چشم‌وهم‌چشمی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''چشم و هم‌چشمی'''}}؛ رقابتی ناسالم و تهدیدکنندهٔ سعادت دنیوی و اخروی انسان.

چشم و هم‌چشمی، در حوزهٔ عمل اجتماعی انسان به رفتارهایی اطلاق می‌شود که افراد برای حفظ یا ارتقای جایگاه اجتماعی خود، از الگوهای مصرفی دیگران در سبک زندگی تقلید می‌کنند و دارایی‌های خود را به رخ می‌کشند. این پدیده که در مقایسهٔ اجتماعی ریشه دارد، بیشتر با هدف نمایش ثروت، موقعیت یا موفقیت همراه است. پدیدهٔ چشم و هم‌چشمی، به‌صورت یک چرخه معیوب، افراد را در سبک زندگی تحت فشار قرار داده، روابط اجتماعی را تخریب کرده و فرهنگ عمومی را به سمت مادی‌گرایی سوق می‌دهد. چشم و هم‌چشمی در زنان بیشتر دیده می‌شود، اما مردان نیز در زمینه‌های متعددی نسبت به یکدیگر چشم و هم‌چشمی دارند. تقویت خودآگاهی، تمرکز بر ارزش‌های فردی و ترویج فرهنگ [[قناعت]] می‌تواند چشم و هم‌چشمی را در جامعه کاهش دهد.

==تعریف چشم و هم‌چشمی==

چشم و هم‌چشمی به‌معنای رقابت،<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/چشم-وهمچشمی?q=چشم%20و%20هم%20چشمی دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ چشم و هم‌چشمی.]</ref> [[حسد|حسادت]]<ref>[https://vajehyab.com/moein/چشم-وهمچشمی?q=چشم%20و%20هم%20چشمی معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ چشم و هم چشمی.]</ref> و رقابت در تجمل آمده است.<ref>[https://vajehyab.com/amid/چشم-وهم-چشمی?q=چشم%20و%20هم%20چشمی عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ چشم و هم‌چشمی.]</ref> عبارت «هم‌چشمی» نیز به‌معنای رقابت و برابری‌کردن بوده و با «چشم و هم‌چشمی» مترادف است.<ref>[https://lamtakam.com/dictionaries/dehkhoda/482183/هم+چشمی «هم چشمی»، وب‌سایت لام تا کام.]</ref> چشم و هم‌چشمی، در اصطلاح به‌معنای تحت نظر گرفتن دیگران و تلاش برای عقب‌نماندن و سبقت‌جویی از آنها در [[مصرف]] و تظاهر به دارندگی است که یک رقابت ناسالم به‌شمار می‌رود و با خودنمایی و فخرفروشی همراه است. از این منظر، چشم و هم‌چشمی با رنج‌بردن دیگران همراه است و حس حسادت را در آنان برمی‌انگیزد.<ref>[https://virgool.io/@gorganiahmad/چشم-هم-چشمی-yrpsfein2tzx گرگانی، «چشم و هم‌چشمی»، وب‌سایت ویرگول.]</ref>

===چشم و هم‌چشمی از دیدگاه روان‌شناسی===

پدیدهٔ چشم و هم‌چشمی، در حوزهٔ [[روانشناسی|روان‌شناسی]] اجتماعی، نشانه‌ای از وجود نوعی نیاز برای جلب توجه اطرافیان و مورد تأیید قرار گرفتن از سوی آنها است. این پدیده، با میزان پذیرفته‌شدن افراد از سوی خود آنها، ارتباطی مستقیم دارد. به‌همین دلیل، هرچه فرد وضعیت ظاهری و توانایی‌های فردی و مالی خود را همان‌گونه که هست، قبول داشته باشد، کمتر به چشم و هم‌چشمی با اطرافیان خود دچار می‌شود؛ زیرا در این صورت، فرد، کمتر به نظرات دیگران دربارهٔ خود توجه می‌کند. در نقطهٔ مقابل، هرچه فرد در پی کسب اطلاع از نظرات دیگران نسبت به خود باشد، تلاش می‌کند تا نظر مثبت دیگران را هرچه سریع‌تر و گسترده‌تر جلب کرده و مورد تأیید همگان واقع شود. این روند باعث می‌شود تا افراد از واقعیات شخصیتی و توانایی‌های خود غافل شده و معیار خود را تأیید دیگران قرار دهند.<ref>[http://pajoohe.ir/چشم-و-هم‌چشمی__a-63406.aspx «چشم و هم‌چشمی»، وب‌سایت پژوهه.]</ref>

