آسیب‌پذیری نوجوانان در فضای مجازی: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =آسیب‌پذیری-نوجوانان.jpg|بندانگشتی|300x300پیکسل

| زیرنویس تصویر    =رهاسازی کودکان در فضای مجازی

| فایل پادکست      =آسیب‌پذیری نوجوانان در فضای مجازی.ogg

| حجم فایلپادکست    =11/06

| تاریخ پادکست      =22-1-1405

| زیرنویس عنوان    =

 

| عنوان اصلی        =  

| عنوان انگلیسی    =  

| عنوان عربی        =  

| عنوان علمی        =  

| شاخه علمی        =  

| نوع مفهوم        =  

| معنای اصطلاحی      =  

| حوزه کاربرد      =  

| گستره جغرافیایی  =  

| منشأ تاریخی      =  

 

| نخستین کاربرد    =  

| ریشه واژه        =  

| مرتبط با          =  

| اهمیت            =  

| مبدع              =  

| مروج              =  

| مقدس برای        =  

| مورد احترام      =  

| آثار مرتبط        =  

توسعهٔ وسایل ارتباط جمعی و دسترسی آزاد به انواع محتوای اینترنت، موجب آسیب‌هایی مانند اختلال هویت فردی و دینی، اعتیاد به اینترنت و کاهش رعایت عفاف و حجاب در نوجوانان شده است.

* روانی؛ چند هویتی، ناهنجاری اخلاقی و روانی<ref>[https://hirbodclinic.com/the-impact-of-cyberspace-on-the-mental-health-of-youth-and-adolescents/ «تأثیر فضای مجازی بر سلامت روان‌شناختی جوانان و نوجوانان»، وب‌سایت کلینیک هیربد.]</ref> و [[اعتیاد به اینترنت]] از جملهٔ [[آسیب‌های روانی]] هستند که [[نوجوان]] را در [[فضای مجازی]] تهدید می‌کنند.<ref>[https://faslname.msy.gov.ir/article_293_a2886bfe9190665692bb088bc206388a.pdf قراباغی و دیگران، «تأثیر شبکه‌های محازی بر حجاب و عفاف، هویت دینی و فردی، تعامل با خانواده و افسردگی و انزوا در بین جوانان»، 1397ش، ص328.]</ref>

* اجتماعی؛ ساختارشکنی الگوها و ارزش‌ها، دسترسی به حساب‌های بانکی، ترویج خشونت، انتشار محتوای مستهجن، [[هرزه‌نگاری]]، تعدی به حریم خصوصی،<ref>[https://hirbodclinic.com/the-impact-of-cyberspace-on-the-mental-health-of-youth-and-adolescents/ «تأثیر فضای مجازی بر سلامت روان‌شناختی جوانان و نوجوانان»، وب‌سایت کلینیک هیربد.]</ref> پرخاشگری، هرزه‌نگاری اینترنتی، کلاه‌برداری، جرائم اینترنتی، عشق‌های مجازی، درگیری با توهمات مجازی، عادی‌سازی روابط پسر و دختر،<ref>[http://jayps.iranmehr.ac.ir/article-1-358-fa.pdf محمودی و دیگران، «تحلیل کیفی آسیب‌های اجتماعی نوجوانان در شبکه‌های اجتماعی مجازی»، 1400ش، ص406.]</ref> خیانت، نمایش بدن، ترویج [[بی‌بندوباری]]، بد پوششی، گرایش به ادیان و مکاتب انحرافی، افزایش [[روسپی‌گری]] اینترنتی<ref>[https://defapress.ir/fa/news/537279/تاثیر-فضای-مجازی-بر-عفاف-و-حجاب «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref> و سستی تعامل با خانواده برخی از آسیب‌های اجتماعی فضای مجازی به‌شمار می‌روند.<ref>[https://faslname.msy.gov.ir/article_293_a2886bfe9190665692bb088bc206388a.pdf قراباغی و دیگران، «تأثیر شبکه‌های محازی بر حجاب و عفاف، هویت دینی و فردی، تعامل با خانواده و افسردگی و انزوا در بین جوانان»، 1397ش، ص328.]</ref>

* کاهش دین‌داری؛ محتوای اینترنت بر [[هویت دینی]] و فرهنگی نوجوانان مؤثر است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20180620093937-9868-289.pdf قنبری برزیان، «تأثیر فراغت مجازی و بازی‌های رایانه‌ای بر هویت دینی نوجوانان»، 1396ش، ص117.]</ref> آموزش‌های منفی، تمسخر دین و دین‌داری، رواج بی‌بندوباری و ارائهٔ جلوهٔ منفی به قشر مذهبی در فضای مجازی موجب کاهش دین‌داری نوجوانان می‌شود.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8607491/دینداری-به-وقت-نوجوانی «دین‌داری به وقت نوجوانی»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

