بی‌بی‌خانم استرآبادی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۴۴

تصویر نسخه خطی از کتاب معایب الرجال که در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود. نخستین جمله‌ای که در بالای صفحه نوشته شده این است: «نخست از ابتدا آرم ثنا و حمد یزدان را/ که از اضلاع سمت چپ پدیدآورد نسوان را»

بی‌بی‌خانم استرآبادی یا بی‌بی‌فاطمه استرآبادی از نویسندگان دوران مشروطه

بی‌بی‌خانم استرآبادی در روزنامه‌های حبل المتین، تمدن و نشریه مجلس مقاله می‌نوشت. بیشتر مقالات او در دفاع از آموزش دختران است. او اولین دبستان دخترانه را بنیان گذاشت. بیشتر شهرت بی‌بی‌خانم استرآبادی به خاطر کتاب معایب الرجال است که به طنز و در پاسخ به تادیب‌النسوان نوشته است. برخی او را نخستین زن طنزنویس ایران می‌دانند.

زندگی‌نامه

بی‌بی‌خانم استرآبادی حاصل ازدواج خدیجه ملاباجی از زنان باسواد آن دوران و محمدباقرخان سرکردهٔ ایل انزلی مازندران است. محمدباقرخان در یکی از سفرهای ناصرالدین شاه به مازندران با دلاوری شیری را از پا درآورد و لقب شیرکش گرفت و در رکاب شاه به پایتخت آمد و به سمت ایشیک آقاسی باشی منسوب شد. خدیجه خانم که یکی از ندیمه‌های ناصرالدین شاه (شکوه السطنه) بود، کار تدریس و آموزش کودکان درباری را نیز انجام می‌داد.^[۱]

محمدباقر با ملاباجی آشنا شد و از شاه اجازهٔ ازدواج با او را گرفت و با هم ازدواج کردند و به روستای نوکنده از روستاهای بندرگز از توابع استرآباد رفتند. بی‌بی و برادرش حسین‌علی در نوکنده به دنیا آمدند، اما مادرشان خدیجه علاقه‌ای به تداوم ازدواجش نداشت زیرا باقرخان شیرکش پنج زن دیگر هم داشت. خدیجه پس از مدتی موفق می‌شود خانهٔ همسر را با دو فرزندش به بهانه زیارت کربلا ترک کند اما از کربلا به تهران می‌آید و مجدداً به دربار می‌رود و به شغل ملاباجی دربار مشغول می‌شود. دو سال بعد محمدباقرخان در اختلافات قومی کشته می‌شود و خدیجه دیگر هرگز به مازندران بازنمی‌گردد. بی‌بی خانم توانست نزد مادرش آموزش ببیند و درس بخواند و از این امتیاز برخوردار بود که هم بتواند دنیای درون حرمسرا را مشاهده کند و هم دنیای بیرون را تجربه نماید.^[۲]

بی‌بی در دربار درس خواند و بزرگ شد تا آن که با افسر جوانی از اهالی قفقاز که به تهران مهاجرت کرده بود، به نام موسی‌خان وزیراف آشنا شد. این دو به هم علاقه‌مند شدند و چون خدیجه باجی با وصلت‌شان مخالف بود بی‌بی از خانه می‌گریزد و در ۲۲سالگی با موسی خان وزیری ازدواج می‌کند. برخی از تاریخ نویسان می‌گویند بی‌بی خانم استرآبادی زود ازدواج کرد و با همه عشق و علاقه‌ای که به همسرش داشت، زندگی مشترکشان کوتاه بود و همسرش با دختر خدمتکاری ازدواج کرد. بی‌بی خانم بر اثر بی‌توجهی‌های شوهر و رفتارهای ناشایست هوو به ناچار خانه را ترک گفت ولی چندی بعد دوباره به خانه بازگشت و با شوهر از در آشتی درآمد، اما تجربه تلخ هووداری در خاطرش تا پایان عمر باقی ماند تا آنجا که در کتاب خود معایب‌الرجال به ذکر آن می‌پردازد.^[۳]

تأسیس مدرسه

از آنجا که بی‌بی خانم اعتقاد داشت: «مردان با دور نگه‌داشتن زن از سواد و علم و معرفت به او ظلم می‌کنند و سبب ناآگاهی آنان می‌شوند»، پس از برقراری نظام مشروطه (۱۳۲۴ق) و انتساب شوهرش به ریاست قشون شیراز، به فکر تأسیس مدرسه دخترانه افتاد. بدین ترتیب مدرسه دخترانه ملی «دوشیزگان» را در خانه خود نزدیک دروازه محمدیه در بازارچه حاجی محمدحسن در سال ۱۳۲۴ ق تأسیس و با اجازه‌نامه رسمی از وزارت معارف با سه کلاس افتتاح کرد. یک کلاس را خود و دوتای دیگر را دخترانش اداره می‌کردند.

بی‌بی خانم اعلامیه‌ای در روزنامه مجلس مورخ ۹ صفر ۱۳۲۵ به چاپ رساند و در آن اعلام کرد که مدرسه دارای حیاطی بزرگ و اتاق‌های متعدد است و پنج معلم در آن دروس ریاضی، تاریخ، جغرافی، علوم دینی و آشپزی تدریس می‌کنند و شاگردان آن نیز از هفت الی دوازدة سال دارند. او همچنین مرکزی را برای آموزش کارهای دستی افتتاح کرد و به تهیدستان جهت ثبت نام دخترانشان در مدرسه تخفیف داد. تأسیس این مدرسه با واکنش‌ها و مخالفت‌هایی از سوی مردم رو به رو شد. سید علی شوشتری روحانی محل به عنوان اعتراض در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) متحصن شد. او دربارهٔ بی‌بی خانم و مدرسه‌اش تکفیرنامه‌ای صادر کرد و در آن نوشت: «این زن مفاسد دینیه دارد، در منزلش تار می‌زنند و اجتماع هنرمندان است».^[۴] و آن را به منظور رواج بی‌عفتی دایر کرده است.»^[۵]

