اتل‌متل: تفاوت میان نسخه‌ها

| تصویر            =  اتل متل۱.jpg

| زیرنویس تصویر    = چند کودک در حال انجام بازی اتل متل

| image_alt        =بازی اتل متل کودکان

| فایل پادکست      = 

| نخستین کاربرد    =  

| ریشه واژه        =  

| مورد احترام      =  

| آثار مرتبط        =  

{{درشت|'''اَتَل‌مَتَل'''}}؛ شعر و بازی سنتی و کودکانه.

اتل‌متل، [[بازی]] و شعر کودکانه ایرانی است که با جمله‌های مسجع و آهنگین، اغلب با عبارت «اتل متل توتوله» آغاز می‌شود. این بازی قدمتی طولانی داشته و جنبۀ [[سرگرمی]] و آموزشی برای کودکان دارد. در اجرای بازی، [[کودکان]] در کنار هم می‌نشینند و یکی از آن‌ها که اوستا نامیده می‌شود شعر را می‌خواند و به پاهای دیگران ضربه می‌زند؛ در پایان هر دور، بازیکنی که پایش باقی بماند، برنده یا بازنده شناخته می‌شود. در نقاط مختلف [[ایران]]، شیوۀ اجرای بازی، شعر و مجازات بازنده متفاوت است؛ از قلقلک گرفتن و دویدن روی یک پا تا بازی شاه و وزیر یا رقصیدن با آهنگ کودکان. شعرهای این بازی در هر منطقه گویش، ریتم و مضمون خاص خود را دارند و امروزه نسخه‌های آموزشی و آموزنده آن نیز رایج شده است. بازی اتل‌متل، هم سرگرمی، هم تجربۀ اجتماعی و هم وسیلۀ انتقال [[فرهنگ]] و ارتقای [[خلاقیت کودک|خلاقیت]] در کودکان است.

==معرفی ==

اتل‌متل نام یک بازی و شعر کودکانه است که با جمله‌های مسجع (هم‌قافیه و هم‌آهنگ) اجرا می‌شود. اغلب این جملات با عبارت «اتل متل توتوله» آغاز می‌شوند. [[کودک|کودکان]] ایرانی این ترانۀ آهنگین را می‌خوانند و به همراه آن بازی می‌کنند. اشعار این بازی پیشینه‌ای دیرینه دارند و گاه دربردارندۀ معانی زیبا و پندآموزی هستند.<ref>[https://www.khabarfoori.com/بخش-فرهنگی-69/2501292-معنی-شعر-ساله-اتل-متل «معنی شعر 500 ساله اتل متل توتوله چیست؟» وب‌سایت خبر فوری.]</ref> نام بازی نیز از نخستین سطر همین ترانه گرفته شده است.<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۶۱ش، ص107.</ref>

[[محمدتقی بهار]]، این بازی را «هتل متل» نامیده و وزن و سبک شعری آن را از اولین اشعار غنایی سروده شده به [[زبان فارسی]] دانسته که پیشینهٔ آن به قبل از [[ورود اسلام به ایران]] می‌رسد.<ref>بهار، بهار و ادب فارسی، ج1، ۱۳۵۱ش، ص31؛ محمدی، تاریخ ادبیات کودکان، ج1، ۱۳۸۰ش، ص37.</ref> گروهی دیگر از پژوهشگران، این سروده را شعری هدفمند، پُرمعنا و جهت‌دار دانسته‌اند که همه اقوام مانند عرب، ترک، کرد، هند، چین و فارس را به همبستگی فراخوانده و همگان را در این [[شادی]] آیینی شریک کرده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/163325/اتل-متل-توتوله-1 «اتل متل توتوله»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

[[پرونده:اتل متل.jpg|جایگزین=بازی اتل متل دانش‌آموزان دختر|بندانگشتی|بازی اتل متل دانش‌آموزان دختر]]