* کاهش عفاف و حجاب؛ فضای مجازی موجب تغییرات گسترده در نگرش، سبک زندگی و بنیان‌گذاری فرهنگ جدیدی می‌شود که با ارزش‌های بومی مغایرت دارد و موجب انحراف اجتماعی، حیا زدایی و بدحجابی می‌شود.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/537279/تاثیر-فضای-مجازی-بر-عفاف-و-حجاب «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref>

* ایجاد ولنگاری؛ عدم رعایت [[حریم خصوصی]] و حضور در اینترنت برای وقت‌گذرانی از مصادیق ولنگاری در اینترنت است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82715953/آسيب-هاي-ولنگاري-در-اتاق-شيشه-اي-فضاي-مجازي بابایی، «آسیب‌های ولنگاری در اتاق شیشه‌ای فضای مجازی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> نادیده گرفتن شخصیت‌های حقیقی افراد، غفلت از اخلاق و اصول اسلامی، نبود نظارت کافی و قانون موجب بروز ولنگاری مجازی می‌شود<ref>[https://roozhayeborujerd.ir/1401/02/ولنگاری-فضای-مجازی-یا-فضای-مجازی-ولنگا/ «ولنگاری فضای مجازی یا فضای مجازی ولنگار»، پایگاه تحلیلی خبری روزهای بروجرد.]</ref> که تهدیدی برای ذهن نوجوانان، ذائقهٔ مخاطبان و اخلاق و فرهنگ ایرانی و اسلامی است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3037854/ولنگاری-فضای-مجازی-تهدید-خانواده‌های-Ø§ÛŒØ «ولنگاری فضای مجازی؛ تهدید خانواده‌های ایرانی»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>

* اختلال در هویت‌یابی؛ ویژگی‌ها و قوانین اینترنت سبب ایجاد هویتی مجازی در کاربران می‌شود که در آن به دور از بازدارنده‌های رسمی و اجتماعی دست به اقداماتی می‌زنند که در فضای واقعی انجام نمی‌دهند. نوجوانان، در چنین شرایطی به‌دلیل شکل نگرفتن هویت کامل، مرز فضای مجازی و واقعی را گم می‌کنند و مانند دنیای واقعی از فضای مجازی هم تأثیر می‌پذیرند.<ref>[https://defapress.ir/fa/news/537279/تاثیر-فضای-مجازی-بر-عفاف-و-حجاب «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref> آگاهی از اطلاعات نامناسب و غیرضروری فضای مجازی، موجب اشباع ذهن نوجوان، اختلال در فرایند هویت‌یابی، انتخاب ارزش،<ref>[https://hirbodclinic.com/the-impact-of-cyberspace-on-the-mental-health-of-youth-and-adolescents/ «تأثیر فضای مجازی بر سلامت روان‌شناختی جوانان و نوجوانان»، وب‌سایت کلینیک هیربد.]</ref> تکامل هویت جنسی<ref>[http://vaghayeostan.ir/دنیا-در-حال-تغییر-است-گزارشی-درباره-هفت/ «دنیا در حال تغییر است/ گزارشی دربارۀ هفتۀ سلامت روان که امسال بر سلامت جوانان و نوجوانان تأکید دارد»، وب‌سایت وقایع استان]</ref> و هویت فردی و دینی می‌شود.<ref>[https://faslname.msy.gov.ir/article_293_a2886bfe9190665692bb088bc206388a.pdf قراباغی و دیگران، «تأثیر شبکه‌های محازی بر حجاب و عفاف، هویت دینی و فردی، تعامل با خانواده و افسردگی و انزوا در بین جوانان»، 1397ش، ص328.]</ref>