تکفیرنامه او ورقه‌ای یک شاهی به فروش رفت و حتی بازار سیاه پیدا کرد. سر چارلز مارلینگ، کاردار وقت سفارت آمریکا در تهران، به سر ادوارد گری، وزیر امور خارجه انگلستان در گزارش ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۸ نوشت: «در تهران شایع شده که این مدرسه با تلقین و تحریک همسر یکی از غلامان ما تشکیل شده است.»^[۶]برخی نیز تأسیس مدرسه را «با اشاعه فاحشه‌خانه‌ها و اباحه مسکرات» برابر دانستند.^[۷] بی‌بی خانم در اثر تهدید و فشارهای مخالفان نزد مخبرالسلطنه هدایت (وزیر معارف) شکایت کرد، اما به وی گفتند مصلحت در این است که مدرسه تعطیل شود. پس از آن مدرسه دوشیزگان تا یک سال تعطیل شد. با به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی (۱۳۲۶ق)، بی‌بی خانم دوباره نزد مخبرالسلطنه رفت و این بار ناچار شد در مقابل پذیرش دختران از چهار تا شش سال و حذف واژه «دوشیزه» مدرسه را دایر کند.^[۸] بدین ترتیب با این تظلم‌خواهی‌ها بود که بی‌بی خانم توانست در ۱۵ ربیع‌الاول ۱۳۲۶/ ۱۲ آوریل ۱۹۰۸ دوباره مدرسه را باز کند اما عامل مهمی که در گشایش دوباره این مدرسه تأثیر بسزایی داشت و نباید از آن غافل بود، همانا تصویب متمم قانون اساسی در ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ بود؛ زیرا اصل ۱۸ آن تحصیل علوم و معارف و صنایع را بدون ذکر جنسیت آزاد می‌دانست. بی‌بی خانم با بازگشت شوهرش از مأموریت، بر اساس گزارش روزنامه حبل‌المتین^[۹] مدرسه را به عمارتی اجاره‌ای در بازارچه حاجی غلامرضا، صاحب انجمن محمدیه، در گذر علی پاچنار منتقل کرد. مدرسه این بار تحت نظارت وزارت معارف درآمد. سرانجام بی‌بی‌خانم به علت کهولت سن و خستگی مدرسه دوشیزگان را بست.^[۱۰]

کتاب معایب الرجال

در سال ۱۳۰۹ (قمری) کتابی، به قلم شخص ناشناسی، به نام تأدیب زنان نوشته و منتشر شد. هر فصل این رساله به نحوه اصلاح رفتار و کردار ناپسندی می‌پردازد که نویسنده منتسب به زنان می‌داند: فصل اول دربارهٔ «سلوک زن»، فصل دوم «حفظ زبان»، فصل سوم «گله‌گزاری»، فصل چهارم «قهر کردن»، فصل پنجم «طرز راه رفتن»، فصل ششم «آداب غذا خوردن»، فصل هفتم «پاکیزه نگه داشتن بدن و استعمال بعضی از عطریات»، فصل هشتم «طرز لباس پوشیدن»، فصل نهم «آداب خوابیدن» و فصل دهم دربارهٔ «آداب صبح برخاستن از خواب» است.

چند سال بعد بی‌بی‌خانم استرآبادی در سال ۱۳۱۳ (قمری)، اندکی قبل از ترور ناصرالدین شاه، کتابی به نام معایب الرجال نوشت که ردیه‌ای بر آن بود. بی‌بی‌خانم در این کتاب ضمن برشمردن معایب مردان سعی کرده است راه و رسم درست زناشویی را توضیح دهد. او در این رساله علاوه بر آن که پاسخی جداگانه به هر ده فصل کتاب تأدیب‌النسا می‌دهد، چهار فصل را نیز به معایبی که در مردان می‌بیند نسبت می‌دهد. این چهار فصل عبارت اند از: «اطوار شراب‌خوار»، «کردار اهل قمار»، «در تفصیل چرس و بنگ و واپور و اسرار» و «شرح گفتگو در اوضاع عبائره و اقرات اجامره و الواط». او در این کتاب مردان را دعوت می‌کند که «دست ار تأدیب کردن نسوان بردارند و در پی تأدیب و تربیت خود برآیند». در بخش آخر، بی‌بی خانم به شرح داستان زندگی خود و داستان بی‌وفایی شوهرش می‌پردازد.

بی‌بی‌خانم در این کتاب آورده است: «نه هر مردی از هر زنی فزون‌تر است و نه هر زنی از هر مردی فروتر» «انواع و اقسام از خواص و عوام زن و مرد خوب و بد هر دو می‌باشند، صفات حمیده و رذیله از همه قسم مشاهده می‌شود. اگر باید تربیت بشوند باید همه را بنمایند؛ و تربیت هم موقوف به تمام قوانین تمدن و تدین ملیه و دولتیه و شرعیه و عرفیه کشوریه و لشکریه می‌باشد.^[۱۱] نثر معایب‌الرجال پر از کلمات و عبارات عربی است و نویسنده جابه‌جا برای روشن کردن منظور خود از شعر و آیات قرآن و احادیث بهره برده است. زبان آن «تند و بی‌پروا و به دور از عفت کلام و محافظه‌کاری» است.^[۱۲]

پانویس

منابع

انی، کاظمی، «زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، ۱۲ خرداد ۱۳۹۶ش
جلالی، نادره، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه
«بی بی خانم استر آبادی»، در ویکی‌پدیا، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
خسروپناه، محمدحسین، «هدف‌ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی»، تهران، پیام امروز، ۱۳۸۱ش
«Bibi Khanoom Astarabadi»، در ویکی‌پدیای انگلیسی، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
«بیوگرافی بی بی خانوم استرآبادی»، سایت فالادومی، ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش
«آموزش و پرورش جدید دختران ایران؛ بی بی خانم استرآبادی»، حقوق نیوز
عبدالحسین، ناهید، «زنان ایران در جنبش مشروطه»، نشر احیا، تبریز، ۱۳۶۰ش

[1] کاظمی،«زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، 12 خرداد1396ش

[2] «بیوگرافی بی بی خانوم استرآبادی»، سایت فالادومی، 23 اسفند 1400ش

[3] جلالی، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه

[4] مهرانگیز ملاح، «از زنان پیشگام ایرانی: افضل وزیری دختر بی‌بی خانم استرآبادی»، 1385ش

[5] عبدالحسین، «زنان ایران در جنبش مشروطه»، 1360ش

[6] معاصر، «تاریخ استقرار مشروطیت در ایران (2جلدی)»، 1352ش

[7] خسرو پناه، «هدف‌ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی»، 1382ش