برای انجام این بازی، که شکلی نمایشی دارد، تعدادی از کودکان در کنار هم نشسته و پاهای خود را دراز می‌کنند. سپس، یکی از کودکان که به اوستا/استاد بازی معروف است، شعری هجایی می‌خواند و با خواندن هر هجا، روی پای بچه‌ها ضربه زده یا به پای آن‌ها، به‌ترتیب، اشاره می‌کند. همزمان با اتمام شعر، نوبت به پای هر بازیکنی که برسد، باید پای خود را جمع کند و این کار آن‌قدر ادامه می‌یابد تا همهٔ پاها جمع شده و تنها یک پا باقی بماند. پای باقی‌مانده، پای فرد بازنده است. البته در [[تهران]]، کودکی که در بازی باقی می‌ماند، برنده دانسته می‌شود و در دور بعدی، نقش اوسا را ایفا می‌کند.<ref>رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۵۲۰–۵۲۱؛ صفی‌نژاد، مونوگرافی ده طالب‌آباد، ۱۳۵۵ش، ص۳۴۷؛ جهانشاهی، فرهنگ‌نامهٔ کودکان و نوجوانان، ج6، ۱۳۸۲ش، ص۶۳.</ref>

در [[تنکابن]]، خود اوسا نیز در بازی شرکت کرده و در صورتی‌که هر دو پای او جمع شود، بازیکنان باید اوسای دیگری را برای بازی انتخاب کنند.<ref>خلعتبری لیماکی، فرهنگ مردم تنکابن (شهسوار)، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۲–۱۸۳.</ref> کودکان در [[گیلان]]، در صورتی‌که تنها پای یک بازیکن باقی مانده باشد، بین او و زمین، شعر را دوباره می‌خوانند و اگر ترانه به پای بازیکن ختم شود، او پای خود را جمع می‌کند و در صورتی‌که به زمین ختم شود، بازیکنان دیگر، بازیکن بازنده را قلقلک می‌دهند.<ref>فقیه محمدی جلالی، سیمای کوچان، ۱۳۸۲ش، ص۲۷۸–۲۷۹.</ref>

در برخی نقاط نیز برای مشخص‌شدن برنده یا بازنده، کودکان باید با گفتن آخرین جملهٔ اوسا، پای خود را جمع کنند و کسی که این عمل را سریع انجام ندهد، می‌بازد. مجازات بازنده نیز متفاوت است. برای مثال، گاهی فرد بازنده روی زمین زانو زده و صورت بر زمین می‌گذارد، افراد دیگر روی پشت او می‌زنند و این شعر را می‌خوانند: «تاپ تاپ خمیر، شیشه پُر پنیر، دست کی بالا؟» در این لحظه، یکی از کودکان، به اشارۀ اوسا، دست خود را بالا می‌گیرد. اگر بازنده، درست تشخیص داد، دوباره نشسته و بازی ادامه می‌یابد. در صورت پاسخ اشتباه نیز، اوسا بر پشت بازنده زده و می‌خواند: «رفتیم دکون قصابی، دیدیم زنبور را می‌کنن جلزّ و ولز» در این لحظه، بازیکنان شروع به گرفتن نیشگون‌های ریز از پشت بازنده می‌کنند.<ref>متحدین، دانشنامهٔ کوچک ایران، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۳–۳۹۴؛ کامرانی، «بازی اتل متل»، ۱۳۴۸ش، ص5.</ref> مجازات بازنده، به‌صورت‌های دیگری نیز انجام می‌شود. برای مثال، روی یک پا دویدن، کولی‌دادن به دیگران، فریاد یک‌نفس کشیدن با هجای «زو…»،<ref>ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ج1، ۱۳۴۲ش، ص188.</ref> بازی شاه و وزیر (با دستیاری اوسا)،<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۶۱ش، ص107.</ref> چهاردست‌وپا روی زمین حرکت کردن و با آهنگ بچه‌های دیگر رقصیدن (در [[استان کردستان|کردستان]]).<ref>فاروقی، نظری به تاریخ و فرهنگ سقز کردستان، ۱۳۶۹ش، ص۲۹۸–۲۹۹.</ref>

== متن شعر ==

{{شعر جدید|متن=

اتل متل توتوله\\گاو حسن چه جوره؟

نه شیر داره نه پستون\\گاوش رو بردن هندستون

\\یک زن کُردی بستون

اسمش رو بزار عم‌قزی\\دور کلاش قرمزی

\\هاچین و واچین

\\یک پات رو ور چین}}

[[محمدعلی جمال‌زاده|جمال‌زاده]]، روایتی قدیمی‌تر از این شعر را این‌گونه بیان کرده است:<ref>جمال‌زاده، فرهنگ لغات عامیانه، ۱۳۴۱ش، ص5؛ متحدین، دانشنامهٔ کوچک ایران، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۳.</ref>