دختران و زنان به‌دلیل انتشار عکس و فیلم در شبکه‌های مجازی بیشتر از سایر افراد جامعه، در معرض سوءاستفاده هستند.<ref>[https://www.irna.ir/news/82715953/آسيب-هاي-ولنگاري-در-اتاق-شيشه-اي-فضاي-مجازي «آسیب‌های ولنگاری در اتاق شیشه‌ای فضای مجازی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> یافته‌ها حاکی از این است که حضور بیش از پنج ساعت در فضای مجازی موجب تغییر رفتار، کاهش اعتمادبه‌نفس، احساس خودزشت‌انگاری، شرمساری، رقابت در جلوه‌گری بیشتر، بیداری جنسی، دسترسی زودهنگام به محتوای پورن، تشویق و تهییج جنسی، تسهیل ارتباط با جنس مخالف، ترویج بی‌بندوباری جنسی، انحراف اخلاقی، گرایش به شیوه‌های ارتباطی گسترده‌تر، تجربهٔ تلخ عاطفی، شکست تحصیلی، نارضایتی جنسیتی، تمایلات تراجنسیتی و بی‌جنسیتی دختران نوجوان می‌شود.<ref>[https://qccpc.atu.ac.ir/article_15129_0a229a6e02b474d5d6eab2a758a67f15.pdf سلطان محمدی و پورسید آقایی، «آسیب‌شناسی پدیدارشناسانۀ هویت جنسیتی دختران نوجوان در فضای مجازی»، 1402ش، ص76-78.]</ref>

بازی‌های نامناسب مجازی باعث اعتیاد، ناهنجاری اجتماعی، انحراف رفتاری، فروپاشی خانواده، آسیب‌های اجتماعی،<ref>[https://familyweb.ir/بسیاری-از-بازیهای-فضای-مجازی،-آسیب-های/ «بسیاری از بازی‌های فضای مجازی، آسیب‌های اجتماعی را به دنبال دارد/ خانواده و فضای مجازی»، وب‌سایت انجمن خانواده و اینترنت.]</ref> کمردرد، اختلال در خواب و غذاخوردن، میگرن،<ref>[https://gerdab.ir/fa/news/35759/مزایا-و-معایب-بازی‌های-رایانه‌ای-آنلاین «مزایا و معایب بازی‌های رایانه‌ای آنلاین»، وب‌سایت گرداب.]</ref> اختلالات بینایی، خشکی چشم، بیماری چشم‌های قهرمان گپتار،<ref>نوعی اختلال که با وجود گذشت چندین ساعت از بازی، چشم تصاویری را که به آن خیره شده می‌بیند. [https://bujikaa.com/بازی-آنلاین-و-آسیب-های-آن-به-کودکان/ «بازی‌های آنلاین و آسیب‌های آن به کودکان»، وب‌سایت بوبیعا.]</ref> انگشت نینتند،<ref>نوعی اختلال که فرد باید برای گرفتن دو دستهٔ حرکتی تعادل خود را به اشکال مختلفی حفظ کند که باعث آسیب ستون مهره‌ها، زانوها، تورم انگشتان، درد دست و مچ و حتی از دست دادن تعادل و افتادن بر زمین می‌شود. [https://bujikaa.com/بازی-آنلاین-و-آسیب-های-آن-به-کودکان/ «بازی‌های آنلاین و آسیب‌های آن به کودکان»، وب‌سایت بوبیعا.]</ref> رفتارهای خشونت‌بار، دلواپسی بیش از حد، چاقی یا لاغری بیش از حد، کاهش تعامل اجتماعی، بی‌توجهی به بهداشت فردی، سندرم تونل کارپال،<ref>تورم قسمتی از مچ که تاندون و اعصاب اساسی از آن می‌گذرد در اثر زیر فشار بودن عصب‌های دست و ساعد. [https://bujikaa.com/بازی-آنلاین-و-آسیب-های-آن-به-کودکان/ «بازی‌های آنلاین و آسیب‌های آن به کودکان»، وب‌سایت بوبیعا».]</ref> کوچک شدن و از بین رفتن سلول‌های مغزی و حتی [[مرگ]] می‌شوند.<ref>[https://bujikaa.com/بازی-آنلاین-و-آسیب-های-آن-به-کودکان/ «بازی‌های آنلاین و آسیب‌های آن به کودکان»، وب‌سایت بوبیعا.]</ref>

* خودمراقبتی؛ یادگیری نحوهٔ رفتار درزمینهٔ استفاده از فضای مجازی، مانند مدیریت استرس و خشم، مهارت نه گفتن و گفت‌وگو، خودآگاهی، حل تعارض، مقاومت در برابر فشار همسالان،<ref>[https://www.jahannews.com/news/645741/آسیب-فضای-مجازی-برای-نوجوانان «آسیب فضای مجازی برای نوجوانان»، وب‌سایت جهان نیوز.]</ref> سواد رسانه و تفکر انتقادی.