[8] ترابی فارسانی، «اسنادی از مدارس دختران از مشروطیت تا پهلوی»، ص 14 و 24 1378ش

[9] (س 2، ش 45، 9 جمادی‌الاولی 1326، ص 8)

[10] جلالی، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه

[11] جوادی، «رویارویی زن و مرد در عصر قاجار : دو رساله تأدیب النسوان و معایب الرجال و (زن: موضوعی برای طنز)»، 1371ش

[12] کاظمی،«زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، 12 خرداد 1396ش

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{جعبه اطلاعات شخصیت
-| عنوان           = بی‌بی‌خانم استرآبادی
-| عنوان اصلی      =
-| تصویر           =
-| اندازه تصویر    =
-| توضیح_تصویر     =
-| زاده            = 	۱۲۷۴ (قمری)؛نوکنده از روستاهای بندرگز از توابع استرآباد
-| درگذشت          =     1300،تهران
-| مکتب            =
-| محل سکونت       =
-| فرزندان         =  حسنعلی وزیری، مولود وزیری، علینقی وزیری، خدیجه افضل وزیری، علی‌اصغر وزیری،علیرضا وزیری، فتحعلی وزیری
-| همسر            =	موسی‌خان وزیری
-| آثار            =  معایب الرجال
-| سبک             =  طنز نویس
-| زبان            =
-| دین             =
-| مذهب            =
-| تحصیلات          =
-| محل تحصیل       =
-| وبسایت          =
-| استادان         =
-| مرتبه علمی      =
-| معروفترین نظرات =
-| شغل             = معلم
-| حرفه            = روزنامه‌نگاری
-}}
 [[پرونده:Ma‘ayib al-rijal.png|بندانگشتی|تصویر نسخه خطی از کتاب معایب الرجال که در کتابخانه مجلس نگهداری می‌شود. نخستین جمله‌ای که در بالای صفحه نوشته شده این است: «نخست از ابتدا آرم ثنا و حمد یزدان را/ که از اضلاع سمت چپ پدیدآورد نسوان را»]]
 بی‌بی‌خانم استرآبادی یا بی‌بی‌فاطمه استرآبادی از نویسندگان دوران مشروطه
-بی‌بی‌خانم استرآبادی در روزنامه‌های حبل المتین، تمدن و نشریه مجلس مقاله می‌نوشت. بیشتر مقالات او در دفاع از آموزش دختران است. او اولین دبستان دخترانه را بنیان گذاشت. بیشتر شهرت بی‌بی‌خانم استرآبادی به خاطر کتاب معایب الرجال است که به طنز و در پاسخ به تادیب‌النسوان نوشته‌است.برخی او را نخستین زن طنزنویس ایران می‌دانند.
+بی‌بی‌خانم استرآبادی در روزنامه‌های حبل المتین، تمدن و نشریه مجلس مقاله می‌نوشت. بیشتر مقالات او در دفاع از آموزش دختران است. او اولین دبستان دخترانه را بنیان گذاشت. بیشتر شهرت بی‌بی‌خانم استرآبادی به خاطر کتاب معایب الرجال است که به طنز و در پاسخ به تادیب‌النسوان نوشته است. برخی او را نخستین زن طنزنویس ایران می‌دانند.
-==زندگی‌نامه==
-بی‌بی‌خانم استرآبادی حاصل [[ازدواج]] خدیجه ملاباجی از زنان باسواد آن دوران و محمدباقرخان سرکردهٔ ایل انزلی مازندران است. محمدباقرخان در یکی از سفرهای ناصرالدین شاه به مازندران با دلاوری شیری را از پا درآورد و لقب شیرکش گرفت و در رکاب شاه به پایتخت آمد و به سمت ایشیک آقاسی باشی منسوب شد. خدیجه خانم که یکی از ندیمه‌های ناصرالدین شاه (شکوه السطنه) بود، کار تدریس و آموزش کودکان درباری را نیز انجام می‌داد.<ref>[https://mandegar.tarikhema.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C کاظمی،«زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، 12 خرداد1396ش]</ref>
-محمدباقر با ملاباجی آشنا شد و از شاه اجازهٔ ازدواج با او را گرفت و با هم [[ازدواج]] کردند و به روستای نوکنده از روستاهای بندرگز از توابع استرآباد رفتند.بی‌بی و برادرش حسین‌علی در نوکنده به دنیا آمدند، اما مادرشان خدیجه علاقه‌ای به تداوم ازدواجش نداشت زیرا باقرخان شیرکش پنج زن دیگر هم داشت. خدیجه پس از مدتی موفق می‌شود خانهٔ همسر را با دو فرزندش به بهانه زیارت کربلا ترک کند اما از کربلا به تهران می‌آید و مجدداً به دربار می‌رود و به شغل ملاباجی دربار مشغول می‌شود. دو سال بعد محمدباقرخان در اختلافات قومی کشته می‌شود و خدیجه دیگر هرگز به مازندران بازنمی‌گردد.بی‌بی خانم توانست نزد مادرش آموزش ببیند و درس بخواند و از این امتیاز برخوردار بود که هم بتواند دنیای درون حرمسرا را مشاهده کند و هم دنیای بیرون را تجربه نماید.<ref>[https://www.abbasrajabi.com/blog/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C «بیوگرافی بی بی خانوم استرآبادی»، سایت فالادومی، 23 اسفند 1400ش]</ref>
+== زندگی‌نامه ==
+بی‌بی‌خانم استرآبادی حاصل [[ازدواج]] خدیجه ملاباجی از زنان باسواد آن دوران و محمدباقرخان سرکردهٔ ایل انزلی مازندران است. محمدباقرخان در یکی از سفرهای ناصرالدین شاه به مازندران با دلاوری شیری را از پا درآورد و لقب شیرکش گرفت و در رکاب شاه به پایتخت آمد و به سمت ایشیک آقاسی باشی منسوب شد. خدیجه خانم که یکی از ندیمه‌های ناصرالدین شاه (شکوه السطنه) بود، کار تدریس و آموزش کودکان درباری را نیز انجام می‌داد.<ref>[https://mandegar.tarikhema.org/زندگانی-بی‌بی-خانم-استرآبادی کاظمی،«زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، 12 خرداد1396ش]</ref>
-بی‌بی در دربار درس خواند و بزرگ شد تا آن که با افسر جوانی از اهالی قفقاز که به تهران مهاجرت کرده بود، به نام موسی‌خان وزیراف آشنا شد. این دو به هم علاقه‌مند شدند و چون خدیجه باجی با وصلت‌شان مخالف بود بی‌بی از خانه می‌گریزد و در ۲۲سالگی با موسی خان وزیری ازدواج می‌کند. برخی از تاریخ نویسان می‌گویند بی‌بی خانم استرآبادی زود [[ازدواج]] کرد و با همه عشق و علاقه‌ای که به همسرش داشت، زندگی مشترکشان کوتاه بود و همسرش  با دختر خدمتکاری ازدواج کرد.بي‌بي خانم بر اثر بي‌توجهي‌هاي شوهر و رفتارهاي ناشايست هوو به ناچار خانه را ترك گفت ولي چندي بعد دوباره به خانه بازگشت و با شوهر از در آشتي درآمد، اما تجربه تلخ هووداری در خاطرش تا پايان عمر باقي ماند تا آنجا كه در كتاب خود معايب‌الرجال به ذكر آن مي‌پردازد.<ref>[https://www.mazdaknameh.ir/Publish/PublishID/ArticleId/54 جلالی، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه]</ref>