{{شعر جدید|متن=

اتل متل توتوله\\گاب (گاو) حسن کوتوله

نه شیر داره نه پستون\\شیرشو ببر کُردستون

\\یه زن کُردی بستون

اسمشو بزار ستاره\\واسش بزن نقاره

یه چوب زدم به بلبل\\صداش رفت به استامبول

استامبولم خراب شد\\بند دلم کباب شد

\\هاچین و واچین

\\یه پاتو ورچین}}

{{شعر جدید|متن=

\\درد دره}}

بچه‌های [[کرمان]]، در هنگام اجرای این بازی می‌خوانند:<ref>لاریمر، فرهنگ مردم کرمان، ۱۳۵۳ش، ص۴۳؛ قزل ایاغ، راهنمای بازی‌های ایران، ۱۳۷۹ش، ص۵۱۷.</ref>

{{شعر جدید|متن=

اتلک تی تتلک پنجه بشه مال شکرک\\احمدک، جون پدر، برو به جنگ شونه‌سر

شونه‌سر غوغا شد، مشت راستش واشد\\عباس کجا؟ تو باغچه. چی می‌چینه؟ آلوچه

\\ور دخترون خونه، ور پسرون کوچه

دسمال شاه سوخته شده\\آب طلا ریخته شده

\\اره بره یکیش بزن به دره}}

   

[[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] نیز شعری متفاوت را هنگام اجرای این بازی می‌خوانند:<ref>عبداللهی موگویی، ترانه‌ها و مثل‌های بختیاری، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۰.</ref>

{{شعر جدید|متن=

متل متل توت متل\\پنگه به شیر نون شکر

ای حیدر بخد پدرت\\رو بجنگ شانظرت

شانظر قرقو کنه\\پوسد سرس کلوکنه

اره بره یکیش بزن به در\\هپوسد سرس کلوکنه}}

{{شعر جدید|متن=

کِریچو کِریچو پَندونِه\\موش رفته باله خونه

همسایه را دزد برده\\از محل بالا برده

کُدَش کُدَش اُرومه\\کوری ناتمومه

چش مرغک چَمومه\\کَلاچِل گِل کُیج دومه

\\کریچوکِریچو پَندونِه}}

 

در [[رفسنجان]] نیز، ترانۀ این بازی کمی متفاوت است:<ref>کامرانی، «بازی اتل متل»، ۱۳۴۸ش، ص5.</ref>

{{شعر جدید|متن=

اتلک توتو تلک\\پنجهٔ موشو شکلک

عباس کجا؟ تو باغچه\\چی می‌چینه؟ آلوچه

آلوچهٔ سه گردو\\خبر بردن به اردو

اردو خبردار شد\\عباس حالش زار شد

\\ارش پرش

\\یکی بزن تا درش}}

در سایر نقاط [[ایران]] نیز، این شعر را با زبان و گویش و مفاهیمی متفاوت می‌خوانند.<ref>محمدی، ایل لر اویون لار (تحقیقی پیرامون معرفی ۱۰۰ بازی محلی رایج استان اردبیل)، ۱۳۸۴ش، ص۳۲۷–۳۲۸؛ محمدی، فرهنگ بازی‌های محلی ایلام، ج1، ۱۳۸۴ش، ص219-220؛ رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران (ملایر)، ۱۳۷۸ش، ص۲۷۲؛ پاینده، فرهنگ گیل و دیلم، ۱۳۶۶ش، ص۹۲.</ref> امروزه، انواع دیگری از این شعر در [[ایران]]، با مفاهیمی آموزشی خوانده می‌شود، برای مثال:<ref>[https://sevteb.com/atal-matal-tootoole/ «اتل متل توتوسه، گاو حسن و چند موضوع دیگر!»، وب‌سایت سیوطب.]</ref>

{{شعر جدید|متن=

اتل متل یک مورچه\\قدم می‌زد تو کوچه

اومد یک کفش ولگرد\\پای اونو لگد کرد

مورچۀ پا شکسته\\راه نمی‌ره نشسته

\\با برگی پاشو بسته

مورچه جونم تو ماهی\\خوب بشه پات الهی

\\هاچین و واچین

\\یک پاتو ورچین}}

* کامرانی، محمود، «بازی اتل متل»، تهران، فردوسی، شماره ۹۲۸، ۱۳۴۸ش.

* محمدی، مهین و کامرانی، حسن، ایل لر اویون لار (تحقیقی پیرامون معرفی ۱۰۰ بازی محلی رایج استان اردبیل)، صداوسیمای اردبیل، ۱۳۸۴ش.