===چشم و هم‌چشمی از دیدگاه جامعه‌شناسی===

از نظر جامعه‌شناسی، چشم و هم‌چشمی مکانیزمی است که در راستای هم‌نوایی و سازگاری افراد با تغییرات در جامعه صورت می‌گیرد. جامعه‌شناسان معتقدند زمانی‌که شرایط در جامعه‌ای ثابت باشد، پدیدهٔ چشم و هم‌چشمی کمتر دیده می‌شود، اما زمانی‌که جامعه‌ای با نوآوری در عرصه‌های مختلف مانند پیشرفت تکنولوژی یا ورود پدیده‌های تازه مواجه شود، افراد به‌صورت دائم با این تغییرات پیش می‌روند و تلاش می‌کنند چیزهای جدیدی به‌دست آورده، از مُدهای جدید استفاده کرده و خود را به این تغییرات نزدیک کنند.<ref>[https://vista.ir/w/a/16/bpu4i «همه چیز فدای چشم و هم چشمی»، خبرگزاری ویستا.]</ref> برای مثال، زمانی که جامعه‌ای کوچک باشد، روابط رودررو بوده و همهٔ افراد همدیگر را می‌شناسند؛ در نتیجه، افراد نیازی نمی‌بینند تا برای نشان‌دادن ثروت، به [[مصرف‌گرایی]] و به‌ویژه مصرف‌گرایی متظاهرانه روی آورند. با گذر زمان و پیچیده‌تر شدن جامعه، افراد از هم غریبه‌تر شده و نحوهٔ شناسایی یا خودنمایی فرد به دارندگی، متفاوت‌تر شد. افراد، در جامعهٔ پیچیده، نیاز داشتند تا با مصرف متظاهرانه، تمایز اجتماعی خود را از دیگران نشان دهند.<ref>[https://www.tejaratefarda.com/بخش-اقتصاد-اجتماعی-19/16673-خرید-فروش-منزلت-اجتماع «خرید و فروش منزلت اجتماعی»، تجارت نیوز.]</ref>

===چشم و هم‌چشمی از دیدگاه اسلام===

قرآن کریم بارها<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_133_سوره_آل_عمران سورۀ آل‌عمران، آیۀ 133؛] [https://wiki.ahlolbait.com/آیه_53_سوره_مائده#:~:text=و%20کسانی%20که%20ایمان%20آورده، شد،%20 سورۀ مائده، آیۀ 53.]</ref> آدمی را از [[تجمل‌گرایی]] و فخرفروشی، تکاثر و تبذیر، ریخت‌وپاش و چشم و هم‌چشمی با دیگران منع کرده و از او خواسته تا به‌جای آن، در کارهای خیر و نیک با دیگران رقابت کرده، به مستمندان و فقرا کمک کرده و در کارهای خیر پیش‌دستی کند.<ref>[http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=44962 جواهردهی، «ریشه‌های تجمل‌گرایی و چشم و هم چشمی»، وب‌سایت پژوهه، بزرگ‌ترین بانک مقالات علوم انسانی و اسلامی.]</ref> کارشناسان دینی، ریشهٔ چشم و هم‌چشمی را در کج‌فهمی، عدم تشخیص حق و کمال از باطل و نقص، تغییر ارزش‌ها و اصول اخلاقی، جایگزینی مادیات به‌جای معنویات، حسادت، [[غرور]] و کبر، عدم [[اعتماد به نفس]] و احساس خودکم‌بینی دانسته‌اند. آنها معتقدند که گرفتاران این گونه از مقایسه اجتماعی می‌توانند با تغییر در بینش و نگرش، رفتارهای خود را بهبود بخشیده و در نهایت، اجازه ندهند تا جامعه دچار رقابت ناسالم شود.<ref>[https://osveh.org/fa/zndgy-khwb/pages-2/anchh-bayd-bdanym/chshm-w-hm-chshmy-az-ngah-qran-qsmt-swm مرادی سبزه‌وار، «چشم و هم‌چشمی از نگاه قرآن»، مؤسسۀ فرهنگی قرآن و عترت اسوۀ تهران.]</ref>