+محمدباقر با ملاباجی آشنا شد و از شاه اجازهٔ ازدواج با او را گرفت و با هم [[ازدواج]] کردند و به روستای نوکنده از روستاهای بندرگز از توابع استرآباد رفتند. بی‌بی و برادرش حسین‌علی در نوکنده به دنیا آمدند، اما مادرشان خدیجه علاقه‌ای به تداوم ازدواجش نداشت زیرا باقرخان شیرکش پنج زن دیگر هم داشت. خدیجه پس از مدتی موفق می‌شود خانهٔ همسر را با دو فرزندش به بهانه زیارت کربلا ترک کند اما از کربلا به تهران می‌آید و مجدداً به دربار می‌رود و به شغل ملاباجی دربار مشغول می‌شود. دو سال بعد محمدباقرخان در اختلافات قومی کشته می‌شود و خدیجه دیگر هرگز به مازندران بازنمی‌گردد. بی‌بی خانم توانست نزد مادرش آموزش ببیند و درس بخواند و از این امتیاز برخوردار بود که هم بتواند دنیای درون حرمسرا را مشاهده کند و هم دنیای بیرون را تجربه نماید.<ref>[https://www.abbasrajabi.com/blog/بیوگرافی-بی-بی-خانوم-استرآبادی «بیوگرافی بی بی خانوم استرآبادی»، سایت فالادومی، 23 اسفند 1400ش]</ref>
-==تاسیس مدرسه==
+بی‌بی در دربار درس خواند و بزرگ شد تا آن که با افسر جوانی از اهالی قفقاز که به تهران مهاجرت کرده بود، به نام موسی‌خان وزیراف آشنا شد. این دو به هم علاقه‌مند شدند و چون خدیجه باجی با وصلت‌شان مخالف بود بی‌بی از خانه می‌گریزد و در ۲۲سالگی با موسی خان وزیری ازدواج می‌کند. برخی از تاریخ نویسان می‌گویند بی‌بی خانم استرآبادی زود [[ازدواج]] کرد و با همه عشق و علاقه‌ای که به همسرش داشت، زندگی مشترکشان کوتاه بود و همسرش با دختر خدمتکاری ازدواج کرد. بی‌بی خانم بر اثر بی‌توجهی‌های شوهر و رفتارهای ناشایست هوو به ناچار خانه را ترک گفت ولی چندی بعد دوباره به خانه بازگشت و با شوهر از در آشتی درآمد، اما تجربه تلخ هووداری در خاطرش تا پایان عمر باقی ماند تا آنجا که در کتاب خود معایب‌الرجال به ذکر آن می‌پردازد.<ref>[https://www.mazdaknameh.ir/Publish/PublishID/ArticleId/54 جلالی، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه]</ref>
-از آنجا كه بي‌بي خانم اعتقاد داشت: «مردان با دور نگه‌داشتن زن از سواد و علم و معرفت به او ظلم مي‌كنند و سبب ناآگاهي آنان مي‌شوند»، پس از برقراري نظام مشروطه (1324ق) و انتساب شوهرش به رياست قشون شيراز، به فكر تأسيس مدرسه دخترانه افتاد. بدين ترتيب مدرسه دخترانه ملي «دوشيزگان» را در خانه خود نزديك دروازه محمديه در بازارچه حاجي محمدحسن در سال 1324 ق تأسيس و با اجازه‌نامه رسمي از وزارت معارف با سه كلاس افتتاح كرد. يك كلاس را خود و دوتای ديگر را دخترانش اداره مي‌كردند.
-بي‌بي خانم اعلاميه‌اي در روزنامه مجلس مورخ 9 صفر 1325 به چاپ رساند و در آن اعلام كرد كه مدرسه داراي حياطي بزرگ و اطاق‌هاي متعدد است و پنج معلم در آن دروس رياضي،تاريخ، جغرافي، علوم ديني و آشپزي تدريس مي‌كنند و شاگردان آن نيز از هفت الي دوازدة سال دارند. او همچنين مركزي را براي آموزش كارهاي دستي افتتاح كرد و به تهيدستان جهت ثبت نام دخترانشان در مدرسه تخفيف داد.تأسيس اين مدرسه با واكنش‌ها و مخالفت‌هایی از سوي مردم  رو به رو شد. سيد علي شوشتري روحاني محل به عنوان اعتراض در حرم حضرت عبدالعظيم(ع) متحصن شد. او درباره بي‌بي خانم و مدرسه‌اش تكفيرنامه‌اي صادر كرد و در آن نوشت: «اين زن مفاسد دينيه دارد، در منزلش تار مي‌زنند و اجتماع هنرمندان است». <ref>[https://www.gisoom.com/book/1409189 مهرانگیز ملاح، «از زنان پیشگام ایرانی: افضل وزیری دختر بی‌بی خانم استرآبادی»، 1385ش]</ref> و آن را به منظور رواج بي‌عفتي داير كرده است.» <ref>[https://ketabnak.com/book/76072 عبدالحسین، «زنان ایران در جنبش مشروطه»، 1360ش]</ref>
+== تأسیس مدرسه ==
+از آنجا که بی‌بی خانم اعتقاد داشت: «مردان با دور نگه‌داشتن زن از سواد و علم و معرفت به او ظلم می‌کنند و سبب ناآگاهی آنان می‌شوند»، پس از برقراری نظام مشروطه (۱۳۲۴ق) و انتساب شوهرش به ریاست قشون شیراز، به فکر تأسیس مدرسه دخترانه افتاد. بدین ترتیب مدرسه دخترانه ملی «دوشیزگان» را در خانه خود نزدیک دروازه محمدیه در بازارچه حاجی محمدحسن در سال ۱۳۲۴ ق تأسیس و با اجازه‌نامه رسمی از وزارت معارف با سه کلاس افتتاح کرد. یک کلاس را خود و دوتای دیگر را دخترانش اداره می‌کردند.
-تكفيرنامه او ورقه‌اي يك شاهي به فروش رفت و حتي بازار سياه پيدا كرد. سر چارلز مارلينگ، كاردار وقت سفارت امريكا در تهران، به سر ادوارد گري، وزير امور خارجه انگلستان در گزارش 16 ژوئيه 1908 نوشت:«در تهران شايع شده كه اين مدرسه با تلقين و تحريك همسر يكي از غلامان ما تشكيل شده است.» <ref>[https://www.bitabook.ir/product معاصر، «تاریخ استقرار مشروطیت در ایران (2جلدی)»، 1352ش]</ref>برخي نيز تأسيس مدرسه را «با اشاعه فاحشه‌خانه‌ها و اباحه مسكرات» برابر دانستند. <ref>[https://www.gisoom.com/book/1271672 خسرو پناه، «هدف‌ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی»، 1382ش]
