‌پلو شب را سپری می‌کنند. برای تازه‌عروس نیز هدایایی همراه با هندوانه تزیین‌شده فرستاده می‌شود.
  9. گیلان: مردم خوردن هندوانه را مایهٔ سلامت در زمستان می‌دانند. خوراکی محلی «آوکونوس»[۱۳] از پیش در خمره تهیه می‌شود. در خانواده‌هایی که تازه‌داماد دارند، طَبقی شامل میوه و یک ماهی سفید تزیین‌شده برای عروس فرستاده می‌شود.
  10. خوزستان: در برخی مناطق خوزستان روایت افسانه‌ای حضور «قارون» در این شب نقل می‌شود. خانواده‌ها با گردهمایی، شوخی و پذیرایی از آجیل، خرما و شیرینی شب را به صبح می‌رسانند.
  11. قزوین: «شب‌چره» شامل میوه‌های خشک و سرخ‌فام میان مهمانان توزیع می‌شود. غذای رایج سبزی‌پلو با ماهی دودی است. همچنین رسم فرستادن «خونچهٔ چله» برای عروس رواج دارد.
  12. لرستان: این شب با نام «شو اول قاره» معروف بوده و آیین شاخص آن شال‌اندازی است؛ نوجوانان از پشت‌بام همسایه شالی آویزان می‌کنند و صاحب‌خانه در آن آجیل و خوراکی می‌گذارد. «گندم‌شیره» نیز از تنقلات ویژه این شب است که از گندم خیسانده و برشته‌شده تهیه می‌شود.[۱۴]

گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا

جشن شب یلدا فراتر از ایران برگزار شده و در ایران فرهنگی تنها مناسبتی فصلی نبوده بلکه بازتاب باور به تولد نور و پایان طولانی‌ترین شب سال است. نفوذ زبان و ادبیات فارسی و تعامل با فرهنگ‌های محلی موجب شده این جشن در کشورهای آسیای مرکزی و دیگر نقاط جهان ادامه یابد. در هر منطقه، آیین‌های باستانی، اسلامی و بومی با ویژگی‌های محلی تلفیق شده و جلوه‌های متنوعی از جشن شب یلدا ایجاد کرده‌اند.[۱۵] تنوع جغرافیایی جشن شب یلدا نشان می‌دهد که یلدا از یک جشن ملی ایرانی فراتر رفته و به نمادی از میراث تمدنی مشترک بشر بدل شده است، به گونه‌ای که سنت‌های باستانی، اسلامی و بومی همزمان در آن بازتاب یافته و در هر منطقه رنگ‌وبوی خاص خود را دارد؛[۱۶] هرچند جشن شب یلدا در برخی نقاط با نام جشن شب چله یا عید نادروغان برگزار می‌شود.[۱۷]

منطقه/کشور ویژگی‌های اصلی فعالیت‌ها و نمادها
افغانستان (به‌ویژه هرات) گردهمایی خانوادگی شاهنامه‌خوانی، دیوان حافظ، پذیرایی با میوه‌های سرخ و آجیل[۱۸]
تاجیکستان جشن «چله» باور به تولد خورشید و مراقبت ۴۰ روزه شعرخوانی از حافظ، سعدی، بیدل و تلاوت قرآن (ترکیب سنت باستانی و اسلامی)[۱۹]
ترکمنستان جشن چله و نماد سختی زمستان و گذر دشواری‌ها کمتر به شکل جشن آیینی مستقل برگزار می‌شود.[۲۰]
آسیای مرکزی و ترکیه جشن ناردوغان همزمان با انقلاب زمستانی تزیین «درخت زندگی»، آویختن اشیای نمادین، اشتراک با کریسمس (تولد خورشید، هدیه‌دادن، رنگ سرخ)[۲۱]
پاکستان پیوند معنویت و دورهمی خانوادگی گردهمایی خانوادگی، مصرف خوراک‌های نمادین (میوه، لوبیا و نان برنجی)، دعا، حمام زمستانی[۲۲]
چین اهمیت خانواده و گردهمایی دورهم‌نشینی خانوادگی، نوشیدن چای مخصوص همراه با نان برنجی، افسانهٔ شکارچی و روح او که برای زمستان غذا پیدا می‌کند.[۲۳]
کره جنوبی اهمیت خانواده، آیین‌های محافظتی خوردن نان برنجی (با لوبیا قرمز)، ریختن آب در اطراف خانه برای دفع نیروهای شیطانی.[۲۴]
ژاپن توئوجی، نماد پاکسازی و سلامتی حمام کردن (حمام زمستانی)، استفاده از نارنج برای بوی خوش و دفع انرژی‌های منفی، خوردن میوه و سبزی برای پیشگیری از سرماخوردگی[۲۵]
روسیه نماد مقابله با تاریکی و استقبال از نور روشن کردن معابر، دعا خواندن و خوردن نان، پنیر و عسل.[۲۶]
اسکاتلند شباهت به آیین ایرانی چهارشنبه‌سوری فردی با موهای مشکی و بلند به در خانه همسایه می‌رود تا غذای خوشمزه دریافت کند، روشن کردن آتش، جشن‌های آتش.[۲۷]
آمریکای جنوبی و غرب آفریقا برگزاری در ارتفاعات و مناطق مختلف پوشش‌های نمادین، آیین نمادین در ماچو پیچو (پرو) برای طولانی‌تر شدن روزها[۲۸]
اقلیم کردستان عراق شه‌وی یلدا یا شه‌وی چله، بخش جدایی‌ناپذیر هویت جمعی بیدار ماندن تا سپیده‌دم، آیین‌های مرتبط با نور[۲۹]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ «یلدا».
  2. ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.
  3. ↑ «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.
  4. ↑ اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.
  5. ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.
  6. ↑ پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی.
  7. ↑ یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص16-18.
  8. ↑ اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.
  9. ↑ فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.
  10. ↑ «اداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه.
  11. ↑ «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.
  12. ↑ روایت داستان‌های شفاهی.
  13. ↑ ازگیل آب‌انداخته.
  14. ↑ پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی؛ «تاریخچۀ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک.
  15. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  16. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  17. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  18. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  19. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  20. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  21. ↑ «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعت ایران و اوراسیا.
  22. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  23. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  24. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  25. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  26. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  27. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  28. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.
  29. ↑ «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان.

منابع

  • «آداب‌ورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچهٔ شب چله در شهرهای مختلف»، وب‌سایت روزانه، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «آیین شب یلدا در آسیای مرکزی؛ روایت‌های شبه چله و پیوندهای فرهنگی»، وب‌سایت مؤسسهٔ مطالعت ایران و اوراسیا، تاریخ بارگذاری: ۱ دی ۱۴۰۴ش.
  • اختری، محمدعلی، «آیین شب یلدا روز اول دی»، حافظ، شمارهٔ ۱۰، ۱۳۸۳ش، ص۱۵–۱۶.
  • پوریوسفی، طاهره، «جشن شب یلدا»، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۳۹۵ش.
  • «تاریخچهٔ شب یلدا و آداب‌ورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۴ش.
  • «شب یلدا؛ میراث کهن از ایران تا جهان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ بارگذاری: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ش.
  • فرشادیان، فرهام، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، گذر تاریخ، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۳ش، ص۲۱.
  • «فلسفهٔ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۵ آذر ۱۳۹۹ش.
  • یاری، مریم، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، نامهٔ هویت، شمارهٔ ۹۴، ۱۴۰۲ش، ص۱۵–۱۶.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=جشن_شب_یلدا&oldid=44299»