==چشم و هم‌چشمی در جوامع مختلف==

پدیدهٔ چشم و هم‌چشمی یا مقایسهٔ اجتماعی در تمامی جوامع وجود دارد، اما شدت، شکل و پیامدهای آن بسته به عوامل فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی متفاوت است.

#در جوامع غربی، چشم و هم‌چشمی بیشتر حول دستاوردهای فردی در زمینه‌های شغلی، درآمدی و تحصیلی است؛ برای مثال، در آمریکا داشتن خانهٔ بزرگ یا ماشین لوکس نشانه‌ای از موفقیت شخصی است. این در حالی است که در جوامع جمع‌گرای شرقی، چشم و هم‌چشمی بیشتر بر موقعیت‌های خانوادگی و اجتماعی متمرکز بوده و فشار برای حفظ [[آبرو]] و جایگاه [[خانواده]] بسیار قوی است.

#در جوامع شرقی، به‌خصوص جوامعی مانند هند، اختلاف طبقاتی شدید اجتماعی می‌تواند چشم و هم‌چشمی را تشدید کند. در ایران نیز ارزش‌های مذهبی مانند قناعت با مصرف‌گرایی در تضاد قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8525284/برای-زنان-اروپایی-چشم-و-هم‌چشمی-معنا-نداØhttps://ww «برای زنان اروپایی چشم وهم‌چشمی معنا ندارد»، خبرگزاری جوان؛]

==دگرگونی‌های چشم و هم‌چشمی در ایران==

پدیدهٔ چشم و هم‌چشمی، این روزها با ظاهر و مصادیق مختلفی قابل مشاهده است. برخی چشم و هم‌چشمی را از جمله خصایصی دانسته‌اند که به‌دلیل حس رقابت، همواره در نهاد آدمی وجود داشته است. گروهی دیگر بر این باورند که این پدیده در گذشته، در مقیاس محدودی مشاهده می‌شد و بیشتر در گروه‌های برخوردار جامعه، رواج داشته است. از این منظر، گسترش چشم و هم‌چشمی از نشانه‌های جامعهٔ مدرن شمرده می‌شود که در روزگار معاصر، سراسر ساختار اجتماعی را فرا گرفته و با مصرف تظاهری در دنیای مدرن پیوند خورده است.<ref>[https://www.tejaratefarda.com/بخش-اقتصاد-اجتماعی-19/16673-خرید-فروش-منزلت-اجتماع «خرید و فروش منزلت اجتماعی»، تجارت نیوز.]</ref>

در جامعهٔ سنتی ایران، چشم و هم‌چشمی بیشتر در مراسم‌های عروسی و عزا و نیز سبک زندگی اشرافی دیده می‌شد. در این دوران، طبقات بالای جامعه، با برگزاری مهمانی‌های مجلل و پوشش‌های فاخر، سعی در نمایش برتری خود داشته و درگیر چشم و هم‌چشمی زیادی بودند. این در حالی بود که میان عامهٔ مردم، این پدیده کمرنگ‌تر بوده است.