+بی‌بی خانم اعلامیه‌ای در روزنامه مجلس مورخ ۹ صفر ۱۳۲۵ به چاپ رساند و در آن اعلام کرد که مدرسه دارای حیاطی بزرگ و اتاق‌های متعدد است و پنج معلم در آن دروس ریاضی، تاریخ، جغرافی، علوم دینی و آشپزی تدریس می‌کنند و شاگردان آن نیز از هفت الی دوازدة سال دارند. او همچنین مرکزی را برای آموزش کارهای دستی افتتاح کرد و به تهیدستان جهت ثبت نام دخترانشان در مدرسه تخفیف داد. تأسیس این مدرسه با واکنش‌ها و مخالفت‌هایی از سوی مردم رو به رو شد. سید علی شوشتری روحانی محل به عنوان اعتراض در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) متحصن شد. او دربارهٔ بی‌بی خانم و مدرسه‌اش تکفیرنامه‌ای صادر کرد و در آن نوشت: «این زن مفاسد دینیه دارد، در منزلش تار می‌زنند و اجتماع هنرمندان است».<ref>[https://www.gisoom.com/book/1409189 مهرانگیز ملاح، «از زنان پیشگام ایرانی: افضل وزیری دختر بی‌بی خانم استرآبادی»، 1385ش]</ref> و آن را به منظور رواج بی‌عفتی دایر کرده است.»<ref>[https://ketabnak.com/book/76072 عبدالحسین، «زنان ایران در جنبش مشروطه»، 1360ش]</ref>
-</ref>
-بی‌بی خانم در اثر تهدید و فشارهای مخالفان نزد مخبرالسلطنه هدایت (وزیر معارف) شکایت کرد، اما به وی گفتند مصلحت در این است که مدرسه تعطیل شود. پس از آن مدرسه دوشیزگان تا یک سال تعطیل شد. با به توپ بسته شدن مجلس شوراي ملي (1326ق)، بي‌بي خانم دوباره نزد مخبرالسلطنه رفت و اين بار ناچار شد در مقابل پذيرش دختران از چهار تا شش سال و حذف واژه «دوشيزه» مدرسه را داير كند. <ref>[https://www.gisoom.com/book/1157350 ترابی فارسانی، «اسنادی از مدارس دختران از مشروطیت تا پهلوی»، ص 14 و 24 1378ش]
-</ref>
-بدين ترتيب با اين تظلم‌خواهي‌ها بود كه بي‌بي خانم توانست در 15 ربيع‌الاول 1326/ 12 آوريل 1908 دوباره مدرسه را باز كند اما عامل مهمي كه در گشايش دوباره اين مدرسه تاثير بسزايي داشت و نبايد از آن غافل بود،همانا تصويب متمم قانون اساسي در 29 شعبان 1325 بود. زيرا اصل 18 آن تحصيل علوم و معارف و صنايع را بدون ذكر [[جنسيت]] آزاد مي‌دانست.بي‌بي خانم با بازگشت شوهرش از مأموريت، بر اساس گزارش روزنامه حبل‌المتين <ref>(س 2، ش 45، 9 جمادي‌الاولي 1326، ص 8)</ref> مدرسه را به عمارتي اجاره‌اي در بازارچه حاجي غلامرضا، صاحب انجمن محمديه،در گذر علي پاچنار منتقل كرد. مدرسه اين بار تحت نظارت وزارت معارف درآمد.سرانجام بی‌بی‌خانم به علت كهولت سن و خستگي  مدرسه دوشيزگان را بست.<ref>[https://www.mazdaknameh.ir/Publish/PublishID/ArticleId/54 جلالی، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه]</ref>
-==کتاب معایب الرجال==
+تکفیرنامه او ورقه‌ای یک شاهی به فروش رفت و حتی بازار سیاه پیدا کرد. سر چارلز مارلینگ، کاردار وقت سفارت آمریکا در تهران، به سر ادوارد گری، وزیر امور خارجه انگلستان در گزارش ۱۶ ژوئیه ۱۹۰۸ نوشت: «در تهران شایع شده که این مدرسه با تلقین و تحریک همسر یکی از غلامان ما تشکیل شده است.»<ref>[https://www.bitabook.ir/product معاصر، «تاریخ استقرار مشروطیت در ایران (2جلدی)»، 1352ش]</ref>برخی نیز تأسیس مدرسه را «با اشاعه فاحشه‌خانه‌ها و اباحه مسکرات» برابر دانستند.<ref>[https://www.gisoom.com/book/1271672 خسرو پناه، «هدف‌ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی»، 1382ش]</ref>
-در سال ۱۳۰۹ (قمری) کتابی ،به قلم شخص ناشناسی ،به نام تادیب زنان نوشته و منتشر شد. هر فصل این رساله به نحوه اصلاح رفتار و کردار ناپسندی می‌پردازد که نویسنده منتسب به [[زنان]] می‌داند: فصل اول دربارهٔ «سلوک زن»، فصل دوم «حفظ زبان»، فصل سوم «گله‌گزاری»، فصل چهارم «قهر کردن»، فصل پنجم «طرز راه رفتن»، فصل ششم «آداب غذا خوردن»، فصل هفتم «پاکیزه نگه داشتن بدن و استعمال بعضی از عطریات»، فصل هشتم «طرز لباس پوشیدن»، فصل نهم «آداب خوابیدن» و فصل دهم دربارهٔ «آداب صبح برخاستن از خواب» است. <ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki «بی بی خانم استر آبادی»، در ویکی پدیا]</ref>
+بی‌بی خانم در اثر تهدید و فشارهای مخالفان نزد مخبرالسلطنه هدایت (وزیر معارف) شکایت کرد، اما به وی گفتند مصلحت در این است که مدرسه تعطیل شود. پس از آن مدرسه دوشیزگان تا یک سال تعطیل شد. با به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی (۱۳۲۶ق)، بی‌بی خانم دوباره نزد مخبرالسلطنه رفت و این بار ناچار شد در مقابل پذیرش دختران از چهار تا شش سال و حذف واژه «دوشیزه» مدرسه را دایر کند.<ref>[https://www.gisoom.com/book/1157350 ترابی فارسانی، «اسنادی از مدارس دختران از مشروطیت تا پهلوی»، ص 14 و 24 1378ش]</ref>
+بدین ترتیب با این تظلم‌خواهی‌ها بود که بی‌بی خانم توانست در ۱۵ ربیع‌الاول ۱۳۲۶/ ۱۲ آوریل ۱۹۰۸ دوباره مدرسه را باز کند اما عامل مهمی که در گشایش دوباره این مدرسه تأثیر بسزایی داشت و نباید از آن غافل بود، همانا تصویب متمم قانون اساسی در ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ بود؛ زیرا اصل ۱۸ آن تحصیل علوم و معارف و صنایع را بدون ذکر [[جنسیت]] آزاد می‌دانست. بی‌بی خانم با بازگشت شوهرش از مأموریت، بر اساس گزارش روزنامه حبل‌المتین<ref>(س 2، ش 45، 9 جمادی‌الاولی 1326، ص 8)</ref> مدرسه را به عمارتی اجاره‌ای در بازارچه حاجی غلامرضا، صاحب انجمن محمدیه، در گذر علی پاچنار منتقل کرد. مدرسه این بار تحت نظارت وزارت معارف درآمد. سرانجام بی‌بی‌خانم به علت کهولت سن و خستگی مدرسه دوشیزگان را بست.<ref>[https://www.mazdaknameh.ir/Publish/PublishID/ArticleId/54 جلالی، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه]</ref>