* مراقبت اجتماعی؛ راهکارهایی که اطرافیان، به‌ویژه والدین برای کاهش آسیب نوجوانان انجام می‌دهند، مانند میانجی‌گری [[فیلترینگ]]، کمک از روان‌شناسان حوزهٔ سلامت روان،<ref>[http://vaghayeostan.ir/دنیا-در-حال-تغییر-است-گزارشی-درباره-هفت/ «دنیا در حال تغییر است/ گزارشی دربارۀ هفتۀ سلامت روان که امسال بر سلامت جوانان و نوجوانان تأکید دارد»، وب‌سایت وقایع استان.]</ref> عادت دادن نوجوانان به استفادهٔ مناسب از اینترنت در سنین کمتر، نیازشناسی، گفت‌وگو، اعتماد کردن، درک بیشتر فرزندان، سخت نگرفتن زیاد، ممنوعیت صحبت با افراد غریبه، نصب بدون هماهنگ برنامه، قرار دادن رمز بر گوشی برای فرزندان بدون اطلاع والدین و استفادهٔ پنهانی از گوشی.<ref>[https://www.salamsch.com/blog/cellphone-rules-for-kids-and-teenagers/ «قوانین استفاده از موبایل برای کودکان و نوجوانان»، وب‌سایت مجموعه مدارس سلام.]</ref>

همچنین در سطح کلان، برنامه‌ریزی باهدف ترویج نشاط و سبک سالم زندگی، بالا بردن تاب‌آوری، ترویج معنویت در جامعه برای تسریع فرایند سلامت روان،<ref>[https://sbmu.ac.ir/%D8%A2%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D9%88-%D9%BE%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%87%D8%A7-/%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D9%88%D8%A «توانمدسازی نوجوانان و جوانان برای خودمراقبتی»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید بهشتی».]</ref> تبلیغ سبک زندگی اسلامی و دینی، استفاده از فنون روان‌شناسی و گفتمان علمی،<ref>[https://defapress.ir/fa/news/537279/تاثیر-فضای-مجازی-بر-عفاف-و-حجاب «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس.]</ref> اعلام روش‌های نفوذ و آموزش استفاده از منابع خبری تأییدشده و معتبر،<ref>[http://npwjm.ajaums.ac.ir/article-1-650-fa.pdf عباسیان و دیگران، «چالش‌های مرتبط با نقش دولت در فضای مجازی، ارائۀ یک نظریۀ زمینه‌ای، بهار 1398ش، ص84.]</ref> برچسب‌زنی مطالب، رده‌بندی سنی، تمایز بخشی،<ref>[https://iranthinktanks.com/proposed-plan-to-protect-children-and-teenagers-in-cyberspace/ پاینده، «طرح پیشنهادی صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی»، وب‌سایت جامعۀ اندیشکده‌ها.]</ref> سرمایه‌گذاری در بخش فرهنگی و کاهش فشارهای اقتصادی ازجمله سیاست‌های مطرح برای صیانت نوجوانان در فضای مجازی است.<ref>[https://nasimeemrooz.ir/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C/815409-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D9%87%D8%A «آسیب‌های اجتماعی و نقش دولت و مردم در کاهش آن»، خبرگزاری نسیم امروز.]</ref>

سروکارداشتن بیشتر زنان با تربیت فرزندان و نقش چشمگیر آنان در برابر مشکلات و آسیب‌های شبکه‌های اجتماعی در نوجوانان، لزوم اقداماتی از سوی مادران برای کنترل این آسیب‌ها را ایجاب می‌کند. تعیین اوقات مشخص برای حضور نوجوانان در اینترنت، نظارت و تعیین محدوده برای حضور فرزندان در اینترنت،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/110854/مدیریت-فضای-مجازی-در-خانه-و-خانواده «مدیریت فضای مجازی در خانه و خانواده»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> تربیت نسل، تحکیم بنیان خانواده و پایه‌های اعتقادی، ایفای نقش مادری، آشنا کردن فرزندان با آموزه‌های دینی و اعمال عبادی، گرم نگه‌داشتن خانواده، ایفای مطلوب نقش همسری و مادری، محدود کردن زمان استفاده از فیلم‌ها و سریال‌های خانوادگی، بیشتر در کنار خانواده بودن<ref>[https://lorestan.iqna.ir/fa/news/3878818/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D «نقش مادران در میزان اثر فضای مجازی بر فرزندان»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.]</ref> و تشکیل گروه خانوادگی در فضای مجازی برای جبران خلأهای ارتباطی باهدف اشتراک محتوای خوب و شکل‌دهی ارتباط مثبت با فرزندان تأثیر بسزایی در کاهش آسیب‌های اینترنت دارد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5775461/%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7% «ظرفیت اینترنت در روابط خانوادگی/ خانوادۀ اینترنتی را عملیاتی کنیم»، خبرگزاری مهر.]</ref>