در ایران گسترش فزاینده چشم و هم‌چشمی با ورود مدرنیته و مخصوصاً اهمیت یافتن مصرف به‌جای تولید در اواخر دورهٔ قاجار و تمام دوران پهلوی مقارن بوده است. در آن دوران، شکل‌گیری طبقهٔ متوسط جدید در ایران از الزامات نوسازی محسوب می‌شد که فراگیری آن با انفجار درآمدهای حاصل از فروش نفت در اوایل دههٔ پنجاه خورشیدی آغاز شد. از مهم‌ترین پیامدهای بهبود نسبی اوضاع اقتصادی در این مقطع، واردات بی‌رویهٔ کالا و حاکمیت فرهنگ مصرفی بین ایرانیان بود. در این دوره، با ورود کالاهای مصرفی غربی مانند اتومبیل و انواع پوشاک به ایران و شکل‌گیری طبقه اشراف، چشم و هم‌چشمی مدرن شکل گرفت. گسترش شهرنشینی و ظهور طبقهٔ متوسط نیز رقابت برای خرید کالاهای لوکس را افزایش داد.<ref>[https://taaghche.com/book-quote/36754/جامعه-شناسی-چشم-و-هم-چشمی «بریده‌هایی از کتاب جامعه‌شناسی چشم و هم‌چشمی»، وب‌سایت طاقچه.]</ref>

جامعه ایرانی از دهه هشتاد شمسی، همچون سایر جوامع شاهد موج جهانی‌سازی و رسانه‌ای‌شدن بود و بر اثر گسترش ماهواره و اینترنت، رونق شبکه‌های اجتماعی و فشار برای نمایش ثروت، تورم و نابرابری‌های اقتصادی و تلاش برای حفظ ظاهر، گروه‌هایی از ایرانیان نیز به‌سوی مصرف نمایشی سوق یافتند. در سال‌های اخیر، چشم و هم‌چشمی دیجیتال، رقابت در نمایش سفرهای خارجی، رستوران‌های لاکچری و دکوراسیون داخلی و انواع مقایسه‌ها و رقابت‌های نمایشی در ایران نیز، افزایش یافته است.<ref>قوشچی، جامعه‌شناسی چشم و هم چشمی، 1397ش، ص100-103.</ref>

امروزه، کام‌جویی از زندگی با مصرف تظاهری، به خواسته‌ای فراگیر تبدیل شده است. عواملی مانند ترویج الگوی توسعه غربی، شکل‌گیری طبقه اشراف اقتصادی، توسعهٔ پدیدهٔ شهرنشینی، الگوبرداری از سلبریتی‌ها و افراد مشهور، مهاجرت و مسافرت به خارج از کشور، رشد سریع انواع رسانه‌ها و نیز توسعهٔ صنعت مُد و برند، سبک زندگی همراه با لذت در جامعهٔ ایران را با سرعت بسیاری گسترش داده است. این وضعیت، از نظر جامعه‌شناسان، وضعیتی شبیه به مسابقه برای متفاوت بودن و تفاخر را بین افراد جامعه به‌وجود آورده که می‌توان از آن به‌نام چشم و هم‌چشمی نوین یاد کرد. مُد که در گذشته بیشتر به لباس و آرایش افراد به‌ویژه خانم‌ها اشاره داشت، امروزه توسعه مفهومی یافته و تنوع طلبی و مصرف فزاینده را در تمام ابعاد و شئونات زندگی آدمی، در پی دارد. مُد در جامعهٔ ایران از لباس، آرایش و مدل مو فراتر رفته و به اتومبیل، آپارتمان، طراحی ساختمان، وسایل منزل، تاریخ زایمان و حتی اسامی فرزندان نیز سرایت کرده و بین بیشتر افراد جامعه، پذیرفته شده است.<ref>[https://www.iranketab.ir/book/8892-jamea-shenasie-cheshm-va-ham-cheshmi «کتاب جامعه‌شناسی چشم و هم‌چشمی»، وب‌سایت ایران کتاب.]</ref>