-چند سال بعد بی‌بی‌خانم استرآبادی در سال ۱۳۱۳ (قمری) ،اندکی قبل از ترور ناصرالدین شاه ،کتابی به نام معایب الرجال نوشت که ردیه‌ای بر آن بود. بی‌بی‌خانم در این کتاب ضمن برشمردن معایب مردان سعی کرده‌است راه و رسم درست زناشویی را توضیح دهد. او در این رساله علاوه بر آن که پاسخی جداگانه به هر ده فصل کتاب تأدیب‌النسا می‌دهد ،چهار فصل را نیز به معایبی که در مردان می‌بیند نسبت می‌دهد. این چهار فصل عبارت اند از: «اطوار شراب‌خوار»، «کردار اهل قمار»، «در تفصیل چرس و بنگ و واپور و اسرار» و «شرح گفتگو در اوضاع عبائره و اقرات اجامره و الواط». او در این کتاب مردان را دعوت می‌کند که «دست ار تأدیب کردن نسوان بردارند و در پی تأدیب و تربیت خود برآیند». در بخش آخر ،بی‌بی خانم به شرح داستان زندگی خود و داستان بی‌وفایی شوهرش می‌پردازد.
+== کتاب معایب الرجال ==
+در سال ۱۳۰۹ (قمری) کتابی، به قلم شخص ناشناسی، به نام تأدیب زنان نوشته و منتشر شد. هر فصل این رساله به نحوه اصلاح رفتار و کردار ناپسندی می‌پردازد که نویسنده منتسب به [[زنان]] می‌داند: فصل اول دربارهٔ «سلوک زن»، فصل دوم «حفظ زبان»، فصل سوم «گله‌گزاری»، فصل چهارم «قهر کردن»، فصل پنجم «طرز راه رفتن»، فصل ششم «آداب غذا خوردن»، فصل هفتم «پاکیزه نگه داشتن بدن و استعمال بعضی از عطریات»، فصل هشتم «طرز لباس پوشیدن»، فصل نهم «آداب خوابیدن» و فصل دهم دربارهٔ «آداب صبح برخاستن از خواب» است.
-بی‌بی‌خانم در این کتاب آورده‌است:
+چند سال بعد بی‌بی‌خانم استرآبادی در سال ۱۳۱۳ (قمری)، اندکی قبل از ترور ناصرالدین شاه، کتابی به نام معایب الرجال نوشت که ردیه‌ای بر آن بود. بی‌بی‌خانم در این کتاب ضمن برشمردن معایب مردان سعی کرده است راه و رسم درست زناشویی را توضیح دهد. او در این رساله علاوه بر آن که پاسخی جداگانه به هر ده فصل کتاب تأدیب‌النسا می‌دهد، چهار فصل را نیز به معایبی که در مردان می‌بیند نسبت می‌دهد. این چهار فصل عبارت اند از: «اطوار شراب‌خوار»، «کردار اهل قمار»، «در تفصیل چرس و بنگ و واپور و اسرار» و «شرح گفتگو در اوضاع عبائره و اقرات اجامره و الواط». او در این کتاب مردان را دعوت می‌کند که «دست ار تأدیب کردن نسوان بردارند و در پی تأدیب و تربیت خود برآیند». در بخش آخر، بی‌بی خانم به شرح داستان زندگی خود و داستان بی‌وفایی شوهرش می‌پردازد.
+بی‌بی‌خانم در این کتاب آورده است:
 «نه هر مردی از هر زنی فزون‌تر است و نه هر زنی از هر مردی فروتر»
-«انواع و اقسام از خواص و عوام زن و مرد خوب و بد هر دو می‌باشند، صفات حمیده و رذیله از همه قسم مشاهده می‌شود. اگر باید تربیت بشوند باید همه را بنمایند؛ و تربیت هم موقوف به تمام قوانین تمدن و تدین ملیه و دولتیه و شرعیه و عرفیه کشوریه و لشکریه می‌باشد. <ref>[https://www.ketabcity.com/ جوادی، «رویارویی زن و مرد در عصر قاجار : دو رساله تادیب النسوان و معایب الرجال و (زن: موضوعی برای طنز)»، 1371ش]
+«انواع و اقسام از خواص و عوام زن و مرد خوب و بد هر دو می‌باشند، صفات حمیده و رذیله از همه قسم مشاهده می‌شود. اگر باید تربیت بشوند باید همه را بنمایند؛ و تربیت هم موقوف به تمام قوانین تمدن و تدین ملیه و دولتیه و شرعیه و عرفیه کشوریه و لشکریه می‌باشد.<ref>[https://www.ketabcity.com/ جوادی، «رویارویی زن و مرد در عصر قاجار : دو رساله تأدیب النسوان و معایب الرجال و (زن: موضوعی برای طنز)»، 1371ش]</ref>
-</ref>
+نثر معایب‌الرجال پر از کلمات و عبارات عربی است و نویسنده جابه‌جا برای روشن کردن منظور خود از شعر و آیات قرآن و احادیث بهره برده است. زبان آن «تند و بی‌پروا و به دور از عفت کلام و محافظه‌کاری» است.<ref>[https://mandegar.tarikhema.org/زندگانی-بی‌بی-خانم-استرآبادی کاظمی،«زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، 12 خرداد 1396ش]</ref>
-نثر معایب‌الرجال پر از کلمات و عبارات عربی است و نویسنده جابه‌جا برای روشن کردن منظور خود از شعر و آیات قرآن و احادیث بهره برده‌است. زبان آن «تند و بی‌پروا و به دور از عفت کلام و محافظه‌کاری» است.<ref>[https://mandegar.tarikhema.org/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C کاظمی،«زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، 12 خرداد 1396ش]</ref>
-==پانویس==
+== پانویس ==
 {{پانویس}}
-==منابع==
-*انی، کاظمی، «زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، 12 خرداد 1396ش
-*جلالی، نادره، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه
-*«بی بی خانم استر آبادی»، در ویکی پدیا، بازدید 26 بهمن 1401ش
-*خسروپناه، محمدحسين، «هدف‌ها و مبارزه زن ايراني از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوي»، تهران، پيام امروز، 1381ش
-*«Bibi Khanoom Astarabadi»، در ویکی پدیای انگلیسی، بازدید 26 بهمن 1401ش
-*«بیوگرافی بی بی خانوم استرآبادی»، سایت فالادومی، 23 اسفند 1400ش
-*«آموزش و پرورش جدید دختران ایران؛ بی بی خانم استرآبادی»، حقوق نیوز
-*عبدالحسین، ناهید، «زنان ایران در جنبش مشروطه»، نشر احیا، تبریز، 1360ش
-[[رده:ویکی‌جنسیت]]
+== منابع ==
-[[رده:کنشگران]]
+* انی، کاظمی، «زندگینامه بی‌بی خانم استرآبادی»، سایت تاریخ ما، ۱۲ خرداد ۱۳۹۶ش
+* جلالی، نادره، «بی‌بی خانم استرابادی از فعالان حقوق زنان در عصر قاجار»، سایت مزدک نامه
+* «بی بی خانم استر آبادی»، در ویکی‌پدیا، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
+* خسروپناه، محمدحسین، «هدف‌ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی»، تهران، پیام امروز، ۱۳۸۱ش
+* «Bibi Khanoom Astarabadi»، در ویکی‌پدیای انگلیسی، بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش
+* «بیوگرافی بی بی خانوم استرآبادی»، سایت فالادومی، ۲۳ اسفند ۱۴۰۰ش
+* «آموزش و پرورش جدید دختران ایران؛ بی بی خانم استرآبادی»، حقوق نیوز
+* عبدالحسین، ناهید، «زنان ایران در جنبش مشروطه»، نشر احیا، تبریز، ۱۳۶۰ش
+{{شخصیت‌های مشروطه}}
+{{جنبش زنان در ایران}}