فرهنگ‌سازی استفادهٔ درست و بهینه از اینترنت، تقویت بصیرت و عقاید، آگاهی‌بخشی به کاربران، تولید و گسترش تولیدات فرهنگی دینی در اینترنت، جایگزین کردن فعالیت‌های اجتماعی و گروهی، استفاده از اصول و روش‌های تربیتی مانند تشویق، تکرار، تنبیه و تذکر ازجمله راهکارهای دین برای مقابله با چالش‌های تربیت در [[فضای مجازی]] است.<ref>[https://www.farhangerazavi.ir/article_57847_e3e30b4266b4e4aa447232b9eb5f9fc5.pdf نوروزی و دیگران، «راهکارهای تربیت دینی در فضای مجازی با تأکید بر آموزه‌های قرآن و سیرۀ رضوی»، پاییز 1396ش، ص206.]</ref> از منظر کارشناسان فرهنگی رعایت مبانی تربیت دینی، تأکید بر نماز اول وقت و همراهی فرزندان در ادای فرایض دینی موجب کاهش اثرات منفی اینترنت می‌شود.<ref>[https://johi.ir/afile/90-98N.M.pdf ملاحی، «نقش آموزه‌های دینی اسلامی بر پیشگیری از آثار مخرب فضای مجازی بر خانواده‌ها»، 1396ش، ص98.]</ref>

در یکی از ایالت‌های آمریکا استفادهٔ افراد زیر هجده سال را از فضای مجازی بین ساعت ۱۰:۳۰ تا ۶:۳۰ ممنوع است و استفادهٔ سایر کاربران در این ساعات به تأیید سن نیاز دارد.<ref>[https://www.citna.ir/news/282006/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%A «نگاهی به قوانین و محدودیت‌های کشورهای دنیا در استفادۀ کودگان از شبکه‌های اجتماهی و پیام‌رسان‌ها»، وب‌سایت سیتنا.]</ref> تصویب قانون ضد قلدری در مدارس فیلیپین، ارائهٔ محتوا طبق رده‌بندی سنی در روسیه، حفظ حقوق افراد زیر هجده سال در اینترنت در هند، ممنوعیت فروش محتوای مستهجن به نوجوان در سنگاپور و دسترسی افراد زیر شانزده سال به شبکه‌های مجازی در اروپا نیز از مصوبات دیگر کشورها است.<ref>[https://atna.atu.ac.ir/fa/news/303958/عزم-جهانی-برای-محافظت-از-کودکان-و-نوجوانان «عزم جهانی برای محافظت از کودکان و نوجوانان در اینترنت»، وب‌سایت عطنا.]</ref>

* پرهیز از اشتراک اطلاعات شخصی اعم از نام، شمارهٔ تماس، نام یا نشانی مدرسه بدون مشورت با والدین؛

* باز نکردن پیام افراد غریبه به‌دلیل انتقال ویروس امکان؛

* احمدوند، خلیل‌الله و احمدی روزبه، امیر، «نقش زنان در جلوگیری از آسیب‌های فضای مجازی»، اولین همایش ملی زنان، بازآفرینی شهری و توسعه پایدار، ۱۳۹۶ش.

* «از چه سنی اجازهٔ استفاده از اینترنت داده شود؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۴۰۰ش.

* امیرحسینی، شقایق، «۶ روش کنترل دسترسی کودکان به اینترنت»، وب‌سایت کارپازل، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۰ش.

* «بسیاری از بازی‌های فضای مجازی، آسیب‌های اجتماعی را به دنبال دارد/ خانواده و فضای مجازی»، وب‌سایت انجمن خانواده و اینترنت، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۲ش.

* «دنیا در حال تغییر است/ گزارشی دربارهٔ هفتهٔ سلامت روان که امسال بر سلامت جوانان و نوجوانان تأکید دارد»، وب‌سایت وقایع استان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۷ش.

* سلطان محمدی، عطیه و دیگران، «آسیب‌شناسی پدیدارشناسانهٔ هویت جنسیتی دختران نوجوان در فضای مجازی»، شمارهٔ ۵۴، تابستان ۱۴۰۲ش.

* سیمیار، محمدحسین، «تفاوت‌های بازی آنلاین و بازی آفلاین»، وب‌سایت کدومو، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.

* «ظرفیت اینترنت در روابط خانوادگی/ خانوادهٔ اینترنتی را عملیاتی کنیم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ تیر ۱۴۰۲ش.

* ملاحی، نجمه، «نقش آموزه‌های دینی اسلامی بر پیشگیری از آثار مخرب فضای مجازی بر خانواده‌ها»، شمارهٔ ده، تابستان ۱۳۹۶ش.