کارشناسان در بررسی دلایل گرایش فزاینده ایرانیان به چشم و هم‌چشمی به فشار اجتماعی برای حفظ [[آبرو]] و جلوگیری از پایین‌تر دیده‌شدن، وجود نابرابری اقتصادی و اختلاف طبقاتی زیاد، تأثیر رسانه‌ها و نمایش استانداردهای غیرواقعی از زندگی، بی‌ثباتی اقتصادی و تلاش برای اطمینان از جایگاه اجتماعی خود، اشاره کرده‌اند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84127242/تولد-رند-چشم-هم-چشمی-از-نوع-دیگر «تولد رُند، چشم و هم چشمی از نوع دیگر»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> آنها معتقدند که بعضی از ایرانیان حتی در مصرف کالاهای فرهنگی نیز به‌صورت متظاهرانه رفتار می‌کنند؛ برای مثال، بخشی از مصرف فرهنگی مانند رفتن به کلاس‌های موسیقی یا تحصیل در دانشگاه، با انگیزهٔ چشم و هم‌چشمی صورت می‌گیرد. همچنین، شرکت در کلاس‌های زبان انگلیسی، فرانسوی و آلمانی نیز در بسیاری از موارد تنها به‌منظور کم نیاوردن در برابر دیگران و ارتقای جایگاه اجتماعی، رخ می‌دهد.<ref>[https://www.tejaratefarda.com/بخش-اقتصاد-اجتماعی-19/16673-خرید-فروش-منزلت-اجتماع «خرید و فروش منزلت اجتماعی»، تجارت نیوز.]</ref>

==انواع چشم و هم‌چشمی در ایران==

امروزه، در ایران، بسیاری از زوج‌های جوان، تنها به‌دلیل چشم و هم‌چشمی، یخچال‌های انباشته از مواد غذایی را با روبان آراسته و حتی خصوصی‌ترین نقاط خانه را با شمع‌های رمانتیک، گل و روبان تزیین می‌کنند تا از قافلهٔ مصرف تظاهری عقب نمانند و تا مدت‌ها نقل محافل باشند. اشخاصی که به این مجالس دعوت می‌شوند نیز در نهایت، تلاش خواهند کرد از رقابت جا نمانده و دغدغهٔ چندین و چند سالهٔ آنها، تهیهٔ جهیزیه‌ای اشرافی خواهد بود. امروزه، آداب‌ورسوم نوبنیاد برخی از خانواده‌ها و چشم و هم‌چشمی در این زمینه، باعث شده تا ازدواج همچون سدی بزرگ بر سر راه جوانانی باشد که مایل به تشکیل خانواده هستند. از سوی دیگر، در بیشتر موارد، پس از اتمام مجالس عروسی، زوج جوان با انبوهی از بدهی‌ها مواجه می‌شوند که تا سال‌ها باید بازپرداخت شود و معمولاً خارج از توان واقعیِ آنها است.<ref>[https://www.eranico.com/fa/content/78043 «چشم و هم چشمی» مفهومی اصیل در اقتصاد، وب‌سایت اِرانیکو.]</ref> پژوهش‌ها نشان داده‌اند در حدود ۳۰ درصد از طلاق‌های امروزی در جامعهٔ ایران، به‌دلیل چشم و هم‌چشمی در هزینه‌های ازدواج است.<ref>[https://39410655.khabarban.com/ «فرهنگ ایرانی اسلامی دربارۀ چشم و هم چشمی در خانواده چه دیدگاهی دارد؟»، خبرگزاری خبربان.]</ref>

==عوامل چشم و هم‌چشمی==

امروزه عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و رسانه‌ای، بر پدیدهٔ چشم و هم‌چشمی در دنیای مدرن تأثیرگذار هستند، ازجمله:

#ا'''فزایش درآمدها''': بهبود اوضاع اقتصادی و افزایش قدرت خرید که در برخی موارد، به رقابت بیشتر در نمایش ثروت منتهی می‌شود موجب گسترش طبقهٔ متوسط شده است که از نظر کارشناسان بیشترین تأثیر را بر چشم و هم‌چشمی داشته است؛ این طبقه، برای ثبات جایگاه اجتماعی خود بیشتر مصرف‌گرایی می‌کنند.