ن ب و شخصیت‌های تأثیرگذار در انقلاب مشروطه
قاجار قیام تنباکو اصناف و قیام تنباکو جنبش مشروطه ایران محاصره تبریز فتح تهران اصناف و انقلاب مشروطیت
شاهان قاجار	ناصرالدین‌شاه قاجار مظفرالدین‌شاه قاجار محمدعلی‌شاه احمدشاه قاجار
شاهزاده‌ها و اطرافیان شاه قاجار و رجال سیاسی	کامران میرزا عین‌الدوله رکن‌الملک ضرغام‌السلطنه سردار اسعد بختیاری احمد خان علاءالدوله ظل‌السلطان ارشدالدوله شعاع‌السلطنه جواد سعدالدوله حسین پاشا امیر بهادر سالارالدوله قوام‌السلطنه شجاع نظام مرندی میرزا نصرالله‌خان نائینی میرزا حسین‌خان سپهسالار عزیزخان مکری ابوالحسن میرزا قاجار حسن پیرنیا حسین پیرنیا علی‌اصغرخان اتابک عبدالحسین میرزا فرمانفرما سپهدار تنکابنی سپهدار رشتی عضدالملک ناصرالملک حسن مستوفی صمصام‌السلطنه شیخ خزعل مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله محمود احتشام‌السلطنه حاج حسین امین‌الضرب مخبرالسلطنه عین‌الله محمودی همدانی سلیمان میرزا اسکندری علی‌خان ظهیرالدوله امیر مفخم بختیاری سلطان محمد خان سردار اشجع سردار ظفر بختیاری یوسف خان امیر مجاهد غلامحسین غفاری میرزا احمد وزیری معتضدالدوله
روشن‌فکرهای سیاسی	یوسف مستشارالدوله میرزا عبدالرحیم طالبوف میرزا ملکم‌خان میرزا آقاخان کرمانی محمد میرزا کاشف‌السلطنه علی مسیو سید حسین اردبیلی سید حسن تقی‌زاده احمد کسروی سلیمان‌میرزا اسکندری میرزا حسن رشدیه محمدعلی سیاح محلاتی
روحانیون	آیت‌الله عبدالله لاهیجی آیت‌الله محمد کاظم خراسانی آیت‌الله میرزا حسین تهرانی سید جمال‌الدین اسدآبادی سید محمد طباطبایی سید عبدالله بهبهانی سید اسدالله خرقانی ملک‌المتکلمین قاضی کوثر میرزا فضلعلی آقا تبریزی سید نصرالله اخوی میرزا احمدخان عمارلویی نورالله نجفی اصفهانی آقا نجفی اصفهانی قاضی ارداقی میرزا یحیی دولت‌آبادی محمدمهدی شریف کاشانی ملا علی کنی آملی شیخ فضل‌الله نوری ملا محمد آملی ثقةالاسلام تبریزی محمد خیابانی میرهاشم تبریزی ملا محمد خمامی محمدمهدی فیض‌مهدوی میرزا حسن آقا مجتهد محمد حسین نائینی سید جمال‌الدین واعظ سید علی یزدی سید محمدرضا مساوات شیخ ابراهیم زنجانی میرزا ابوطالب زنجانی قربان‌علی زنجانی میرزا ابوالقاسم افصح‌المتکلمین میرزا ابراهیم تبریزی سید عبدالحسین لاری
شاعران و نویسندگان	ادیب‌الممالک فراهانی ایرج میرزا علی‌اکبر دهخدا میرزاده عشقی میرزا علی‌اکبر صابر عارف قزوینی ملک‌الشعراء بهار سید اشرف‌الدین گیلانی محمد فرخی یزدی ابوالقاسم لاهوتی میرزا حسین کسمایی زین‌العابدین مراغه‌ای میرزا فتحعلی آخوندزاده خاوری کاشانی جهانگیرخان صور اسرافیل شیخ احمد روح‌القدس مجدالاسلام کرمانی اسماعیل امیرخیزی حسین کاظم‌زاده محمدعلی تربیت
افراد سرشناس از میان مردم	یپرم خان ارمنی آقا بالاخان ستارخان باقرخان نیکول دومان سالار فاتح حیدر لطیفیان محمدولی‌خان تنکابنی حیدرخان عمواوغلی یارمحمدخان کرمانشاهی یپرم‌خان خچو جعفرقلی‌خان بختیاری حاج‌علی دواچی مهدی کوزه‌کنانی میرزا حسین واعظ حسن شریف‌زاده عباس‌آقا تبریزی میرزا جواد ناطق شیخ احمد روحی سید الدوله سردار مقتدر سنجابی احسان‌الله خان دوستدار صمد شجاع‌الدوله محمدناصر صفا حاج باباخان اردبیلی حاج محمدتقی بنکدار ارباب جمشید کیخسرو شاهرخ کری (آرشاک گاوافیان) سوکارتسی ساکو‏ رفعت نظام‏ آخان‌بیک میرزا آقا اصفهانی خسرو شاه جهان
افراد غیرایرانی	ژوزف نوز مورگان شوستر هاوارد باسکرویل ادوارد براون دو هارتوویک چارلز مارلینگ ولادیمیر لیاخوف
زنان	افتخارالسلطنه فروغ‌الدوله تاج‌السلطنه زینب پاشا بی‌بی‌خانم استرآبادی ماهرخ گوهرشناس آغابیگم نجم‌آبادی صدیقه دولت‌آبادی بی‌بی مریم بختیاری

ن ب و جنبشِ زنان در ایران
گروه‌ها	انجمن حریت نسوان انجمن مخدرات وطن کانون بانوان تشکیلات دموکراتیک زنان ایران جمعیت پیک سعادت نسوان جمعیت نسوان وطنخواه کمپین یک میلیون امضا کارزار قانون بی‌سنگسار مجمع انقلابی نسوان
پیشگامان (فهرستِ فعّالان)	عصمت‌الملوک دولتداد شهناز آزاد طوبی آزموده فخرعظمی ارغون بی‌بی‌خانم استرآبادی محترم اسکندری مستوره افشار ماه‌سلطان امیرصحی فخرآفاق پارسا فرّخ‌رو پارسا صدیقه دولت‌آبادی عفت سیاح سپانلو زندخت شیرازی مرضیه ضرابی مریم عمید طاهره قرةالعین مریم فیروز نورالهدی منگنه روشنک نوعدوست مهرانگیز دولتشاهی ژینوس نعمت محمودی
نشریه‌ها	پیک سعادت نسوان جهان زنان دانش دختران ایران زبان زنان شکوفه عالم نسوان نامه بانوان نسوان شرق نسوان وطنخواه بیداری ما زنان میدان زنان زنستان کانون زنان ایرانی زنان امروز
رویدادها	«زن و تاریخ» تظاهرات ۱۷ اسفند ۱۳۵۷ تجمع ۲۲ خرداد ۱۳۸۴ تجمع ۲۲ خرداد ۱۳۸۵ آزادی یواشکی زنان در ایران چهارشنبه‌های سفید دختران خیابان انقلاب حجاب، بی‌حجاب جنبش من هم خیزش ۱۴۰۱ ایران
آثار برجسته	«گناه» شوهر آهو خانم فیلم مجموعه تلویزیونی تاریخ مذکر سووشون چریکه‌ی تارا سیمای زن در فرهنگ ایران زنان بدون مردان فیلم سگ‌کُشی چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم سنگسار ثریا م. سه زن مادران و دختران من مادر هستم خانه پدری
دیگر	گاهشمار حجاب اسلامی در ایران حقِّ رأیِ زنان جنبش زنان خاورمیانه سهمیه‌بندی جنسیتی دانشگاه‌ها شروط ضمن عقد کمپین بین‌المللی دفاع از حقوق زنان در ایران کنگره نسوان شرق سازمان زنان ایران فمینیسم فمینیسم اسلامی و دیگر گرایش‌های فمینیسم جنبش حقوق زنان در ایران (کتاب) سرود برابری حضور زنان در ورزشگاه‌های ایران دختر آبی سپیده رشنو
رده