#'''گسترش شهرنشینی و گسست از ارزش‌های سنتی''': پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در شهرهای بزرگ، فشار اجتماعی برای نمایش ثروت بیشتر از جوامع روستایی است. علاوه بر آن، در جوامع مدرن، ضعف هویت جمعی بیشتر به‌چشم خورده و افراد بیشتر به‌دنبال تمایزها هستند که خود نوعی چشم و هم‌چشمی مدرن است.

#'''شهوات''': انسان، اسیر شهوات، امیال و خواسته‌های خود است. پیروی کردن از شهوات، آدمی را به رقابت‌های ناسالم و چشم و هم‌چشمی دچار می‌کند.

#'''حسادت''': حسادت، از بزرگ‌ترین عوامل چشم و هم‌چشمی است.<ref>[https://aghigh.ir/fa/news/2425/چشم-و-هم-چشمی-بلای-خانمان-سوز-است «چشم و هم‌چشمی، بلای خانمان سوز است»، وب‌سایت عقیق.]</ref> افراد حسود، در پی همانندسازی با دیگران هستند.

==مقابله با چشم و هم‌چشمی==

با توجه به عوامل تأثیرگذار بر پدیدهٔ چشم و هم چشمی، راه‌حل‌هایی همچون آموزش مالی و مدیریت بودجه، تقویت خودآگاهی و عزت نفس، تنظیم مقررات برای تبلیغات غیرواقعی و ترویج ارزش‌های اصیل همچون قناعت، سادگی و همدلی برای کاهش چشم و همچشمی معرفی شده‌اند.<ref>[https://civilica.com/note/1007/ رضایی تربقان، «چشم و هم چشمی یا تقلید کورکورانه»، مجلۀ سیویلیکا.]</ref> همچنین روی‌آوری به [[گردشگری معناگرا]] به‌جای مسافرت‌های خارجی غیرضروری و لوکس؛ برگزاری مراسم‌های ساده و پس‌انداز برای آینده به‌جای هزینه‌های سنگین عروسی؛ توجه به استایل شخصی و سلیقهٔ فردی به‌جای رقابت در پوشش برندهای جهانی؛ اشتراک‌گذاری تجربیات و دانش مفید به‌جای نمایش ثروت در شبکه‌های اجتماعی نیز جایگزین‌های سالمی برای پرهیز از چشم و هم‌چشمی دانسته شده است.<ref>[https://www.imna.ir/news/180167/چشم-و-هم-چشمی-آفت-جامعه-سالم «چشم و همچشمی، آفت جامعۀ سالم»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>

چشم و هم‌چشمی، گونه‌ای ناسالم از رقابت اجتماعی است که در فرهنگ و سبک زندگی اصیل ایرانی، همواره مذموم بوده است. از منظر پیامبر خدا نیز هرکه مدام به دارندگی و امکانات زندگی دیگران چشم بدوزد، غم و اندوه او فراوان می‌شود. در فرهنگ ایرانی، ارزیابی کرامت و بزرگی انسان‌ها بر اساس ثروت و دارایی آنها، نکوهش شده است؛<ref>[http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=44962 جواهردهی، «ریشه‌های تجمل‌گرایی و چشم و همچشمی»، وب‌سایت پژوهه.]</ref> همچنین مقایسه نادرست اجتماعی می‌تواند موجب مصرف‌گرایی افراطی، استرس و نارضایتی، تظاهر و دو رویی و کاهش همبستگی اجتماعی شود؛<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1402/10/10/3014551/سبک-زندگی-فرهنگ-ایرانی-اسلامی-درباره-Ú†Ø «فرهنگ ایرانی اسلامی دربارۀ چشم و همچشمی در خانواده چه دیدگاهی دارد؟»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> اما رقابت اجتماعی یا مقایسه‌گری در بر سبک زندگی، منحصر در چشم و هم‌چشمی نیست؛ بلکه مفهوم وسیعی دارد که در آن صورت با اثرگذاری عمیق و چندبعدی بر روابط اجتماعی و فرهنگ عمومی، می‌تواند دارای آثار مثبت نیز باشد، ازجمله: