پرش به محتوا

زن در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
دیداریویکی‌متن
صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''زنان الگو در قرآن؛'''</big> الگوبخشی زنان در سبک زندگی قرآنی. زنان الگو از منظر قرآن هرچند در ابعاد مختلف از فضایل برجسته اخلاقی و از شخصیت منسجم برخوردارند، اما به‌دلایلی؛ برخی از این ویژگی‌ها برجسته‌تر نشان داده شده‌اند. تأمل در نظام شخص...» ایجاد کرد
 
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<big>'''زنان الگو در قرآن؛'''</big> الگوبخشی زنان در سبک زندگی قرآنی.  
<big>'''زنان الگو در قرآن؛'''</big> الگوبخشی زنان در سبک زندگی قرآنی.  
زنان الگو از منظر قرآن هرچند در ابعاد مختلف از فضایل برجسته اخلاقی و از شخصیت منسجم برخوردارند، اما به‌دلایلی؛ برخی از این ویژگی‌ها برجسته‌تر نشان داده شده‌اند. تأمل در نظام شخصیتی این الگوها و مطالعه کلیه آن‌ها از منظر انسان‌شناسی دینی، تصویری از شخصیت مطلوب انسان و به‌خصوص زنان در نگرش قرآنی به دست می‌دهد. زن در الگوی قرآنی در میدان مبارزه برای تحقق ارزش‌های الهی فعال است و به‌همان میزان که در منزل؛ مادر، همسر، دختر و خواهر نمونه است، دغدغه‌های اجتماعی دارد و مثلاً به افراد مسکین و یتیم در جامعه توجه می‌کند.  
 
زنان الگو از منظر قرآن هرچند در ابعاد مختلف از فضایل برجسته اخلاقی و از شخصیت منسجم برخوردارند، اما به‌دلایلی؛ برخی از این ویژگی‌ها برجسته‌تر نشان داده شده‌اند. تأمل در نظام شخصیتی این الگوها و مطالعه کلیه آن‌ها از منظر انسان‌شناسی دینی، تصویری از شخصیت مطلوب انسان و به‌خصوص زنان در نگرش قرآنی به دست می‌دهد. زن در الگوی قرآنی در میدان مبارزه برای تحقق ارزش‌های الهی فعال است و به‌همان میزان که در منزل؛ مادر، همسر، دختر و خواهر نمونه است، دغدغه‌های اجتماعی داشته مثلاً به افراد مسکین و یتیم در جامعه توجه می‌کند.  
==مفهوم‌شناسی==
==مفهوم‌شناسی==
الگو به‌معنای سرمشق، در جایى به‌كار مى‏رود كه انسان در نيكى یا بدى از ديگرى پيروى مى‏كند. الگوی انسانی به شخصیتی گفته می‌شود که به‌دلیل دارا بودن برخی خصوصیات، شایسته پیروی است. در علوم اجتماعی؛ الگوها، شیوه‌هایی از زندگی هستند که از فرهنگ نشأت می‌گیرند و افراد هنگام عمل، به این الگوها توجه می‌کنند و آن‌ها را سرمشق خویش قرار می‌دهند. در فرهنگ قرآن، از الگوهای انسانی با واژه «اسوه» یاد شده و این واژه در قرآن، سه بار به کار رفته است.  در برخی آیات نیز از زنان خوب و بد با تعبیر «مثل» یاد شده است که مفسرین آن را به‌معنای الگومندی می‌دانند.   
الگو به‌معنای سرمشق،<ref>دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه الگو.</ref> در جایى به‌كار مى‏‌رود كه انسان در نيكى یا بدى از ديگرى پيروى مى‏‌كند.<ref>راغب اصفهانى، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، 1374ش، ج1، ذیل واژه أسو.</ref> الگوی انسانی به شخصیتی گفته می‌شود که به‌دلیل دارا بودن برخی خصوصیات، شایسته پیروی است. در علوم اجتماعی؛ الگوها، شیوه‌هایی از زندگی هستند که از فرهنگ نشأت می‌گیرند و افراد هنگام عمل، به این الگوها توجه می‌کنند و آن‌ها را سرمشق خویش قرار می‌دهند. در فرهنگ قرآن، از الگوهای انسانی با واژه «اسوه» یاد شده و این واژه در قرآن، سه بار به کار رفته است.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17614 فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، وب‌سایت بلاغ.] </ref> در برخی آیات نیز از زنان خوب و بد با تعبیر «مثل» یاد شده است که مفسرین آن را به‌معنای الگومندی می‌دانند.<ref>جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص152-154.</ref>    
==جنسیت و الگومندی==
==جنسیت و الگومندی==
قرآن در معرفی الگو و تجلیل از شخصیت‌ها، فرقی میان زن و مرد قائل نیست و در همین چارچوب، زنان نمونه‌ای را برای الگوسازی به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم معرفی کرده است.  به‌دلیل وجود تبعیض علیه زنان در عصر نزول؛ قرآن بر مسئله حرمت زن تكيه کرده و در تمام شئون براي او سهمي قائل شده است و ضمن قصص قرآنی به الگومندی زنان و مردان اشاره می‌کند،  از جمله پیامبر اسلام، ابراهیم، مریم و همسر فرعون. از این منظر، انسان وقتی وارسته شد فارغ از مسئله جنسیت، برای تمام انسان‌ها تبدیل به سرمشق می‌شود. همچنین در قرآن، همسران لوط و نوح به‌دلیل خیانت به پیام و پیامبران الهی، به‌عنوان نمونه‌ای از انسان‌های بد و تبهکار معرفی شده‌اند.
قرآن در معرفی الگو و تجلیل از شخصیت‌ها، فرقی میان زن و مرد قائل نیست و در همین چارچوب، زنان نمونه‌ای را برای الگوسازی به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم معرفی کرده است.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17614 فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.] </ref> به‌دلیل وجود تبعیض علیه زنان در عصر نزول؛ قرآن بر مسئله حرمت زن تكيه کرده و در تمام شئون براي او سهمي قائل شده است و ضمن قصص قرآنی به الگومندی زنان و مردان اشاره می‌کند،<ref>جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص142.</ref> از جمله پیامبر اسلام،<ref>سوره احزاب، آیه 21.</ref> ابراهیم،<ref>سوره ممتحنه، آیه 4.</ref> [[حضرت مریم|مریم]] و همسر فرعون.<ref>سوره تحریم، آیه 11-12.</ref> از این منظر؛ انسان وقتی وارسته شد فارغ از مسئله جنسیت، برای تمام انسان‌ها تبدیل به سرمشق می‌شود. همچنین در قرآن، همسران لوط و نوح به‌دلیل خیانت به پیام و پیامبران الهی، به‌عنوان نمونه از انسان‌های بد و تبهکار معرفی شده‌اند.<ref>جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص152-154.</ref> زنانی که به‌عنوان الگو در قرآن ذکر شده‌اند هرکدام به‌دلیل بهره‌مندی از ویژگی‌های خاص، به‌عنوان زن نمونه معرفی شده‌اند.<ref>فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.  </ref>
زنانی که به‌عنوان الگو در قرآن ذکر شده‌اند هرکدام به‌دلیل بهره‌مندی از ویژگی‌های خاص، به‌عنوان زن نمونه معرفی شده‌اند.  
==الگوی مبارزه با ظلم==
==الگوی مبارزه با ظلم==
قرآن در جريان مبارزه بنی‌اسرائیل با فرعون، از سه زن یاد می‌کند که نقش مؤثری در تربیت و حفظ جان موسی داشته‌اند. در شرایطی که دستگاه فرعونی، نوزادان پسر از قوم بنی‌اسرائیل را می‌کشت، مادر موسي با شجاعت و درایت، فرزندش را مخفیانه به دنیا ‌آورد و به دستور خدا او را به رودخانه سپرد؛ خواهر موسی مأموریت تعقیب او را تا انتهای مسیر به‌عهده گرفت و هنگامی که جعبة حامل موسی به کاخ فرعون ‌رسید، همسر فرعون با هوشمندی و ظرافت زنانگی، فرعون را متقاعد کرد که از کشتن آن طفل بگذرد. سپس خواهر موسی، مادرش را به‌عنوان دایه معرفی کرد و این‌گونه، جان موسی در متن دستگاه حکومتی فرعون، حفظ شد.  
قرآن در جريان مبارزه بنی‌اسرائیل با فرعون، از سه زن یاد می‌کند که نقش مؤثری در تربیت و حفظ جان موسی داشته‌اند. در شرایطی که دستگاه فرعونی، نوزادان پسر از قوم بنی‌اسرائیل را می‌کشت، مادر موسي با شجاعت و درایت، فرزندش را مخفیانه به دنیا ‌آورد و به دستور خدا او را به رودخانه سپرد؛ خواهر موسی مأموریت تعقیب او را تا انتهای مسیر به‌عهده گرفت و هنگامی که جعبه حامل موسی به کاخ فرعون ‌رسید، همسر فرعون با هوشمندی و ظرافت زنانگی، فرعون را متقاعد کرد که از کشتن آن طفل بگذرد. سپس خواهر موسی، مادرش را به‌عنوان دایه معرفی کرد و این‌گونه، جان موسی در متن دستگاه حکومتی فرعون، حفظ شد.<ref>جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص149-150.</ref>
==الگوی زیست عفیفانه==
==الگوی زیست عفیفانه==
قرآن، مریم را انسانی برگزیده و پاکیزه معرفی می‌کند که خداوند او را از زنان دیگر، برتر قرار داده است و حیا و عفت او را می‌ستاید. او با زیست عفیفانه به این شایستگی دست یافت که فرشتگان در محراب عبادت با او سخن مى‏گفتند، از غيب براى او روزى مى‏رسيد و عیسی از دامان او زاده شد.  در نمونه‌ای دیگر، قرآن به فعالیت اجتماعیِ دختران شعیب با حفظ عفت در متن مناسبات اجتماعی، اشاره کرده است.
قرآن، مریم را انسانی برگزیده و پاکیزه معرفی می‌کند که خداوند او را از زنان دیگر، برتر قرار داده است<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_42_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A2%D9%84_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86 سوره آل‌عمران، آیه 42.]</ref> و [[حیا]] و [[عفت]] او را می‌ستاید.<ref>[https://mehrnews.com/news/2530762/%DB%B3-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D میرعمادی، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، خبرگزاری مهر.] </ref> او با زیست عفیفانه<ref>جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص147.</ref> به این شایستگی دست یافت که فرشتگان در محراب عبادت با او سخن مى‏‌گفتند، از غيب براى او روزى مى‌‏رسيد و عیسی از دامان او زاده شد.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17614 فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، وب‌سایت بلاغ.] </ref> در نمونه‌ای دیگر، قرآن به فعالیت اجتماعیِ دختران شعیب با حفظ [[عفت]] در متن مناسبات اجتماعی، اشاره کرده است.<ref>سوره قصص، آیه 24-25.</ref>
==الگوی نیایش==
==الگوی نیایش==
قرآن در بیان فضائل همسر فرعون، به ادب او در نیایش با خدا و نوع خواسته‌های او از خدا پرداخته است؛ اين بانو هنگام نيايش از خدا می‌خواهد که خانه‌ای نزد خود در بهشت به او عنایت کند و بهشت از آن رو برای او مطلوب است که آن را جلوه‌ای از لقاءالله می‌داند. او همچنین از ظلم فرعون، بیزاری می‌جوید و خواستار رهایی از ستمکاری فرعونی است. وی سال‌ها، مخفیانه یکتاپرستی ‌کرد و شهادت او نشان داد که در جامعه ستمکار نیز می‌توان پاک زیست و صالح بود.  
قرآن در بیان فضائل همسر فرعون، به ادب او در نیایش با خدا و نوع خواسته‌های او از خدا پرداخته است؛ اين بانو هنگام نيايش از خدا می‌خواهد که خانه‌ای نزد خود در بهشت به او عنایت کند و بهشت از آن رو برای او مطلوب است که آن را جلوه‌ای از لقاءالله می‌داند. او همچنین از ظلم فرعون، بیزاری می‌جوید و نه‌تنها خواستار رهایی از ستم فرعون که اساسا از پدیده ستمکاری بیزار است.<ref>جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص156-158.</ref> وی سال‌ها، مخفیانه یکتاپرستی ‌کرد و شهادت او نشان داد که در جامعه ستمکار نیز می‌توان پاک زیست و صالح بود.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17614 فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.]  </ref>
==الگوی همسری==
==الگوی همسری==
خدیجه اولین زنی بود که با درایت و بلند نظری به پیامبر ایمان آورد. مفسران قرآن، خدیجه را به‌عنوان زنی می‌ستایند که همسر خویش، پیامبر اسلام، را از تهیدستى رهانید و ثروت فراوانش را برای ترویج و اعتلای اسلام هزینه کرد. در سخت‌ترین وضعیت زیست تا دین خدا زنده بماند و پیامبر خدا از او راضی باشد.  حضرت محمد تا آخر عمر، خديجه را به‌نیکی یاد مى‏کرد و با نام او، اشك از دیدگانش جارى می‌شد. او زمانی که دیگران، پیامبریِ محمد را تکذیب می‌کردند، به رسول خدا ایمان آورد و به‌صورت کامل از همسر خویش پشتیبانی می‌کرد.   
خدیجه اولین زنی بود که با درایت و بلند نظری به پیامبر ایمان آورد.<ref>مطهرى، مجموعه آثار، 1377ش، ج‏17، ص404.</ref> مفسران قرآن، خدیجه را به‌عنوان زنی می‌ستایند که همسر خویش، پیامبر اسلام، را از تهیدستى رهانید و ثروت فراوانش را برای ترویج و اعتلای اسلام هزینه کرد.<ref>طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج20، ص524.</ref> در سخت‌ترین وضعیت زیست تا دین خدا زنده بماند و پیامبر خدا از او راضی باشد.<ref>[https://www.balagh.ir/content/17614 فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.] </ref> حضرت محمد تا آخر عمر، خديجه را به‌نیکی یاد مى‌‏کرد و با نام او، اشك از دیدگانش جارى می‌شد.<ref>مطهرى، مجموعه آثار، 1377ش، ج‏17، ص404.</ref> او زمانی که دیگران، پیامبریِ محمد را تکذیب می‌کردند، به رسول خدا ایمان آورد<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/16480/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1%22%D8%B5%22-%D9%88-%D8%AE%D8%AF%DB%8C%D8%AC%D9%87%22%D8%B3%22 صمدی، «پیامبر و خدیجه»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه.] </ref> و به‌صورت کامل از همسر خویش پشتیبانی می‌کرد.<ref>مطهرى، مجموعه آثار، 1377ش، ج‏26، ص223- 224.</ref>  
==الگوی ایثار==  
==الگوی ایثار==  
مفسران قرآن، حضرت فاطمه را مصداق کوثر دانسته‌اند که در سورۀ کوثر یاد شده است؛ مراد از کوثر خیر فراوان است و فاطمه از این منظر، خیر فراوانی است که ‌خدا به پیامبر اسلام إعطا کرده است. فاطمه در راه بندگی خدا به بالاترین درجه بخشندگی، ازخودگذشتگی و انفاق رسید. قرآن، فاطمه را الگوی ایثار معرفی کرده است؛  مفسرین، آیه 8 سوره انسان را که به فضیلت ایثار اشاره دارد در شأن فاطمه و خانوادۀ او دانسته‌اند؛ از این منظر، فاطمه و علی به‌نیت شفای فرزندان‌شان، سه روز روزه گرفتند و در پایان هر سه روز، غذای افطار خویش را به نیازمندان دادند و با گرسنگی، صبر پیش کردند.
مفسران قرآن، حضرت فاطمه را مصداق کوثر دانسته‌اند که در سورۀ کوثر یاد شده است؛<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_1_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%DA%A9%D9%88%D8%AB%D8%B1 سوره کوثر، آیه 1.]</ref> مراد از کوثر خیر فراوان است و [[سرور زنان عالم|فاطمه]] از این منظر؛ خیر فراوانی است که ‌خدا به پیامبر اسلام إعطا کرده است.<ref>[https://markazi.iqna.ir/fa/news/3785828/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%B3-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D9%88%D8%AD%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87-%D علایی رحمانی، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی»، خبرگزاری بین المللی قرآن.]  </ref> فاطمه در راه بندگی خدا به بالاترین درجه بخشندگی، ازخودگذشتگی و انفاق رسید. قرآن، فاطمه را [[سرور زنان عالم]] و الگوی ایثار معرفی کرده است؛ <ref>[https://www.balagh.ir/content/17614 فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.] </ref> مفسرین، آیه ۸ سوره انسان را که به فضیلت ایثار اشاره دارد در شأن فاطمه و [[خانواده|خانوادۀ]] او دانسته‌اند؛ از این منظر، فاطمه و علی به‌نیت شفای فرزندان‌شان، سه روز روزه گرفتند و در پایان هر سه روز، غذای افطار خویش را به نیازمندان دادند و با گرسنگی، صبر پیش کردند.<ref>مکارم شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏25، ص343-344.</ref>
==الگوی مادری==
==الگوی مادری==
مادر مریم، هنگامی که باردار شد به شکرانۀ برآورده شدن حاجتش، از حقوق مادری چشم پوشید و نذر کرد که فرزندش برای عبادت خدا، آزاد باشد. این مادر پس از تولد فرزندش، وی را مریم نام نهاد و او و ذریه‌اش را به خدا سپرد تا از گزند شیطان، در امان باشند. مفسران قرآن، مخاطبان این دسته از آیات قرآن را به وجه مادرانگی و الگو بودن مادر مریم توجه می‌دهند و بر این باور هستند که اگر مریم در توصیف قرآن، زنی برگزیده و مطهره معرفی شده و بر زنان جهان برتری داده شده است، از دامان چنین مادری برآمده و پرورش یافته است.
مادر مریم، هنگامی که باردار شد به شکرانۀ برآورده شدن حاجتش، از حقوق مادری چشم پوشید و نذر کرد که فرزندش برای عبادت خدا، آزاد باشد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_35_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A2%D9%84_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86 سوره آل‌عمران، آیه 35.]</ref> این مادر پس از تولد فرزندش، وی را مریم نام نهاد و او و ذریه‌اش را به خدا سپرد تا از گزند شیطان، در امان باشند.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_36_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A2%D9%84_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86 سوره آل‌عمران، آیه 36.]</ref> مفسران قرآن، مخاطبان این دسته از آیات قرآن را به وجه مادرانگی و الگو بودن مادر مریم توجه می‌دهند و بر این باور هستند که اگر مریم در توصیف قرآن، زنی برگزیده و مطهره معرفی شده و بر زنان جهان برتری داده شده است، از دامان چنین مادری برآمده و پرورش یافته است.<ref>جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص159.</ref>
==پانویس==
==پانویس==
{{پانویس}}  
{{پانویس}}  
==منابع==
==منابع==
قرآن
*قرآن
جوادی ‌آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، 1388ش.
*جوادی ‌آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، 1388ش.
دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.  
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.
راغب اصفهانى، حسين، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، تهران، مرتضوی، 1374ش.
*راغب اصفهانى، حسين، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، تهران، مرتضوی، 1374ش.
صمدی، علی‌اکبر، «پیامبر و خدیجه»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج: 11 تیر 1386ش.  
*صمدی، علی‌اکبر، «پیامبر و خدیجه»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج: 11 تیر 1386ش.
طبا‌طبایي، سيد محمدحسين، الميزان، ترجمه سيد محمدباقر موسوي‌‌ همداني، قم، جامعه ‌مدرسين، 1374ش.  
*طبا‌طبایي، سيد محمدحسين، الميزان، ترجمه سيد محمدباقر موسوي‌‌ همداني، قم، جامعه ‌مدرسين، 1374ش.
علایی رحمانی، فاطمه، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی»، در خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج: 11 بهمن 1397ش.  
*علایی رحمانی، فاطمه، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی»، در خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج: 11 بهمن 1397ش.
فاطمی‌مهر، فریده، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج: 15 فروردین 1401ش.
*فاطمی‌مهر، فریده، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج: 15 فروردین 1401ش.
مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار (آشنايى با قرآن)، ج‏26، تهران‏، صدرا، 1377ش‏.
*مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار (آشنايى با قرآن)، ج‏26، تهران‏، صدرا، 1377ش‏.
مطهرى، مرتضى، ‏مجموعه آثار (حماسه حسينى)، ج17، تهران‏، صدرا، 1377ش‏.
*مطهرى، مرتضى، ‏مجموعه آثار (حماسه حسينى)، ج17، تهران‏، صدرا، 1377ش‏.
مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1374ش.  
*مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1374ش.
میرعمادی، سید احمد، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: 22 فروردین 1394ش.
*میرعمادی، سید احمد، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: 22 فروردین 1394ش.
ویکی ج
[[پرونده:35431500-7aed-4082-a330-9825dca3a4c9.jpg|جایگزین=نمایشگاه قرآن کریم  - مصلی امام خمینی(ره)|بندانگشتی|معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)]]
'''<big>زن الگو در قرآن</big>'''؛ زن نمونه در رفتار بر اساس آموزه‌های قرآنی.
 
قرآن در چندین آیه، نمونه‌هایی از زنان با ویژگی‌های مطلوب را معرفی کرده است. [[ایمان زن|ایمان]] و عمل صالح، [[عفت]] و پاکدامنی، عبودیت و پوشیدگی از جمله شاخص‌های زن الگو در قرآن است. بهره‌گیری از این الگوها به تحکیم بنیان خانواده و پیشرفت اجتماعی یاری می‌رساند.
 
==مفهوم‌شناسی==
واژۀ «الگو» در [[زبان فارسی]] به‌معنای پیشوا و مقتدا است<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1390ش، ج3، ص196.</ref> و در [[زبان عربی]] معادل این واژه «اُسوه» به‌کار می‌رود.<ref>. قزوینی، معجم مقاییس اللغة، 1404ق، ج1، ص105. ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج1، ص147.</ref> الگو در اصطلاح به مجموعه‌ای از کیفیت‌های رفتاری و اصول فرهنگی اشاره دارد که برای پیروی و تقلید شایسته هستند.<ref>. گولد و دیگران، فرهنگ علوم اجتماعی، 1376ش، ص91.</ref> انسانی که به‌عنوان الگو معرفی می‌شود، به‌دلیل دارا بودن ویژگی‌های برجسته می‌تواند الهام‌بخش دیگران باشد.<ref>. بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1380ش، ص260.</ref> در آموزه‌های قرآن، زنانی به‌عنوان الگو برای دیگران معرفی شده‌اند که از ویژگی‌های برجسته‌ای برخوردارند و به‌عنوان نمادهایی از فضائل اخلاقی و دینی در تاریخ شناخته می‌شوند.<ref>. سورة نساء، آیة 43. سورة تحریم، آیۀ 11-12. سورة نور، آیة 31. سورة حج، آیة 41. سورة آل­عمران، آیة 104.</ref> قرآن با نکوهش باورها<ref>. سورة نحل، آیة 58.</ref> و دیدگاه‌های جاهلی دربارۀ زن، <ref>. سورة نساء، آیة 32.</ref> بر همسانی شخصیت وجودی زن و مرد تاکید کرده<ref>. سورة حجرات، آیة 13.</ref> و ضمن ارج‌نهادن به مقام زن، برخی زنان را به‌عنوان الگوی عملی برای همگان معرفی می‌کند.<ref>. سورة تحریم، آیة 12.</ref>
 
==ویژگی‌های زن الگو در قرآن==
[[پرونده:56.jpg|جایگزین= نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)|بندانگشتی|معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)]]
در قرآن کریم، ویژگی‌های زن الگو به‌عنوان معیارهای شایسته برای زندگی فردی و اجتماعی معرفی شده‌ است، از جمله:
 
===حیا و پاکدامنی===
حیا و پاکدامنی از ویژگی‌های برجسته‌ در زنان مؤمن است.<ref>. الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1363ش، ج25، ص156.</ref> مریم، یک نمونه از زنان برگزیده قرآن است که دامان خود را از هر نوع آلودگی و گناه حفظ کرد<ref>. سورة تحریم، آیة 12.</ref> و [[عزت نفس|عزت]] دنیا و آخرت را به‌دست آورد.<ref>. الطبرسی، جوامع الجامع، 1421ق، ج3، ص596.</ref> مفسران قرآن بر این باورند که مدح و ستایش مریم در قرآن به‌خاطر عفت و پاکدامنی او است.<ref>. قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج5، ص492.</ref> پاکدامنی مریم او را به مقام والایی رساند که خداوند نام او را در کنار انبیا قرار ‌داد.<ref>. طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج14، ص447.</ref> پاکدامنی و حیای زن موجب پیشگیری از فساد در [[خانواده]] و جامعه می‌شود.<ref>. خوانساری، شرح غررالحکم و دررالکلم، 1366ش، ج3، ص323.</ref>
 
===عبادت و بندگی===
عبادت از دیدگاه قرآن، به‌عنوان یکی از اهداف اصلی خلقت انسان معرفی شده است<ref>. سورة ذاریات، آیة 56.</ref> و راه رسیدن به کمال معنوی و پرورش فضائل اخلاقی شناخته می‌شود. در این ویژگی نیز مریم از زنانی است که در قرآن به‌عنوان الگو معرفی شده است.<ref>. قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج1، ص511.</ref> ملائکه در محراب عبادت مریم با او سخن می‌گفتند و زکریای نبی از کمال معنوی مریم در شگفت بود.<ref>. مطهری، مجموعه آثار، 1378ش، ج‏19، ص133.</ref> [[عبادت]]، نقش مهمی در پرهیزگاری دارد<ref>. سورة بقره، آیة 21.</ref> و با ایجاد آرامش روانی، موجب افزایش خویشتن‌داری، افزایش سلامت محیط اجتماعی و کاهش فساد و تباهی در جامعه می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/515189/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB . عرفانی، «تاثیر عبات در پایبندی به قوانین اجتماعی از منظر قرآن و احادیث»،  1401ش، ص42.]</ref>
 
===ایمان و دینداری===
[[ایمان]] به خداوند، عامل اصلی در پرورش فضائل اخلاقی و [[تاب آوری|تاب‌آوری]] در برابر سختی‌های زندگی است. ایمان می‌تواند انسان را به‌مقامی بالاتر از تصورات معمول برساند.<ref>. ثقفی تهرانی، تفسیر روان جاوید، 1398ق، ج5، ص236.</ref> قرآن با معرفی زنان باایمان و اشاره به مقامات معنوی و اخلاقی آنها، بر اثرگذاری و نقش اجتماعی این زنان تاکید کرده است. همسر فرعون، یکی از زنان باایمان و نقش‌آفرین اجتماعی است که قرآن به نیکی از او یاد کرده است.<ref>. سورة تحریم، آیة 11.</ref> فداکاری و ایستادگی همسر فرعون در برابر ظلم و ستم، او را به الگویی برای تمام مؤمنان تبدیل کرده است<ref>. الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1363ش، ج10، ص139.</ref> و این در حالی است که او پیامبر نبود و حتی سابقة توحیدی نیز نداشت، <ref>. قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.</ref> اما از تقیه خودداری کرد و با اظهار ایمان موجب دلگرمی مؤمنان شد.<ref>. شیرازی، مثال‌های زیبای قرآن، 1382ش، ج‏٢، ص٣٠١.</ref>
 
===ایستادگی در برابر فساد===
[[پرونده:549.jpg|جایگزین= نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)|بندانگشتی|معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)]]
مقاومت در برابر فساد، ویژگی مهمی برای مواجهه با شرایط دشوار و نابرابری‌های اجتماعی و عامل اصلی در حفظ ارزش‌های اخلاقی است. قرآن کریم از همسر فرعون، به‌عنوان انسان نمونه‌ای یاد می‌کند که از فساد حاکم بر جامعه، تاثیر نپذیرفت و در برابر آن ایستاد.<ref>. قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.</ref> سلامت یا فساد یک جامعه از منظر‌ اندیشمندان [[مسلمان]]، ارتباط تنگاتنگی با روحیه زنان در آن جامعه دارد؛ تربیت نسل متعهد به ارزش‌های والای انسانی و دینی یا نسلی که از این ارزش‌ها فاصله دارد، عمدتاً به مسئولیت زنان بازمی‌گردد. زنان مؤمن و مقاوم مانند همسر فرعون، با ایستادگی در برابر فساد و تباهی، می‌توانند جامعه‌ای را به سمت رشد و تعالی معنوی هدایت کنند.<ref>. خمینی، آیین انقلاب اسلامی، 1389ش، ج2، ص395.</ref>
 
===ایثار و فداکاری در راه بسط دین===
[[ایثار]] و فداکاری، یکی از اصول اساسی در تربیت دینی و اجتماعی است و نقش اساسی در حفظ و پیشبرد [[دین]] و [[اخلاق]] در جامعه ایفا می‌کند.<ref>. الطوسی، الغیبة، 1411ق، ج1، ص286.</ref> خدیجه و [[حضرت فاطمه|فاطمه]]، نمونه‌های بارزی از زنان ایثارگر در تاریخ اسلام به‌شمار می‌روند.<ref>. الحائری المازندرانی، شجرة طوبی، 1385ش، ج2، ص232. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بی‌تا، ج2، ص23.</ref> خدیجه تمام ثروت خود را در اختیار [[حضرت محمد|پیامبر]] گذاشت<ref>. مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج16، ص71.</ref> تا بتواند برای پیشبرد رسالت الهی خود از آن بهره ببرد.<ref>. حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنی‌عشری، 1363ش، ج14، ص256.</ref> پیامبر اسلام تصریح کرده ‌است که ثروت خدیجه باعث تثبیت دین اسلام شد.<ref>. الحائری المازندرانی، شجرة طوبی، 1385ش، ج2، ص233.</ref> حضرت فاطمه نیز به‌عنوان نماد ایثار در قرآن و روایات معرفی شده است.<ref>. الحسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، بی‌تا، ج2، ص403.</ref> از نمونه‌های ایثار فاطمه، بخشیدن افطار خود به مسکین، یتیم و اسیر به‌مدت سه شب متوالی بود.<ref>. سورة انسان، آیة 8.</ref> این عمل فداکارانه فاطمه، آن‌چنان اهمیتی داشت که آیات سورۀ انسان در گرامی‌داشت آن نازل شد.<ref>. الطوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بی‌تا، ج10، ص210.</ref>
 
===امر به معروف و نهی از منکر===
[[پرونده:58.jpg|جایگزین= نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)|بندانگشتی|معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)]]
در قرآن کریم، امر به معروف و نهی از منکر به‌عنوان یکی از ویژگی‌های برجسته برای امت مسلمان مطرح شده و مورد تاکید قرار گرفته است. این وظیفه دینی و اجتماعی، به حفظ و تقویت حدود الهی کمک کرده و نقش اساسی در حفظ ارزش‌های دینی و اخلاقی در زندگی فردی و اجتماعی دارد. طبق آیات قرآن، آمران به معروف و ناهیان از منکر، رستگار و یاری‌دهنده خدا معرفی شده‌اند.<ref>. سورة توبه، آیة 112. سورة حج، آیة 41. سورة آل‌عمران، آیة 104.</ref> در ماجرای کشتن نوزاد توسط فرعون، همسرش آسیه با شهامت در برابر او و اطرافیانش ایستاد<ref>. شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج16، ص29. ‌</ref> و با عبارات عاطفی و دلنشین، <ref>. سورة قصص، آیة 9.</ref> موفق به تغییر رای فرعون شد.<ref>. قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج7، ص22.</ref>
 
===رعایت حجاب و پوشش===
یکی از ویژگی‌های بارز زنان الگو در قرآن، پوشیدگی و رعایت حجاب است. قرآن، زنان را به رعایت پوشش مناسب، پرهیز از نگاه به نامحرم و پرهیز از نمایش زینت‌های خود توصیه کرده است. این ویژگی‌ها به‌عنوان اصول اساسی برای حفظ ارزش‌های اخلاقی و معنوی در جامعۀ اسلامی شناخته می‌شوند.<ref>. سورة نور، آیة 31.</ref> مفسران قرآن برای بی‌حجابی آفت‌هایی را بر شمرده‌اند از جمله:
#رونق گرفتن [[چشم چرانی|چشم‌چرانی]] و هوس‌بازی؛
#توسعه‌ی فساد و فحشا وسوء قصد و تجاوز به عنف؛
#پیدایش امراض روانی و مقاربتی؛
#بی مهری مردان چشم‌چران نسبت به همسران خود؛
#بالا رفتن آمار طلاق و تضعیف روابط خانوادگی؛
#ایجاد دلهره برای خانواده‌های پاکدامن.<ref>. قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج7، ص399.</ref>
 
==نقش‌آفرینی اجتماعی زنان الگو==
امروزه بسیاری از مباحث و مسائل اجتماعی به حضور زنان در جامعه مرتبط است. قرآن در این زمینه آدابی را ارائه می‌دهد که حضور زنان در جامعه با رعایت شئونات اسلامی همراه شود؛ به‌عنوان مثال، به دختران شعیب اشاره می‌کند که در فعالیت‌های روزمره، با حفظ حیا و عدم اختلاط با نامحرم، به وظایف خود عمل می‌کنند.<ref>. سورة قصص، آیة 23.</ref> مفسران قرآن با توجه به این آیه، نکات مهمی را برای رعایت تقوا و [[حیا]] بیان کرده‌اند، از جمله: گفت‌وگو با نامحرم تنها در حد ضرورت، رعایت حیا در گفتار و رفتار، عدم اختلاط با نامحرم و پرهیز از کنجکاوی در امور شخصی.<ref>. طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج16، ص23.</ref> براین اساس، زن الگو از منظر قرآن می‌تواند به فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در جامعه بپردازد، در حالی که پایبند به رعایت و حفظ اصول و ارزش‌های اسلامی است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/246348/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%BA%D9%84%DB%8C-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 . شاهدی و فرجودی، «جایگاه شغلی زن در خانواده و اجتماع از دیدگاه قرآن»،  1389ش، ص96.]</ref>
 
==زن الگو نمونۀ بارز همسرداری موفق==
از منظر آموزه‌های اسلام همسر خوب و صالح، یکی از باارزش‌ترین نعمت‌های الهی است که به پیشرفت در امور مختلف، آرامش دل‌ها، پرورش صحیح فرزندان و پاکی نسل کمک می‌کند. از دیدگاه قرآن، زنانی شایسته‌اند که مطیع شوهران خود بوده و در غیاب آنها حافظ حقوق‌شان هستند.<ref>. سورة نساء، آیة 34.</ref> اطاعت و تواضع نسبت به شوهر از نشانه‌های شایستگی زن به شمار می‌آید<ref>. قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج2، ص63.</ref> و رفتار مناسب و محبت‌آمیز نیز بخشی از این اطاعت است. حضرت فاطمه در زندگی مشترک با [[امام علی]]، به او احترام می‌گذاشت و هرگز علی را به خشم نیاورد و غم‌ها و نگرانی‌ها را از قلب او می‌زدود.<ref>. الاربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، 1381ق، ج1، ص363.</ref>
 
==نقش زن نمونه در تقویت نهاد خانواده==
آموزه‌های اسلامی به نقش زن به‌عنوان عامل کلیدی در تحکیم نهاد خانواده توجه ویژه‌ای داشته و مجموعه‌ای از ویژگی‌ها را برای او برشمرده است، از جمله: خوش‌زبانی، [[مهرورزی در خانواده|مهرورزی]]، خوش‌اخلاقی، رفتار نیکو، دینداری و انجام مؤثر وظایف مادری که به تحکیم و پایداری نهاد خانواده کمک می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/498549/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D9%88-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB حسینی و ولایتی فاضل، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»،  1401ش، ص25.]</ref> زن در خانواده قادر است فرزندان را براساس اصول اخلاقی، ایمانی و اعمال صالح پرورش دهد<ref>. سورة نور، آیة 58.</ref> که به استحکام خانواده می‌انجامد. برخورداری زن از فضائل اخلاقی و رفتاری مانند [[صداقت]]، احترام، گذشت، نرم‌خویی و [[انصاف]]، او را از بسیاری از خشونت‌ها، اختلافات و تنش‌های ویرانگر محفوظ می‌سازد. همچنین، ابراز [[محبت زن به شوهر|محبت زن به شوهرش]] می‌تواند [[وفاداری همسران|وفاداری]]، انگیزه و رضایت همسرش را از زندگی افزایش دهد.<ref>. مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج78، ص237</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*قرآن کریم.
*ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
*اربلی، علی بن عیسی‌، کشف الغمة فی معرفة الائمة، تبریز، بنی‌هاشمی، ‌ چاپ اول‌، 1381ق.
*بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمة باقر ساروخانی، تهران، کیهان، 1380ش.
*ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران، برهان، چاپ سوم، 1398ق.
*حائری، محمد مهدی، شجرة الطوبی، نجف الاشرف، منشورات المطبعة الحیدریة، 1385ش.
*حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعة، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.
*حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، قم، مؤسسة الطبع و النشر، بی‌تا.
*حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی‌عشری، تهران، میقات، چاپ اول، 1363ش.
*حسینی، سیدباقر و ولایتی فاضل، ابراهیم، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»،  نشریة پیشرفت‌های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شمارة 46، 1401ش.
*خمینی، روح‌الله، آیین انقلاب اسلامی گزیده‌‏ای از‌اندیشه و آرای امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389ش.
*خوانساری، آقاجمال، شرح غُررالحکَم و دُرَرالکَلم، تهران، دانشگاه تهران‌، چاپ چهارم، 1366ش.
*شاهدی، سامره و فرجودی، محمد علی، «جایگاه شغلی زن در خانواده و اجتماع از دیدگاه قرآن»،  فصلنامة زن و جامعه، شمارة 4، 1389ش.
*طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمة سیدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374ش.
*طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة الاولی، 1421ق.
*طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمة محمد بیستونی، تهران، فراهانی، 1363ش.
*طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، احیاء التراث العربی، بی‌تا.
*طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم‌، دارالمعارف الاسلامیة، چاپ اول‌، 1411ق.
*طوسی، اسدالله و پوریزدی، رحمت، دوستت دارم همسر عزیزم، قم، قدس، چاپ اول، 1399ش.
*عرفانی، محمدنظیر و عرفانی، رحمت‌الله، «تاثیر عبات در پایبندی به قوانین اجتماعی از منظر قرآن و احادیث»،  فصل‌نامة مطالعات حدیث‌پژوهی، شمارة 13، 1401ش.
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر، 1390ش.
*قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ یازدهم، 1383ش.
*قزوینی، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، بیروت، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
*گولد، جولیوس و دیگران، فرهنگ علوم اجتماعی، تهران، مازیار، 1376ش.
*مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، دارالاحیاء التراث، بی‌جا، الطبعة الثالثة، 1403ق.
*مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، 1378ش.
*مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ‌ تهران، ‌ دارالکتب الاسلامیة، ‌ چاپ سی و دوم‌، 1374ش.
*مکارم شیرازی، ناصر، مثال‌های زیبای قرآن، قم، نسل جوان، ١٣٨٢ش.
*یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بی‌جا، دار صادر، بی‌تا.
ویکی ز
 
+++
 
<big>'''جایگاه زن در قرآن؛'''</big> نقش و موقعیت زن از منظر قرآن.
 
[[زن]] در امت‌های متمدن و غیر متمدن قبل اسلام، همواره تحت قیومیت و سرپرستی و ولایت بود و هیچ‌گونه استقلال و حریت و آزادی نداشت، نه در اراده و نه در اعمال. با ورود اسلام به سرزمین حجاز و نزول آیات روح‌بخش قرآن و گسترش آن به اقصی نقاط، این دین الهی با رسوم و نگرش‌ها و رفتارهای نابخردانه و جاهلانه در مورد زنان به مبارزه برخاست و موفق به کنار زدن پرده‌های زشتی و پلشتی شد و نمونه‌هایی از زنان فداکار، بامعرفت، بیدار، شجاع و میدان‌دار عرصۀ کمال و معنویت را پرورش داد.
 
==مفهوم‌شناسی==
جایگاه زن در  قرآن به‌معنای شناخت مقام و منزلت حقوق زن در اسلام با استناد به قرآن کریم است.<ref>کمالی، قرآن و مقام زن، 1371ش، ص25.</ref>  قرآن کریم مقام و منزلت زن را تا به آنجا بالا برده که از او به‌عنوان الگو برای زنان و مردان مؤمن یاد می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1193581/%d9%88%db%8c%da%98%da%af%db%8c-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%b2%d9%86-%d8%b4%d8%a7%db%8c%d8%b3%d8%aa%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d8%af%db%8c%d8%af%da%af%d8%a7%d9%87-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d9%86-%da%a9%d8%b1%db%8c%d9%85 افشار و رستمی، «ویژگی‌های زن شایسته از دیدگاه قرآن»، 1390ش، ص10.]</ref>
 
==جایگاه زن پیش از نزول قرآن==
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان بر اساس وضعیت زنان و ستم‌هایی که در اقوام و امت‌های پیش از اسلام بر آنها گذشته است، اقوام و ملت‌ها را  به دو دسته متمدن و غیرمتمدن تقسیم می‌کند؛ زندگی زن در قبایل و امت‌های غیرمتمدن، مانند زندگی حیوانات اهلی بوده است. در این دسته از اقوام، باور عمومی آن بود که زنان به‌خاطر مردان خلق شده‌اند و هستی و وجودشان تابع هستی و وجود مرد است، مانند حیوانات هیچ استقلال و حقی ندارند و تا زمانی که ازدواج نکرده‌اند، تحت ولایت پدر و بعد از ازدواج تحت ولایت کامل شوهر هستند. در این امت‌ها، مرد می‌توانست زن خود را به هر کسی که بخواهد بفروشد یا ببخشد یا او را مانند کالا قرض بدهد تا از او کام بگیرد، بچه‌دار شود یا به خدمت بگیرد، تنبیه و مجازات کند، کتک بزند، زندانی کند و حتی به قتل برساند.<ref>طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج2، ص395-396. </ref>  زن در میان اعراب جاهلی جزء لوازم و اثاث زندگی بود و مانند کالایی خرید و فروش می‌شد. اعراب جاهلی زن را در شمار حیوانات قرار داده و غالباً از ترس قحطی و یا آلودگی، دختران خود را در بدو تولد سر می‌بریدند و یا از بالای کوه به درۀ عمیقی پرتاب و یا در میان آب غرق می‌کردند.<ref>سبحانی، فروغ ابدیت، 1377ش، ج1، ص48.</ref>
 
زندگی زن در امت‌های متمدن و پیشرفتۀ آن روز این‌گونه ترسیم شده است: در چین ازدواج، نوعی خودفروشی و مملوکیت بود و زن در این معامله یک‌باره خود را می‌فروخت. زن چینی از ارث محروم بود و نمی‌توانست با مردان، حتی پسران خود سر یک سفره بنشیند. مردان می‌توانستند دو نفری یا چند نفری یک زن بگیرند و در بهره‌گیری از او شریک باشند. اگر زن بچه‌دار می‌شد غالباً متعلق به مردی بود که به او شباهت داشت.<ref>طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج2، ص395-396.</ref>  در هند مردان معتقد بودند، زن پیرو مرد و مانند یکی از اعضای بدن او است و بعد از مرگ شوهر، ازدواج برای او حلال و مشروع نیست؛ بلکه باید تا ابد بدون شوهر باشد و اصلاً نباید زنده بماند و طبق رسوم خود که مردگان را می‌سوزاندند، زن را به همراه شوهرش زنده‌زنده می‌سوزاندند و اگر زنده می‌ماند، در کمال خفت و خواری زندگی می‌کرد. زنان قدیم هند در ایام حیض، نجس تلقی می‌شدند و دوری از آنها لازم بود. در این حالت لباس‌ها و هر چیزی که با دست یا قسمتی از بدن‌شان تماس می‌گرفت، به اعتقاد آنها نجس بود.<ref>طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج2، ص395-396.</ref>  در روم مرد، اختیاردار مرگ و زندگی زن بود. اگر کودکی متولد می‌شد که دارای اندام ناهنجار یا از جنس دختر بود، پدر می‌توانست او را بکشد. در روم زن حق حضور در محاکم قضایی را حتی به‌عنوان شاهد نداشت. بعد از فوت شوهر حق ادعا بر اموال شوهرش را نداشت و شوهر می‌توانست هیچ چیزی برای او نگذارد.<ref>ژول ایزاک، تاریخ رم، 1332ش، ص103.</ref>  زن یونانی فاقد شخصیت اجتماعی بود و با ذلت در خانه پنهان نگه ‌داشته می‌شد و در مقطعی، به‌صورت عشرتکده‌ای سیار به عفت‌فروشی می‌پرداخت و مانند برده خرید و فروش می‌شد، در برابر پدر و شوهر حق مالکیت و حیات نداشت. مرد می‌توانست زن و دختر خود را بفروشد، قرض یا اجاره بدهد و یا او را بکشد.<ref>خامنه‌ای، حقوق زن، 1368ش، ص23.</ref>  در ایران باستان طبق آیین زرتشت، خیانت زن مستوجب اعدام بود. در سلسله مراتب خانوادگی، زن تحت سرپرستی رئیس خانواده به‌نام «کدخدا» بود، این کدخدا می‌توانست پدر یا شوهر و در صورت مرگ، جانشین او باشد.<ref>بارتله، زن در حقوق ساسانی، 1337ش، ص40.</ref>  از آداب و رسوم آشوریان این بود که اگر جرم زن از نظر اسراف و تبذیر از اموال شوهر در دادگاه ثابت می‌شد، شوهر حق داشت او را در آب غرق کند.<ref>طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج2، ص395-396.  </ref>
 
==جایگاه زن نزد پیروان ادیان گذشته==
در دین تحریف‌شدۀ یهود، پدر می‌توانست دختر را بفروشد. در مسیحیت تحریف‌شده، کشیشان، زن را عامل و مظهر شیطان و فساد و فحشا می‌دانستند و با رواج این فرهنگ مردان به عزوبت تشویق می‌شدند. آنها معتقد بودند ازدواج، دامی از دام‌های شیطان برای سقوط در جهنم است. به نظر کلیسا، محبت به زن از جمله مفاسد اخلاقی بزرگ بود.<ref>خامنه‌ای، حقوق زن، 1368ش، ص23 و 38.</ref>
 
==جایگاه زن در مغرب زمین==
در فرهنگ غرب تا مدت‌ها در انسان بودن یا نبودن زن تردید بود. اندیشمندان در بررسی مبانی فرهنگ غرب نسبت به زن نکات ذیل را ذکر کرده‌اند:
 
1. تنزل دادن شخصیت انسانی و مستقل زن به موجودی بی‌هویت و بی ‌قیدوبند، زن غربی را به واکنش احساسی و انفعالی فمینیسم واداشته است.
 
2. تغییر و تحول در گرایش‌های فمینیستی، گواهی روشن بر ناکارآمدی در تأمین حقوق از دست‌رفتۀ زنان است.
 
3. در فرهنگ غرب، فردمحوری و نیاز به شاد زندگی‌کردن، به‌عنوان یک اصل، سبب شده زن در جایگاه همسری و مادری ارزشی نداشته باشد. بدین ترتیب معاشقه‌های آزاد، مادر میانجی و ازدواج سهامی از آسان‌ترین راه‌ها برای رهایی از ازدواج به‌شمار می‌روند.
 
4. فمینیسم با قطع ارتباط انسان با خدا، بر حاکمیت انسان تأکید می‌کند و به ارزش‌های الهی یا قراردادهای انسانی اعتنایی نمی‌کند. بدین ترتیب، اخلاق ارزش و موضوعیت خود را از دست می‌دهد.
 
5. اگر در جاهلیت قدیم زن را زنده به گور می‌کردند، در جاهلیت مدرن زن را در قبرستان شهوات و تمایلات نفسانی مدفون کرده‌اند و با تشابه حقوق زن و مرد، او را به تمامی عرصه‌ها-حتی میدان سربازی و نبرد نظامی کشانده‌اند؛ به‌طوری که در زن بودن او تردید و انکار وجود دارد.<ref>فتاحی‌زاده، زن در تاریخ و اندیشه اسلامی، 1393ش، ص99-100. </ref>
==ویژگی رویکرد اسلام به زن==
زمانی که در غالب جوامع ابتدایی یا پیشرفتۀ قبل از اسلام، زن به‌عنوان انسان یا هم‌پایۀ مرد به‌حساب نمی‌آمد، اسلام، عادت‌ها و سنت‌های جاهلی و رفتارهای غیر انسانی با زنان را قبیح شمرد و معیارهای ارزشی را در جوامع بشری تغییر داد.<ref>فتاحی‌زاده، زن در تاریخ و اندیشه اسلامی، 1393ش، ص101.</ref>  قرآن زن را انسانی همسان و هم‌نوع مرد معرفی کرد که از نفس واحده آفریده شده<ref>سورۀ نساء، آیۀ 1.</ref>  ودارای سرشت و فطرت مشترک،<ref>سورۀ اعراف، آیۀ 172.</ref>  تکریم الهی،<ref>سورۀ اسرا، آیۀ 70.</ref>  حق انتخاب و تعیین سرنوشت،<ref>سورۀ انسان، آیۀ 3.</ref>  استعداد کسب کمالات و فضایل انسانی،<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 35.</ref>  خلافت الهی،<ref>سورۀ بقره، آیۀ 30.</ref>  هدف غایی آفرینش،<ref>سورۀ کهف، آیۀ 7. </ref>  ظرفیت انحطاط و سقوط<ref>سورۀ مائده، آیۀ 60.</ref>  و رشد علمی و فرهنگی است.<ref>سورۀ زمر، آیۀ 9.</ref>  از نظر اسلام زن و مرد در اصل هویت انسانی و برخورداری از ابعاد وجودی و محدود نبودن حیات انسانی به حیات مادی و دنیوی مشترک بوده و تفاوتی از نظر ارزش انسانی و پیمودن راه کمال و رسیدن به قرب الهی ندارند. بر اساس آیات الهی تنها معیار برتری نزد خداوند پرهیزکاری است.<ref>سورۀ حجرات، آیۀ 13.</ref>  البته این اشتراک به‌معنای یکسانی و تساوی آنها در همۀ جهات نیست.
 
==آفرینش زن در اسلام==
اندیشمندان مسلمان دربارۀ دیدگاه اسلام پیرامون آفرینش زن به نکات زیر توجه کرده‌اند:
 
1. از دیدگاه قرآن، هدف از خلقت زن و مرد، عبودیت خداوند و تقرب به او است. زن و مرد نقش مؤثری در رسیدن به کمال یکدیگر دارند و در واقع مکمل یکدیگرند.
 
2. بر اساس آیات قرآن، خلقت حوا پس از خلقت آدم بوده، ولی این امر گویای برتری آدم بر حوا و تقدم خلقت مردان بر زنان نیست.
 
3. اینکه زن از دندۀ چپ مرد خلق شده باشد، دلیل بر جنس دوم بودن زن نیست؛ بلکه لازمۀ این سخن آن است که زن از لحاظ جسمی فرع بر مرد است، نه از لحاظ حقیقت وجودی.<ref>زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص56-57.</ref>
 
==اصول شخصیت زن از نگاه اسلام==
 
اصول شخصیت زن در نگاه اسلام به قرار زیر است:
 
1. اشتراک زن و مرد در انسانیت؛ در دیدگاه مترقی و متعادل اسلام، زن مانند مرد از امکانات رشد و کامیابی،<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 35.</ref>  اختیار، مسئولیت‌‌پذیری و کمال‌‌جویی برخوردار است.<ref>زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص54.</ref>
2. گوناگونی راه‌های کمال؛ خداوند هم از جنبۀ تکوینی و هم از جنبۀ تشریعی، شرایط به سعادت رسیدن را برای زن مانند مرد و متناسب با ظرفیتش فراهم آورده است.<ref>زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص60.</ref>
 
3. تفاوت‌های تکوینی زن و مرد؛ برخی از فیمینیست‌ها و گروهی از جامعه‌شناسان بر این باورند که هیچ تفاوتی میان زن و مرد به جز تفاوت‌های بیولوژیک وجود ندارد و اختلاف در ذهنیت و رفتارها همگی ناشی از تأثیرات محیطی و فرهنگی است و ریشه در تکوین ندارد.<ref>ریتزر، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، 1374ش، ص496-517.</ref>  در مقابل بسیاری از روان‌شناسان بر تفاوت‌های ساختاری بین زن و مرد تأکید کرده‌اند.<ref>زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص63-64.</ref>  بر اساس مبانی اسلام، زن و مرد دو صنف مختلف با ویژگی‌های متمایز طبیعی هستند و نه تنها در بُعد جسمی، بلکه در ابعاد احساسی، روحی، ذهنی و رفتاری به‌گونه‌‌ای از یکدیگر متمایزند.<ref>سورۀ نساء، آیه 34.</ref>  قبول این تمایزها منافاتی با تأثیر وضعیت اجتماعی و فرهنگی در ایجاد یا پرورش ذهنیت و رفتارها ندارد، بلکه درک متقابل، تمایل دو سویه و زمینۀ هماهنگی و همکاری جدّی این دو جنس را فراهم می‌سازد.<ref>زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص63-64.</ref>
 
4. زن و مرد دو موجود مکمل؛ اسلام برای ایجاد جامعۀ پویا و انسان‌هایی متکامل، بر لزوم هماهنگی و مودت متقابل به‌ویژه در روابط زن و مرد تأکید کرده است.<ref>سورۀ روم، آیۀ 21.</ref>
5. محوریت اخلاق؛ بر اساس آموزه‌های دینی، توصیه‌های اخلاقی به زن مانند خانه‌داری، کمک به شوهر و آراستگی در مقابل همسر، هماهنگی و همکاری با او است.<ref>حر العاملی، وسائل الشیعة، 1374ش، ج20، ص79-94.</ref>
6. تشکیل خانواده به‌عنوان راه رسیدن به کمال؛ برخلاف مسیحیت تحریف شده که مجرد بودن را مقدم بر ازدواج دانسته، اسلام ازدواج را تنها راه نجات از بدکاری می‌داند. در فرهنگ اسلام، خانواده بهترین محل پیوند زن و مرد و زمینه‌ساز کمال آن دو است.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، بی‌تا، ج103، ص222.</ref>
 
==حقوق زن در قرآن==
قرآن کریم، به دو دسته از حقوق اساسی زنان توجه کرده است:
 
الف) حقوق عام؛ این حقوق بین زن و مرد مشترک بوده و عبارت‌اند از حق حیات، حق تعلیم و تعلم،<ref>سورۀ قلم، آیۀ 1.</ref>  حق دستیابی به مقام‌های معنوی،<ref>فتاحی‌زاده، زن در تاریخ و اندیشۀ اسلامی، 1386ش، ص190.</ref>  حق ارث،<ref>سورۀ نساء، آیۀ 7.</ref>  حق تملک،<ref>سورۀ نساء، آیۀ 4. </ref>  حق ازدواج،<ref>سورۀ نور، آیۀ 23.</ref>  حق دیه<ref>سورۀ بقره، آیۀ 178.</ref>  و حق اشتغال.<ref>سورۀ قصص، آیۀ 23.</ref>
 
ب) حقوق خاص؛ از دیدگاه قرآن کریم برخی حقوق به‌دلیل آفرینش قوای جسمانی و جایگاه اجتماعی متفاوت زنان، مختص به آنها بوده و عبارت است از: حق نفقه،<ref>سورۀ قصص، آیۀ 23.</ref>  حق مهریه<ref>سورۀ نساء، آیۀ 4.</ref>  و حق دریافت اجر جهت رضاع.<ref>سورۀ بقره، آیۀ 233.</ref>
 
==الگوهای قرآنی در سبک زندگی اسلامی==
قرآن کریم به گروهی از زنان به‌عنوان الگو برای همۀ مردان و زنان، اشاره کرده است:
 
1. حضرت مریم، الگوی ایمان راسخ، توکل و مقاومت،<ref>سورۀ تحریم، آیۀ 9.</ref>  عفاف و پاکدامنی،<ref>سورۀ تحریم، آیۀ 12.</ref>  اهتمام به اعتکاف و عبادت؛<ref>سورۀ مریم، آیۀ 17.</ref>
 
2. مادر حضرت موسی، الگوی عطوفت، ایمان راسخ، توکل و مقاومت،<ref>سورۀ تحریم، آیۀ 9.</ref>  مبارزه با کفر و طاغوت؛<ref>سورۀ تحریم، آیۀ 19.</ref>
 
3. همسر فرعون، الگوی ایمان راسخ، توکل و مقاومت، امر به معروف و نهی از منکر،<ref>سورۀ قصص، آیۀ 9.</ref>  مبارزه با کفر و طاغوت؛<ref>سورۀ تحریم، آیۀ 19.</ref>
 
4. دختران حضرت شعیب، الگوی عفاف و پاکدامنی،<ref>سورۀ قصص، آیۀ 23، سورۀ الضحی، آیۀ 8.</ref>  معاشرت سنجیده با نامحرم، کنشگری اجتماعی و تلاش برای تأمین مخارج زندگی؛<ref>سورۀ قصص، آیۀ 23.</ref>
 
5. حضرت زهرا و حضرت خدیجه، الگوی ایثار، زهد و اخلاص؛<ref>سورۀ الضحی، آیۀ 8.</ref> 
 
6. ملکۀ سبا، الگوی حق‌پذیری،<ref>سورۀ نمل، آیۀ 23.</ref>  مشورت با بزرگان،<ref>سورۀ نمل، آیۀ 29.</ref>  توبه و حق‌پذیری؛<ref>سورۀ نمل، آیۀ 44.</ref>
 
7. مادر حضرت مریم، الگوی تقوا و اخلاص.<ref>سورۀ آل‌عمران، آیۀ 35.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
 
==منابع==
قرآن کریم.
*
* افشار، لیلا و زهره رستمی، زهره، «ویژگی‌های زن شایسته از دیدگاه قرآن»، فصلنامه مطالعات قرآنی، شمارۀ 5، بهار 1390ش.
* بارتله، کریستیا، زن در حقوق ساسانی، ترجمۀ ناصرالدین صاحب الزمانی، تهران، عطایی، 1337ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1374ش.
* خامنه‌ای، محمد، حقوق زن، تهران، تک، 1368ش.
* ریتزر، آنتونی، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمۀ محسن ثلاثی، بی‌جا، علمی، 1374ش.
* زیبایی‌نژاد، محمدرضا و سبحانی، محمدتقی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، قم، نصایح، 1382ش.
* ژول ایزاک، آلبرماله، تاریخ رم، مترجم غلامحسین زیرک‌زاده، تهران، سینا، 1332ش.
* سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، بوستان کتاب، 1377ش.
* طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، مترجم سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، اسلامی، 1374ش.
* فتاحی‌زاده، فتحیه، زن در تاریخ و اندیشه اسلامی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1393ش.
* کمالی، علی، قرآن و مقام زن، قم، اسوه، 1371ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بی‌جا، مکتبة الإسلامیة، بی‌تا.
 
++++
 
[[پرونده:کنشگری اجتماعی زنان در قرآن (2).jpg|بندانگشتی|اشاره قرآن به بیعت زنان با پیامبر در آیه ۱۲ سوره ممتحنه]]{{درشت|'''کنشگری اجتماعی زنان در قرآن'''}}؛ دیدگاه قرآن دربارهٔ حضور مؤثر و مسئولانه زنان در عرصه‌های مختلف جامعه.
 
کنشگری اجتماعی زنان به‌معنای مشارکت فعال و مسئولانه زنان در جامعه بر پایه برابری و مسئولیت مشترک با مردان، موضوعی است که در آیات و مفاهیم قرآنی به آن توجه شده است. این کنشگری از منظر قرآن، با رعایت ارزش‌های اسلامی، برای اصلاح و پیشرفت فردی و اجتماعی بوده و هم حق و هم وظیفه برای رسیدن به عدالت است. آیات [[قرآن]] بر [[مشارکت اجتماعی زن|فعالیت اجتماعی زنان]] تأکید دارد و از آنان به‌عنوان افرادی یاد می‌کند که می‌توانند در پیشبرد جامعه نقش داشته باشند.
 
==تعریف کنشگری اجتماعی==
کنشگری اجتماعی به‌معنای مشارکت هوشمندانه، پویا و آگاهانه در حوزه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است.<ref>سوره ممتحنه، آیه 12؛ سوره نساء، آیه 7؛ سوره مجادله، آیه 11.</ref> آموزه‌ها و الگوهای قرآنی، زنان را علاوه بر ایفای نقش‌های مهم [[نقش همسری زن|همسری]] و [[نقش مادری|مادری]]، به اثرگذاری در مسیر ساخت جامعه‌ای عادلانه، [[اخلاق محوری|اخلاق‌مدار]] و پیشرفته، سفارش می‌کند.<ref>نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.</ref>
 
قرآن کریم با معرفی نمونه‌هایی از زنان اثرگذار در تاریخ، بر ضرورت [[مسئولیت‌پذیری]] اجتماعی زنان در راستای تحقق عدالت و برابری و همکاری در ترسیم آینده‌ای مطلوب تأکید می‌ورزد.<ref>[3] سوره آل‌عمران، آیه 35؛ سوره قصص، آیه 7؛ سوره توبه، آیة 100.</ref>
 
==اهمیت کنش‌گری اجتماعی زنان==
مشارکت فعال زنان در عرصه‌های اجتماعی، بر اساس آموزه‌های قرآنی، بخشی از مسئولیت فردی و اجتماعی آنان است که در راستای ارتقای جامعه و دستیابی به کمال انسانی انجام می‌شود. این نقش‌آفرینی اهداف متعالی [[دین]] را محقق می‌سازد.<ref>فاضلی بیارجمندی، نقش زنان شیعه در عصر امام علی، 1381ش، ص216.</ref>
 
===تحقق عدالت اجتماعی===
قرآن کریم، مشارکت فعال زنان را عاملی برای مقابله با تبعیض و تقویت مسئولیت اجتماعی می‌داند. این مشارکت به بهبود توازن اجتماعی و ارتقای [[اخلاق]] و ارزش‌های جامعه کمک می‌کند.<ref>سوره نساء، آیه 1؛ سوره آل‌عمران، آیه 195؛ رضایی اصفهانی، پرسش‌ها و پاسخ‌های قرآنی، 1385ش، ج7، ص21.</ref>
 
===توسعه و پیشرفت جامعه===
زنان با حضور فعال در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به پیشرفت جامعه کمک کرده و [[نقش مادری]] و [[نقش همسری زن|همسری‌شان]] باعث استحکام [[خانواده]] و [[تربیت]] نسل آینده می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873821 حسینی و ولایتی فاضل، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»،  1401ش، ص25.]</ref>
 
===تقویت بنیان‌های اخلاقی و معنوی===
کنش‌های اجتماعی زنان تأثیر قابل‌توجهی در گسترش ارزش‌های اخلاقی و معنوی دارد. مشارکت آن‌ها در فعالیت‌های فرهنگی، موجب اصلاح عادات ناپسند و تقویت اخلاق در جامعه می‌شود.<ref>خامنه‌ای، نقش و رسالت زن، زن مسلمان و عرصه‌های حضور اجتماعی، 1392ش، ص99-100.</ref>
 
===تأمین سلامت روانی و اجتماعی زنان===
فعالیت‌های اجتماعی زنان نه تنها حس مفید بودن آن‌ها را افزایش می‌دهد، بلکه از [[انزوای اجتماعی|انزوا]] و [[افسردگی]] می‌کاهد و منجر به رشد شخصیتی و بهبود روابط اجتماعی شده و در نهایت کیفیت زندگی فردی و جمعی را ارتقا می‌بخشد.<ref>خامنه‌ای، نقش و رسالت زن، زن مسلمان و عرصه‌های حضور اجتماعی، 1392ش، ص37.</ref>
 
==انواع کنشگری اجتماعی زنان از دیدگاه قرآن==
کنش‌گری اجتماعی زنان به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی در ارتقای حقوق انسانی، مورد توجه قرآن است. قرآن بر نقش مؤثر زنان در تحولات اجتماعی و فرهنگی تأکید کرده است.
 
===مشارکت سیاسی و اجتماعی===
در قرآن، خرد و بینش زنان در مدیریت ستوده شده و نشان می‌دهد آنان توانایی حضور لازم در سطوح بالای تصمیم‌گیری را دارند.<ref>سوره نمل، آیه 44.</ref> قرآن با اشاره به بیعت زنان با [[حضرت محمد|پیامبر]]، مشارکت سیاسی آنان را به رسمیت شناخته و این بیعت را نمادی از پذیرش نقش فعال و [[مسئولیت‌پذیری]] زنان در جامعه معرفی می‌کند.<ref>سوره ممتحنه، آیه 12.</ref> همچنین انجام امور خیر و نهی از منکر به‌عنوان وظیفه‌ای شرعی برای زنان مطرح شده است.<ref>سوره توبه، آیه 77.</ref>
 
===فعالیت‌های اقتصادی===
خدیجه به‌عنوان یکی از زنان تأثیرگذار [[مسلمان]] با مدیریت خود در شرایط دشوار، الگویی الهام‌بخش برای فعالیت‌های اقتصادی زنان محسوب می‌شود.<ref>کرمی فریدنی، جلوه‌هایی از فروغ آسمان حجاز حضرت خدیجه (سلام‌الله‌علیها)، 1384ش، ص63.</ref> حضور فعال زنان در امور اقتصادی نه‌تنها رضایت فردی آنان را افزایش می‌دهد، بلکه بخشی از نیازهای مادی‌شان را نیز برآورده می‌سازد.<ref>علی محمدی، اشتغال یا خانه‌داری کدام یک؟، 1387، ص65.</ref>
 
===فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی===
زنان با کسب دانش و [[مشارکت اجتماعی زنان|مشارکت]] در فعالیت‌های اجتماعی، سهمی اساسی در بهبود سطح تحصیلات و ارتقای آگاهی عمومی جامعه دارند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/334849/ باقری، «خانواده و راهبردهای کاربردی رهنمودی برای دستگاه‌های فرهنگی»،  1388ش، ص271.]</ref> افزون بر این، آنان با خلق آثار ادبی و هنری، حفظ سنت‌ها و آداب محلی، و انتقال فرهنگ به نسل‌های آینده، نقشی برجسته در شکل‌دهی هویت فرهنگی جامعه ایفا می‌کنند.<ref>خامنه‌ای، زن و بازیابی هویت حقیقی، 1390ش، ص239.</ref> این اقدامات به تقویت جایگاه اجتماعی زنان کمک می‌کند و موجب پیشرفت دائمی جامعه می‌شود.<ref>نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.</ref>
 
==ویژگی‌های زنان کنشگر اجتماعی در قرآن==
الگوهایی که قرآن کریم برای مشارکت فعال زنان در جامعه ارائه می‌دهد، دارای ویژگی‌های زیر هستند:
 
===انگیزه و جرأت بیان دیدگاه‌ها===
[[پرونده:موسی کلیم الله.jpg|جایگزین=بهاره کیان افشار بازیگر نقش آسیه در موسی کلیم‌الله|بندانگشتی|بهاره کیان افشار بازیگر نقش آسیه در موسی کلیم‌الله]]
زنان تأثیرگذار مانند همسر فرعون که در برابر ظلم مقاومت کرد<ref>سوره تحریم، آیه 11.</ref> یا زنانی که پرسش‌های خود را مستقیماً با [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]] در میان می‌گذاشتند، از جرات و انگیزهٔ لازم برای بیان نظرات و تجربیات خود برخوردار بودند. این ویژگی، زمینه‌ساز مشارکت فعال زنان در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی است.<ref>[https://pdf.lib.efatwa.ir/91003/4/306 هیثمی، مجمع‌الزوائد، 1408ق، ج4، ص306.]</ref>
 
===مدیریت چالش‌ها و مقاومت===
زنان مؤمن در برابر مخالفت‌ها و فشارهای اجتماعی استقامت می‌کنند. قرآن بر ضرورت [[صبر]] و ایستادگی در برابر دشواری‌ها تأکید دارد. این پیام برای زنان کنشگر اجتماعی، الگویی از تحمل و مدیریت چالش‌ها فراهم می‌کند تا با عزم راسخ در مسیر فعالیت‌های خود باقی بمانند.<ref>[https://lib.eshia.ir/50081/19/579 طباطبایی، تفسیرالمیزان، 1374، ج19، ص579.]</ref>
 
===پایداری در مسیر هدف===
آموزه‌های قرآن، زنان کنشگر اجتماعی را ترغیب می‌کند که همانند حضرت مریم، مادر موسی، خواهر موسی و زن فرعون برای رسیدن به هدف خود شرایط دشوار را تحمل کنند؛ این تلاش‌ها در نهایت به شکوفایی شخصیت موسی و هدایت قومش منجر شد.<ref>جوادی آملی، زن در آیینة جلال و جمال، 1387ش، ص119.</ref>
 
==نمونه‌های کنشگری اجتماعی زنان در قرآن==
قرآن کریم در آیات گوناگون، الگوها و مصادیقی از کنشگری اجتماعی زنان را نشان می‌دهد.
 
===همسر فرعون الگوی مقاومت در برابر ظلم===
یکی از نمونه‌های برجسته در کنشگری اجتماعی زنان، داستان همسر فرعون در قرآن است.<ref>سوره تحریم، آیه 11.</ref> او با وجود جایگاه قدرتمند فرعون و فشارهای اجتماعی سنگین، به خدا [[ایمان]] آورد و در برابر ظلم و بی‌عدالتی ایستادگی کرد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.]</ref> همسر فرعون با [[ایمان]] راسخ و اظهار عقاید خود، در برابر قدرت استبدادی ایستاد و به الگویی برای مقاومت و پایداری در برابر ستم تبدیل شد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12023/10/64 الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج10، ص64.]</ref>
 
===مریم، نمادی از زهد، تقوا و تربیت دینی===
[[پرونده:مریم.jpg|جایگزین=عکس حضرت مریم|بندانگشتی|مریم، نمادی از زهد، تقوا و تربیت دینی]]
حضرت مریم با ایمان استوار و تقوای خود، در برابر نابرابری‌ها و قضاوت‌های اجتماعی ایستاد<ref>[https://lib.eshia.ir/12023/3/232 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج3، ص232.]</ref> و مسئولیت نگهداری از فرزندش را بر عهده گرفت و به الگویی قرآنی برای مقاومت در مقابل هنجارهای نادرست اجتماعی، تبدیل شد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12013/1/174/ثمان عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص174.]</ref>
 
===زنان مدینه، حامی پیامبر اکرم===
زنان مدینه با اثرپذیری از آموزه‌های قرآن، در عرصه‌های مختلف نقش‌آفرینی می‌کردند و پشتیبان [[اسلام]] و پیامبر اکرم بودند. فعالیت‌های زنان مؤمن مدینه، نوعی کنشگری اجتماعی گروهی بود که در زمینه‌های متنوعی بروز می‌کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/44786/1/162/ام_عماره_احد المقریزی، ، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بی‌تا، ج1، ص162.]</ref>
 
===خدیجه الگوی فعالیت اقتصادی و حمایت از پیامبر===
خدیجه که یک زن موفق در عرصه [[مدیریت اقتصادی زنان|اقتصادی]] بود با ثروت سرشار خود به حمایت از اسلام پرداخت. او با تدبیر مالی و مدیریتی خود، نقش مهمی در پیشبرد اهداف اسلام داشت.<ref>حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی‌عشری، 1363ش، ج14، ص256.</ref> خدیجه نماد زنی توانمند و آینده‌نگر است که نشان داد زنان می‌توانند هم‌زمان در [[خانه‌داری]] و کنشگری اجتماعی تأثیرگذار باشند و به پیشرفت جامعه کمک کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/35/425 مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج35، ص425؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1379ق، ج3، ص320.]</ref>
 
==چالش‌های نظری کنشگری اجتماعی زنان==
===محدودیت‌های جنسیتی در کنشگری اجتماعی===
برخی چنین می‌پندارند که آیه ۳۴ سوره نساء و آیات مربوط به [[حجاب]]، به محدودیت زنان در فعالیت‌های اجتماعی اشاره دارند. در مقابل، صاحب‌نظران دیگری بیان می‌کنند که آیه ۳۴ سورهٔ نساء به توزیع مسئولیت‌ها در [[خانواده]] اشاره دارد و نشان‌دهنده برتری ذاتی مردان نیست.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/author/13915 حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.]</ref> همچنین، قرآن بر برابری زن و مرد در حقوق بنیادین تأکید دارد.
 
از سوی دیگر، حجاب به عنوان ابزاری برای حفظ [[کرامت]] زنان در نظر گرفته می‌شود و هدف آن محدود کردن حضور اجتماعی نیست. سیره پیامبر اکرم نیز مشارکت اجتماعی زنان را تأیید می‌کند.<ref>آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362، ص324.</ref>
 
===عدم مشارکت زنان در امور سیاسی و رهبری===
[[پرونده:کنشگری اجتماعی زنان در قرآن (3).jpg|جایگزین=پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر|بندانگشتی|پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر حین جنگ ایران و عراق]]
عده‌ای بر این باور هستند که قرآن حضور زنان در سیاست و رهبری را محدود کرده است؛ اما قرآن زنان را به‌طور مستقیم از مشارکت سیاسی منع نکرده و بر شایستگی افراد به‌عنوان معیار اصلی تأکید دارد. نمونه‌های تاریخی فراوانی از نقش‌آفرینی سیاسی زنان در اسلام، نظیر بیعت زنان با پیامبر، وجود دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/44758/3/137 حلبی، سیره حلبی، بی‌تا، ج3، ص137.]</ref>
 
زنان در زمان [[جنگ]] نیز نقش مهمی ایفا کرده و با پرستاری از مجروحان و حمایت از پیامبر و یارانش، تأثیر بسزایی در گسترش ارزش‌های اسلامی و تقویت امنیت عاطفی جامعه داشتند.<ref>[https://lib.eshia.ir/40238/1/0 ابن سعد، الطبقات الکبری، بی‌تا، ج8، ص414.]</ref>
 
آیات ۲۳ تا ۴۴ سورهٔ نمل بر صلاحیت و شایستگی ملکه سبا تأکید دارند و نشان می‌دهند که او با هوش و درایت خود بر سرزمینش حکومت می‌کرد.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40049/1/367 ابن‌حبیب البغدادی، المحبر، ، بی‌تا، ص367.]</ref> قرآن با نقل سخنان او، نقش مثبت زنان در موقعیت‌های سیاسی را تأیید می‌کند.<ref>سورة نمل، آیة 44.</ref>
 
===ترجیح نقش خانه‌داری زنان===
دیدگاهی وجود دارد که با تکیه بر آموزه‌های قرآن، نقش زنان را فقط به [[خانه‌داری]] محدود می‌داند؛ اما از منظر دیگر صاحب‌نظران، [[قرآن]] بر اهمیت فعالیت‌های اجتماعی زنان تأکید دارد و این دو نقش را در تضاد نمی‌داند. قرآن مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی را به‌طور متوازن به زن و مرد واگذار کرده است.<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص300.</ref>
 
==پانویس==
{{پانویس}}
 
==منابع==
{{آغاز منابع}}
*ابن‌حبیب البغدادی، محمد، المحبر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بی‌تا.
**ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
**ابن‌شهرآشوب‏، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق‏.
**آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲.
**باقری، شهلا، «خانواده و راهبردهای کاربردی رهنمودی برای دستگاه‌های فرهنگی»، بانوان شیعه، شمارة ۲۱، پاییز ۱۳۸۸ش.
**جوادی آملی، عبدالله، زن در آئینة جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۷ش.
**حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، اتهران، شماره اول، سال اول پاییز ۱۳۷۲ش.
**حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی‌عشری، تهران، میقات، ۱۳۶۳ش.
**حسینی، سیدباقر و ولایتی فاضل، ابراهیم، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، نشریة پیشرفت‌های نوین در روان‌شناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شمارة ۴۶، ۱۴۰۱ش.
**حلبی، علی بن ابراهیم، سیره حلبی، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
**خامنه‌ای، سید علی، زن و بازیابی هویت حقیقی، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۹۰ش.
**خامنه‌ای، سید علی، نقش و رسالت زن، زن مسلمان و عرصه‌های حضور اجتماعی، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۹۲ش.
**خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
**رضایی اصفهانی، محمدعلی، پرسش‌ها و پاسخ‌های قرآنی، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۵ش.
**طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمة محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
**طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
**علی‌محمدی، کاظم، اشتغال یا خانه‌داری کدام‌یک؟، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
**عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
**فاضلی بیارجمندی، سیداحمد، نقش زنان شیعه در عصر امام علی، قم، میثم تمار، ۱۳۸۱ش.
**قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
**کرمی فریدنی، علی، جلوه‌هایی از فروغ آسمان حجاز حضرت خدیجه، قم، دلیل ما، ۱۳۸۴ش.
**مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
**المقریزی، تقی‌الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بی‌جا، دارالکتب العلمیة، بی‌تا.
**نصیری، مریم، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، قم، نشرهاجر، چاپ دوم، ۱۳۹۴ش.
**هیثمی، نورالدین، مجمع‌الزوائد، بیروت، دارالکتب العلمبه، ۱۱۴۰۸ق.
{{پایان منابع}}

نسخهٔ کنونی تا ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۴۰

زنان الگو در قرآن؛ الگوبخشی زنان در سبک زندگی قرآنی.

زنان الگو از منظر قرآن هرچند در ابعاد مختلف از فضایل برجسته اخلاقی و از شخصیت منسجم برخوردارند، اما به‌دلایلی؛ برخی از این ویژگی‌ها برجسته‌تر نشان داده شده‌اند. تأمل در نظام شخصیتی این الگوها و مطالعه کلیه آن‌ها از منظر انسان‌شناسی دینی، تصویری از شخصیت مطلوب انسان و به‌خصوص زنان در نگرش قرآنی به دست می‌دهد. زن در الگوی قرآنی در میدان مبارزه برای تحقق ارزش‌های الهی فعال است و به‌همان میزان که در منزل؛ مادر، همسر، دختر و خواهر نمونه است، دغدغه‌های اجتماعی داشته مثلاً به افراد مسکین و یتیم در جامعه توجه می‌کند.

مفهوم‌شناسی

الگو به‌معنای سرمشق،[۱] در جایى به‌كار مى‏‌رود كه انسان در نيكى یا بدى از ديگرى پيروى مى‏‌كند.[۲] الگوی انسانی به شخصیتی گفته می‌شود که به‌دلیل دارا بودن برخی خصوصیات، شایسته پیروی است. در علوم اجتماعی؛ الگوها، شیوه‌هایی از زندگی هستند که از فرهنگ نشأت می‌گیرند و افراد هنگام عمل، به این الگوها توجه می‌کنند و آن‌ها را سرمشق خویش قرار می‌دهند. در فرهنگ قرآن، از الگوهای انسانی با واژه «اسوه» یاد شده و این واژه در قرآن، سه بار به کار رفته است.[۳] در برخی آیات نیز از زنان خوب و بد با تعبیر «مثل» یاد شده است که مفسرین آن را به‌معنای الگومندی می‌دانند.[۴]

جنسیت و الگومندی

قرآن در معرفی الگو و تجلیل از شخصیت‌ها، فرقی میان زن و مرد قائل نیست و در همین چارچوب، زنان نمونه‌ای را برای الگوسازی به‌صورت مستقیم یا غیر مستقیم معرفی کرده است.[۵] به‌دلیل وجود تبعیض علیه زنان در عصر نزول؛ قرآن بر مسئله حرمت زن تكيه کرده و در تمام شئون براي او سهمي قائل شده است و ضمن قصص قرآنی به الگومندی زنان و مردان اشاره می‌کند،[۶] از جمله پیامبر اسلام،[۷] ابراهیم،[۸] مریم و همسر فرعون.[۹] از این منظر؛ انسان وقتی وارسته شد فارغ از مسئله جنسیت، برای تمام انسان‌ها تبدیل به سرمشق می‌شود. همچنین در قرآن، همسران لوط و نوح به‌دلیل خیانت به پیام و پیامبران الهی، به‌عنوان نمونه از انسان‌های بد و تبهکار معرفی شده‌اند.[۱۰] زنانی که به‌عنوان الگو در قرآن ذکر شده‌اند هرکدام به‌دلیل بهره‌مندی از ویژگی‌های خاص، به‌عنوان زن نمونه معرفی شده‌اند.[۱۱]

الگوی مبارزه با ظلم

قرآن در جريان مبارزه بنی‌اسرائیل با فرعون، از سه زن یاد می‌کند که نقش مؤثری در تربیت و حفظ جان موسی داشته‌اند. در شرایطی که دستگاه فرعونی، نوزادان پسر از قوم بنی‌اسرائیل را می‌کشت، مادر موسي با شجاعت و درایت، فرزندش را مخفیانه به دنیا ‌آورد و به دستور خدا او را به رودخانه سپرد؛ خواهر موسی مأموریت تعقیب او را تا انتهای مسیر به‌عهده گرفت و هنگامی که جعبه حامل موسی به کاخ فرعون ‌رسید، همسر فرعون با هوشمندی و ظرافت زنانگی، فرعون را متقاعد کرد که از کشتن آن طفل بگذرد. سپس خواهر موسی، مادرش را به‌عنوان دایه معرفی کرد و این‌گونه، جان موسی در متن دستگاه حکومتی فرعون، حفظ شد.[۱۲]

الگوی زیست عفیفانه

قرآن، مریم را انسانی برگزیده و پاکیزه معرفی می‌کند که خداوند او را از زنان دیگر، برتر قرار داده است[۱۳] و حیا و عفت او را می‌ستاید.[۱۴] او با زیست عفیفانه[۱۵] به این شایستگی دست یافت که فرشتگان در محراب عبادت با او سخن مى‏‌گفتند، از غيب براى او روزى مى‌‏رسيد و عیسی از دامان او زاده شد.[۱۶] در نمونه‌ای دیگر، قرآن به فعالیت اجتماعیِ دختران شعیب با حفظ عفت در متن مناسبات اجتماعی، اشاره کرده است.[۱۷]

الگوی نیایش

قرآن در بیان فضائل همسر فرعون، به ادب او در نیایش با خدا و نوع خواسته‌های او از خدا پرداخته است؛ اين بانو هنگام نيايش از خدا می‌خواهد که خانه‌ای نزد خود در بهشت به او عنایت کند و بهشت از آن رو برای او مطلوب است که آن را جلوه‌ای از لقاءالله می‌داند. او همچنین از ظلم فرعون، بیزاری می‌جوید و نه‌تنها خواستار رهایی از ستم فرعون که اساسا از پدیده ستمکاری بیزار است.[۱۸] وی سال‌ها، مخفیانه یکتاپرستی ‌کرد و شهادت او نشان داد که در جامعه ستمکار نیز می‌توان پاک زیست و صالح بود.[۱۹]

الگوی همسری

خدیجه اولین زنی بود که با درایت و بلند نظری به پیامبر ایمان آورد.[۲۰] مفسران قرآن، خدیجه را به‌عنوان زنی می‌ستایند که همسر خویش، پیامبر اسلام، را از تهیدستى رهانید و ثروت فراوانش را برای ترویج و اعتلای اسلام هزینه کرد.[۲۱] در سخت‌ترین وضعیت زیست تا دین خدا زنده بماند و پیامبر خدا از او راضی باشد.[۲۲] حضرت محمد تا آخر عمر، خديجه را به‌نیکی یاد مى‌‏کرد و با نام او، اشك از دیدگانش جارى می‌شد.[۲۳] او زمانی که دیگران، پیامبریِ محمد را تکذیب می‌کردند، به رسول خدا ایمان آورد[۲۴] و به‌صورت کامل از همسر خویش پشتیبانی می‌کرد.[۲۵]

الگوی ایثار

مفسران قرآن، حضرت فاطمه را مصداق کوثر دانسته‌اند که در سورۀ کوثر یاد شده است؛[۲۶] مراد از کوثر خیر فراوان است و فاطمه از این منظر؛ خیر فراوانی است که ‌خدا به پیامبر اسلام إعطا کرده است.[۲۷] فاطمه در راه بندگی خدا به بالاترین درجه بخشندگی، ازخودگذشتگی و انفاق رسید. قرآن، فاطمه را سرور زنان عالم و الگوی ایثار معرفی کرده است؛ [۲۸] مفسرین، آیه ۸ سوره انسان را که به فضیلت ایثار اشاره دارد در شأن فاطمه و خانوادۀ او دانسته‌اند؛ از این منظر، فاطمه و علی به‌نیت شفای فرزندان‌شان، سه روز روزه گرفتند و در پایان هر سه روز، غذای افطار خویش را به نیازمندان دادند و با گرسنگی، صبر پیش کردند.[۲۹]

الگوی مادری

مادر مریم، هنگامی که باردار شد به شکرانۀ برآورده شدن حاجتش، از حقوق مادری چشم پوشید و نذر کرد که فرزندش برای عبادت خدا، آزاد باشد.[۳۰] این مادر پس از تولد فرزندش، وی را مریم نام نهاد و او و ذریه‌اش را به خدا سپرد تا از گزند شیطان، در امان باشند.[۳۱] مفسران قرآن، مخاطبان این دسته از آیات قرآن را به وجه مادرانگی و الگو بودن مادر مریم توجه می‌دهند و بر این باور هستند که اگر مریم در توصیف قرآن، زنی برگزیده و مطهره معرفی شده و بر زنان جهان برتری داده شده است، از دامان چنین مادری برآمده و پرورش یافته است.[۳۲]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه الگو.
  2. ↑ راغب اصفهانى، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، 1374ش، ج1، ذیل واژه أسو.
  3. ↑ فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، وب‌سایت بلاغ.
  4. ↑ جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص152-154.
  5. ↑ فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.
  6. ↑ جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص142.
  7. ↑ سوره احزاب، آیه 21.
  8. ↑ سوره ممتحنه، آیه 4.
  9. ↑ سوره تحریم، آیه 11-12.
  10. ↑ جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص152-154.
  11. ↑ فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.
  12. ↑ جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص149-150.
  13. ↑ سوره آل‌عمران، آیه 42.
  14. ↑ میرعمادی، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، خبرگزاری مهر.
  15. ↑ جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص147.
  16. ↑ فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، وب‌سایت بلاغ.
  17. ↑ سوره قصص، آیه 24-25.
  18. ↑ جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص156-158.
  19. ↑ فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.
  20. ↑ مطهرى، مجموعه آثار، 1377ش، ج‏17، ص404.
  21. ↑ طباطبایی، المیزان، 1374ش، ج20، ص524.
  22. ↑ فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.
  23. ↑ مطهرى، مجموعه آثار، 1377ش، ج‏17، ص404.
  24. ↑ صمدی، «پیامبر و خدیجه»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
  25. ↑ مطهرى، مجموعه آثار، 1377ش، ج‏26، ص223- 224.
  26. ↑ سوره کوثر، آیه 1.
  27. ↑ علایی رحمانی، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
  28. ↑ فاطمی‌مهر، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ.
  29. ↑ مکارم شیرازی، تفسير نمونه، 1374ش، ج‏25، ص343-344.
  30. ↑ سوره آل‌عمران، آیه 35.
  31. ↑ سوره آل‌عمران، آیه 36.
  32. ↑ جوادی ‌آملی، زن در آينه جلال و جمال، 1388ش، ص159.

منابع

  • قرآن
  • جوادی ‌آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، محقق محمود لطیفی، قم، اسرآء، 1388ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.
  • راغب اصفهانى، حسين، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن، تهران، مرتضوی، 1374ش.
  • صمدی، علی‌اکبر، «پیامبر و خدیجه»، در پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج: 11 تیر 1386ش.
  • طبا‌طبایي، سيد محمدحسين، الميزان، ترجمه سيد محمدباقر موسوي‌‌ همداني، قم، جامعه ‌مدرسين، 1374ش.
  • علایی رحمانی، فاطمه، «شخصیت حضرت فاطمه زهرا در کلام وحی»، در خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج: 11 بهمن 1397ش.
  • فاطمی‌مهر، فریده، «الگوسازی زنان در قرآن»، در وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج: 15 فروردین 1401ش.
  • مطهرى، مرتضى، مجموعه آثار (آشنايى با قرآن)، ج‏26، تهران‏، صدرا، 1377ش‏.
  • مطهرى، مرتضى، ‏مجموعه آثار (حماسه حسينى)، ج17، تهران‏، صدرا، 1377ش‏.
  • مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلاميه، 1374ش.
  • میرعمادی، سید احمد، «3 ویژگی حضرت فاطمه از نگاه قرآن»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: 22 فروردین 1394ش.

ویکی ج

نمایشگاه قرآن کریم - مصلی امام خمینی(ره)
معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)

زن الگو در قرآن؛ زن نمونه در رفتار بر اساس آموزه‌های قرآنی.

قرآن در چندین آیه، نمونه‌هایی از زنان با ویژگی‌های مطلوب را معرفی کرده است. ایمان و عمل صالح، عفت و پاکدامنی، عبودیت و پوشیدگی از جمله شاخص‌های زن الگو در قرآن است. بهره‌گیری از این الگوها به تحکیم بنیان خانواده و پیشرفت اجتماعی یاری می‌رساند.

مفهوم‌شناسی

واژۀ «الگو» در زبان فارسی به‌معنای پیشوا و مقتدا است[۱] و در زبان عربی معادل این واژه «اُسوه» به‌کار می‌رود.[۲] الگو در اصطلاح به مجموعه‌ای از کیفیت‌های رفتاری و اصول فرهنگی اشاره دارد که برای پیروی و تقلید شایسته هستند.[۳] انسانی که به‌عنوان الگو معرفی می‌شود، به‌دلیل دارا بودن ویژگی‌های برجسته می‌تواند الهام‌بخش دیگران باشد.[۴] در آموزه‌های قرآن، زنانی به‌عنوان الگو برای دیگران معرفی شده‌اند که از ویژگی‌های برجسته‌ای برخوردارند و به‌عنوان نمادهایی از فضائل اخلاقی و دینی در تاریخ شناخته می‌شوند.[۵] قرآن با نکوهش باورها[۶] و دیدگاه‌های جاهلی دربارۀ زن، [۷] بر همسانی شخصیت وجودی زن و مرد تاکید کرده[۸] و ضمن ارج‌نهادن به مقام زن، برخی زنان را به‌عنوان الگوی عملی برای همگان معرفی می‌کند.[۹]

ویژگی‌های زن الگو در قرآن

نمایشگاه قرآن کریم مصلی امام خمینی(ره)
معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)

در قرآن کریم، ویژگی‌های زن الگو به‌عنوان معیارهای شایسته برای زندگی فردی و اجتماعی معرفی شده‌ است، از جمله:

حیا و پاکدامنی

حیا و پاکدامنی از ویژگی‌های برجسته‌ در زنان مؤمن است.[۱۰] مریم، یک نمونه از زنان برگزیده قرآن است که دامان خود را از هر نوع آلودگی و گناه حفظ کرد[۱۱] و عزت دنیا و آخرت را به‌دست آورد.[۱۲] مفسران قرآن بر این باورند که مدح و ستایش مریم در قرآن به‌خاطر عفت و پاکدامنی او است.[۱۳] پاکدامنی مریم او را به مقام والایی رساند که خداوند نام او را در کنار انبیا قرار ‌داد.[۱۴] پاکدامنی و حیای زن موجب پیشگیری از فساد در خانواده و جامعه می‌شود.[۱۵]

عبادت و بندگی

عبادت از دیدگاه قرآن، به‌عنوان یکی از اهداف اصلی خلقت انسان معرفی شده است[۱۶] و راه رسیدن به کمال معنوی و پرورش فضائل اخلاقی شناخته می‌شود. در این ویژگی نیز مریم از زنانی است که در قرآن به‌عنوان الگو معرفی شده است.[۱۷] ملائکه در محراب عبادت مریم با او سخن می‌گفتند و زکریای نبی از کمال معنوی مریم در شگفت بود.[۱۸] عبادت، نقش مهمی در پرهیزگاری دارد[۱۹] و با ایجاد آرامش روانی، موجب افزایش خویشتن‌داری، افزایش سلامت محیط اجتماعی و کاهش فساد و تباهی در جامعه می‌شود.[۲۰]

ایمان و دینداری

ایمان به خداوند، عامل اصلی در پرورش فضائل اخلاقی و تاب‌آوری در برابر سختی‌های زندگی است. ایمان می‌تواند انسان را به‌مقامی بالاتر از تصورات معمول برساند.[۲۱] قرآن با معرفی زنان باایمان و اشاره به مقامات معنوی و اخلاقی آنها، بر اثرگذاری و نقش اجتماعی این زنان تاکید کرده است. همسر فرعون، یکی از زنان باایمان و نقش‌آفرین اجتماعی است که قرآن به نیکی از او یاد کرده است.[۲۲] فداکاری و ایستادگی همسر فرعون در برابر ظلم و ستم، او را به الگویی برای تمام مؤمنان تبدیل کرده است[۲۳] و این در حالی است که او پیامبر نبود و حتی سابقة توحیدی نیز نداشت، [۲۴] اما از تقیه خودداری کرد و با اظهار ایمان موجب دلگرمی مؤمنان شد.[۲۵]

ایستادگی در برابر فساد

نمایشگاه قرآن کریم مصلی امام خمینی(ره)
معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)

مقاومت در برابر فساد، ویژگی مهمی برای مواجهه با شرایط دشوار و نابرابری‌های اجتماعی و عامل اصلی در حفظ ارزش‌های اخلاقی است. قرآن کریم از همسر فرعون، به‌عنوان انسان نمونه‌ای یاد می‌کند که از فساد حاکم بر جامعه، تاثیر نپذیرفت و در برابر آن ایستاد.[۲۶] سلامت یا فساد یک جامعه از منظر‌ اندیشمندان مسلمان، ارتباط تنگاتنگی با روحیه زنان در آن جامعه دارد؛ تربیت نسل متعهد به ارزش‌های والای انسانی و دینی یا نسلی که از این ارزش‌ها فاصله دارد، عمدتاً به مسئولیت زنان بازمی‌گردد. زنان مؤمن و مقاوم مانند همسر فرعون، با ایستادگی در برابر فساد و تباهی، می‌توانند جامعه‌ای را به سمت رشد و تعالی معنوی هدایت کنند.[۲۷]

ایثار و فداکاری در راه بسط دین

ایثار و فداکاری، یکی از اصول اساسی در تربیت دینی و اجتماعی است و نقش اساسی در حفظ و پیشبرد دین و اخلاق در جامعه ایفا می‌کند.[۲۸] خدیجه و فاطمه، نمونه‌های بارزی از زنان ایثارگر در تاریخ اسلام به‌شمار می‌روند.[۲۹] خدیجه تمام ثروت خود را در اختیار پیامبر گذاشت[۳۰] تا بتواند برای پیشبرد رسالت الهی خود از آن بهره ببرد.[۳۱] پیامبر اسلام تصریح کرده ‌است که ثروت خدیجه باعث تثبیت دین اسلام شد.[۳۲] حضرت فاطمه نیز به‌عنوان نماد ایثار در قرآن و روایات معرفی شده است.[۳۳] از نمونه‌های ایثار فاطمه، بخشیدن افطار خود به مسکین، یتیم و اسیر به‌مدت سه شب متوالی بود.[۳۴] این عمل فداکارانه فاطمه، آن‌چنان اهمیتی داشت که آیات سورۀ انسان در گرامی‌داشت آن نازل شد.[۳۵]

امر به معروف و نهی از منکر

نمایشگاه قرآن کریم مصلی امام خمینی(ره)
معرفی 40 زن الگو و نمونه در نمایشگاه قرآن کریم  مصلی امام خمینی(ره)

در قرآن کریم، امر به معروف و نهی از منکر به‌عنوان یکی از ویژگی‌های برجسته برای امت مسلمان مطرح شده و مورد تاکید قرار گرفته است. این وظیفه دینی و اجتماعی، به حفظ و تقویت حدود الهی کمک کرده و نقش اساسی در حفظ ارزش‌های دینی و اخلاقی در زندگی فردی و اجتماعی دارد. طبق آیات قرآن، آمران به معروف و ناهیان از منکر، رستگار و یاری‌دهنده خدا معرفی شده‌اند.[۳۶] در ماجرای کشتن نوزاد توسط فرعون، همسرش آسیه با شهامت در برابر او و اطرافیانش ایستاد[۳۷] و با عبارات عاطفی و دلنشین، [۳۸] موفق به تغییر رای فرعون شد.[۳۹]

رعایت حجاب و پوشش

یکی از ویژگی‌های بارز زنان الگو در قرآن، پوشیدگی و رعایت حجاب است. قرآن، زنان را به رعایت پوشش مناسب، پرهیز از نگاه به نامحرم و پرهیز از نمایش زینت‌های خود توصیه کرده است. این ویژگی‌ها به‌عنوان اصول اساسی برای حفظ ارزش‌های اخلاقی و معنوی در جامعۀ اسلامی شناخته می‌شوند.[۴۰] مفسران قرآن برای بی‌حجابی آفت‌هایی را بر شمرده‌اند از جمله:

  1. رونق گرفتن چشم‌چرانی و هوس‌بازی؛
  2. توسعه‌ی فساد و فحشا وسوء قصد و تجاوز به عنف؛
  3. پیدایش امراض روانی و مقاربتی؛
  4. بی مهری مردان چشم‌چران نسبت به همسران خود؛
  5. بالا رفتن آمار طلاق و تضعیف روابط خانوادگی؛
  6. ایجاد دلهره برای خانواده‌های پاکدامن.[۴۱]

نقش‌آفرینی اجتماعی زنان الگو

امروزه بسیاری از مباحث و مسائل اجتماعی به حضور زنان در جامعه مرتبط است. قرآن در این زمینه آدابی را ارائه می‌دهد که حضور زنان در جامعه با رعایت شئونات اسلامی همراه شود؛ به‌عنوان مثال، به دختران شعیب اشاره می‌کند که در فعالیت‌های روزمره، با حفظ حیا و عدم اختلاط با نامحرم، به وظایف خود عمل می‌کنند.[۴۲] مفسران قرآن با توجه به این آیه، نکات مهمی را برای رعایت تقوا و حیا بیان کرده‌اند، از جمله: گفت‌وگو با نامحرم تنها در حد ضرورت، رعایت حیا در گفتار و رفتار، عدم اختلاط با نامحرم و پرهیز از کنجکاوی در امور شخصی.[۴۳] براین اساس، زن الگو از منظر قرآن می‌تواند به فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در جامعه بپردازد، در حالی که پایبند به رعایت و حفظ اصول و ارزش‌های اسلامی است.[۴۴]

زن الگو نمونۀ بارز همسرداری موفق

از منظر آموزه‌های اسلام همسر خوب و صالح، یکی از باارزش‌ترین نعمت‌های الهی است که به پیشرفت در امور مختلف، آرامش دل‌ها، پرورش صحیح فرزندان و پاکی نسل کمک می‌کند. از دیدگاه قرآن، زنانی شایسته‌اند که مطیع شوهران خود بوده و در غیاب آنها حافظ حقوق‌شان هستند.[۴۵] اطاعت و تواضع نسبت به شوهر از نشانه‌های شایستگی زن به شمار می‌آید[۴۶] و رفتار مناسب و محبت‌آمیز نیز بخشی از این اطاعت است. حضرت فاطمه در زندگی مشترک با امام علی، به او احترام می‌گذاشت و هرگز علی را به خشم نیاورد و غم‌ها و نگرانی‌ها را از قلب او می‌زدود.[۴۷]

نقش زن نمونه در تقویت نهاد خانواده

آموزه‌های اسلامی به نقش زن به‌عنوان عامل کلیدی در تحکیم نهاد خانواده توجه ویژه‌ای داشته و مجموعه‌ای از ویژگی‌ها را برای او برشمرده است، از جمله: خوش‌زبانی، مهرورزی، خوش‌اخلاقی، رفتار نیکو، دینداری و انجام مؤثر وظایف مادری که به تحکیم و پایداری نهاد خانواده کمک می‌کند.[۴۸] زن در خانواده قادر است فرزندان را براساس اصول اخلاقی، ایمانی و اعمال صالح پرورش دهد[۴۹] که به استحکام خانواده می‌انجامد. برخورداری زن از فضائل اخلاقی و رفتاری مانند صداقت، احترام، گذشت، نرم‌خویی و انصاف، او را از بسیاری از خشونت‌ها، اختلافات و تنش‌های ویرانگر محفوظ می‌سازد. همچنین، ابراز محبت زن به شوهرش می‌تواند وفاداری، انگیزه و رضایت همسرش را از زندگی افزایش دهد.[۵۰]

پانویس

  1. ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1390ش، ج3، ص196.
  2. ↑ . قزوینی، معجم مقاییس اللغة، 1404ق، ج1، ص105. ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج1، ص147.
  3. ↑ . گولد و دیگران، فرهنگ علوم اجتماعی، 1376ش، ص91.
  4. ↑ . بیرو، فرهنگ علوم اجتماعی، 1380ش، ص260.
  5. ↑ . سورة نساء، آیة 43. سورة تحریم، آیۀ 11-12. سورة نور، آیة 31. سورة حج، آیة 41. سورة آل­عمران، آیة 104.
  6. ↑ . سورة نحل، آیة 58.
  7. ↑ . سورة نساء، آیة 32.
  8. ↑ . سورة حجرات، آیة 13.
  9. ↑ . سورة تحریم، آیة 12.
  10. ↑ . الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1363ش، ج25، ص156.
  11. ↑ . سورة تحریم، آیة 12.
  12. ↑ . الطبرسی، جوامع الجامع، 1421ق، ج3، ص596.
  13. ↑ . قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج5، ص492.
  14. ↑ . طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج14، ص447.
  15. ↑ . خوانساری، شرح غررالحکم و دررالکلم، 1366ش، ج3، ص323.
  16. ↑ . سورة ذاریات، آیة 56.
  17. ↑ . قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج1، ص511.
  18. ↑ . مطهری، مجموعه آثار، 1378ش، ج‏19، ص133.
  19. ↑ . سورة بقره، آیة 21.
  20. ↑ . عرفانی، «تاثیر عبات در پایبندی به قوانین اجتماعی از منظر قرآن و احادیث»، 1401ش، ص42.
  21. ↑ . ثقفی تهرانی، تفسیر روان جاوید، 1398ق، ج5، ص236.
  22. ↑ . سورة تحریم، آیة 11.
  23. ↑ . الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1363ش، ج10، ص139.
  24. ↑ . قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.
  25. ↑ . شیرازی، مثال‌های زیبای قرآن، 1382ش، ج‏٢، ص٣٠١.
  26. ↑ . قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.
  27. ↑ . خمینی، آیین انقلاب اسلامی، 1389ش، ج2، ص395.
  28. ↑ . الطوسی، الغیبة، 1411ق، ج1، ص286.
  29. ↑ . الحائری المازندرانی، شجرة طوبی، 1385ش، ج2، ص232. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، بی‌تا، ج2، ص23.
  30. ↑ . مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج16، ص71.
  31. ↑ . حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنی‌عشری، 1363ش، ج14، ص256.
  32. ↑ . الحائری المازندرانی، شجرة طوبی، 1385ش، ج2، ص233.
  33. ↑ . الحسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، بی‌تا، ج2، ص403.
  34. ↑ . سورة انسان، آیة 8.
  35. ↑ . الطوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بی‌تا، ج10، ص210.
  36. ↑ . سورة توبه، آیة 112. سورة حج، آیة 41. سورة آل‌عمران، آیة 104.
  37. ↑ . شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج16، ص29. ‌
  38. ↑ . سورة قصص، آیة 9.
  39. ↑ . قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج7، ص22.
  40. ↑ . سورة نور، آیة 31.
  41. ↑ . قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج7، ص399.
  42. ↑ . سورة قصص، آیة 23.
  43. ↑ . طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج16، ص23.
  44. ↑ . شاهدی و فرجودی، «جایگاه شغلی زن در خانواده و اجتماع از دیدگاه قرآن»، 1389ش، ص96.
  45. ↑ . سورة نساء، آیة 34.
  46. ↑ . قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج2، ص63.
  47. ↑ . الاربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، 1381ق، ج1، ص363.
  48. ↑ حسینی و ولایتی فاضل، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، 1401ش، ص25.
  49. ↑ . سورة نور، آیة 58.
  50. ↑ . مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج78، ص237

منابع

  • قرآن کریم.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
  • اربلی، علی بن عیسی‌، کشف الغمة فی معرفة الائمة، تبریز، بنی‌هاشمی، ‌ چاپ اول‌، 1381ق.
  • بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمة باقر ساروخانی، تهران، کیهان، 1380ش.
  • ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران، برهان، چاپ سوم، 1398ق.
  • حائری، محمد مهدی، شجرة الطوبی، نجف الاشرف، منشورات المطبعة الحیدریة، 1385ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل‌الشیعة الی تحصیل مسائل‌الشریعة، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، قم، مؤسسة الطبع و النشر، بی‌تا.
  • حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی‌عشری، تهران، میقات، چاپ اول، 1363ش.
  • حسینی، سیدباقر و ولایتی فاضل، ابراهیم، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، نشریة پیشرفت‌های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شمارة 46، 1401ش.
  • خمینی، روح‌الله، آیین انقلاب اسلامی گزیده‌‏ای از‌اندیشه و آرای امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389ش.
  • خوانساری، آقاجمال، شرح غُررالحکَم و دُرَرالکَلم، تهران، دانشگاه تهران‌، چاپ چهارم، 1366ش.
  • شاهدی، سامره و فرجودی، محمد علی، «جایگاه شغلی زن در خانواده و اجتماع از دیدگاه قرآن»، فصلنامة زن و جامعه، شمارة 4، 1389ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمة سیدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1374ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة الاولی، 1421ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمة محمد بیستونی، تهران، فراهانی، 1363ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم‌، دارالمعارف الاسلامیة، چاپ اول‌، 1411ق.
  • طوسی، اسدالله و پوریزدی، رحمت، دوستت دارم همسر عزیزم، قم، قدس، چاپ اول، 1399ش.
  • عرفانی، محمدنظیر و عرفانی، رحمت‌الله، «تاثیر عبات در پایبندی به قوانین اجتماعی از منظر قرآن و احادیث»، فصل‌نامة مطالعات حدیث‌پژوهی، شمارة 13، 1401ش.
  • عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر، 1390ش.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ یازدهم، 1383ش.
  • قزوینی، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، بیروت، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
  • گولد، جولیوس و دیگران، فرهنگ علوم اجتماعی، تهران، مازیار، 1376ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، دارالاحیاء التراث، بی‌جا، الطبعة الثالثة، 1403ق.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، 1378ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ‌ تهران، ‌ دارالکتب الاسلامیة، ‌ چاپ سی و دوم‌، 1374ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، مثال‌های زیبای قرآن، قم، نسل جوان، ١٣٨٢ش.
  • یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بی‌جا، دار صادر، بی‌تا.

ویکی ز

+++

جایگاه زن در قرآن؛ نقش و موقعیت زن از منظر قرآن.

زن در امت‌های متمدن و غیر متمدن قبل اسلام، همواره تحت قیومیت و سرپرستی و ولایت بود و هیچ‌گونه استقلال و حریت و آزادی نداشت، نه در اراده و نه در اعمال. با ورود اسلام به سرزمین حجاز و نزول آیات روح‌بخش قرآن و گسترش آن به اقصی نقاط، این دین الهی با رسوم و نگرش‌ها و رفتارهای نابخردانه و جاهلانه در مورد زنان به مبارزه برخاست و موفق به کنار زدن پرده‌های زشتی و پلشتی شد و نمونه‌هایی از زنان فداکار، بامعرفت، بیدار، شجاع و میدان‌دار عرصۀ کمال و معنویت را پرورش داد.

مفهوم‌شناسی

جایگاه زن در قرآن به‌معنای شناخت مقام و منزلت حقوق زن در اسلام با استناد به قرآن کریم است.[۱] قرآن کریم مقام و منزلت زن را تا به آنجا بالا برده که از او به‌عنوان الگو برای زنان و مردان مؤمن یاد می‌کند.[۲]

جایگاه زن پیش از نزول قرآن

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان بر اساس وضعیت زنان و ستم‌هایی که در اقوام و امت‌های پیش از اسلام بر آنها گذشته است، اقوام و ملت‌ها را به دو دسته متمدن و غیرمتمدن تقسیم می‌کند؛ زندگی زن در قبایل و امت‌های غیرمتمدن، مانند زندگی حیوانات اهلی بوده است. در این دسته از اقوام، باور عمومی آن بود که زنان به‌خاطر مردان خلق شده‌اند و هستی و وجودشان تابع هستی و وجود مرد است، مانند حیوانات هیچ استقلال و حقی ندارند و تا زمانی که ازدواج نکرده‌اند، تحت ولایت پدر و بعد از ازدواج تحت ولایت کامل شوهر هستند. در این امت‌ها، مرد می‌توانست زن خود را به هر کسی که بخواهد بفروشد یا ببخشد یا او را مانند کالا قرض بدهد تا از او کام بگیرد، بچه‌دار شود یا به خدمت بگیرد، تنبیه و مجازات کند، کتک بزند، زندانی کند و حتی به قتل برساند.[۳] زن در میان اعراب جاهلی جزء لوازم و اثاث زندگی بود و مانند کالایی خرید و فروش می‌شد. اعراب جاهلی زن را در شمار حیوانات قرار داده و غالباً از ترس قحطی و یا آلودگی، دختران خود را در بدو تولد سر می‌بریدند و یا از بالای کوه به درۀ عمیقی پرتاب و یا در میان آب غرق می‌کردند.[۴]

زندگی زن در امت‌های متمدن و پیشرفتۀ آن روز این‌گونه ترسیم شده است: در چین ازدواج، نوعی خودفروشی و مملوکیت بود و زن در این معامله یک‌باره خود را می‌فروخت. زن چینی از ارث محروم بود و نمی‌توانست با مردان، حتی پسران خود سر یک سفره بنشیند. مردان می‌توانستند دو نفری یا چند نفری یک زن بگیرند و در بهره‌گیری از او شریک باشند. اگر زن بچه‌دار می‌شد غالباً متعلق به مردی بود که به او شباهت داشت.[۵] در هند مردان معتقد بودند، زن پیرو مرد و مانند یکی از اعضای بدن او است و بعد از مرگ شوهر، ازدواج برای او حلال و مشروع نیست؛ بلکه باید تا ابد بدون شوهر باشد و اصلاً نباید زنده بماند و طبق رسوم خود که مردگان را می‌سوزاندند، زن را به همراه شوهرش زنده‌زنده می‌سوزاندند و اگر زنده می‌ماند، در کمال خفت و خواری زندگی می‌کرد. زنان قدیم هند در ایام حیض، نجس تلقی می‌شدند و دوری از آنها لازم بود. در این حالت لباس‌ها و هر چیزی که با دست یا قسمتی از بدن‌شان تماس می‌گرفت، به اعتقاد آنها نجس بود.[۶] در روم مرد، اختیاردار مرگ و زندگی زن بود. اگر کودکی متولد می‌شد که دارای اندام ناهنجار یا از جنس دختر بود، پدر می‌توانست او را بکشد. در روم زن حق حضور در محاکم قضایی را حتی به‌عنوان شاهد نداشت. بعد از فوت شوهر حق ادعا بر اموال شوهرش را نداشت و شوهر می‌توانست هیچ چیزی برای او نگذارد.[۷] زن یونانی فاقد شخصیت اجتماعی بود و با ذلت در خانه پنهان نگه ‌داشته می‌شد و در مقطعی، به‌صورت عشرتکده‌ای سیار به عفت‌فروشی می‌پرداخت و مانند برده خرید و فروش می‌شد، در برابر پدر و شوهر حق مالکیت و حیات نداشت. مرد می‌توانست زن و دختر خود را بفروشد، قرض یا اجاره بدهد و یا او را بکشد.[۸] در ایران باستان طبق آیین زرتشت، خیانت زن مستوجب اعدام بود. در سلسله مراتب خانوادگی، زن تحت سرپرستی رئیس خانواده به‌نام «کدخدا» بود، این کدخدا می‌توانست پدر یا شوهر و در صورت مرگ، جانشین او باشد.[۹] از آداب و رسوم آشوریان این بود که اگر جرم زن از نظر اسراف و تبذیر از اموال شوهر در دادگاه ثابت می‌شد، شوهر حق داشت او را در آب غرق کند.[۱۰]

جایگاه زن نزد پیروان ادیان گذشته

در دین تحریف‌شدۀ یهود، پدر می‌توانست دختر را بفروشد. در مسیحیت تحریف‌شده، کشیشان، زن را عامل و مظهر شیطان و فساد و فحشا می‌دانستند و با رواج این فرهنگ مردان به عزوبت تشویق می‌شدند. آنها معتقد بودند ازدواج، دامی از دام‌های شیطان برای سقوط در جهنم است. به نظر کلیسا، محبت به زن از جمله مفاسد اخلاقی بزرگ بود.[۱۱]

جایگاه زن در مغرب زمین

در فرهنگ غرب تا مدت‌ها در انسان بودن یا نبودن زن تردید بود. اندیشمندان در بررسی مبانی فرهنگ غرب نسبت به زن نکات ذیل را ذکر کرده‌اند:

1. تنزل دادن شخصیت انسانی و مستقل زن به موجودی بی‌هویت و بی ‌قیدوبند، زن غربی را به واکنش احساسی و انفعالی فمینیسم واداشته است.

2. تغییر و تحول در گرایش‌های فمینیستی، گواهی روشن بر ناکارآمدی در تأمین حقوق از دست‌رفتۀ زنان است.

3. در فرهنگ غرب، فردمحوری و نیاز به شاد زندگی‌کردن، به‌عنوان یک اصل، سبب شده زن در جایگاه همسری و مادری ارزشی نداشته باشد. بدین ترتیب معاشقه‌های آزاد، مادر میانجی و ازدواج سهامی از آسان‌ترین راه‌ها برای رهایی از ازدواج به‌شمار می‌روند.

4. فمینیسم با قطع ارتباط انسان با خدا، بر حاکمیت انسان تأکید می‌کند و به ارزش‌های الهی یا قراردادهای انسانی اعتنایی نمی‌کند. بدین ترتیب، اخلاق ارزش و موضوعیت خود را از دست می‌دهد.

5. اگر در جاهلیت قدیم زن را زنده به گور می‌کردند، در جاهلیت مدرن زن را در قبرستان شهوات و تمایلات نفسانی مدفون کرده‌اند و با تشابه حقوق زن و مرد، او را به تمامی عرصه‌ها-حتی میدان سربازی و نبرد نظامی کشانده‌اند؛ به‌طوری که در زن بودن او تردید و انکار وجود دارد.[۱۲]

ویژگی رویکرد اسلام به زن

زمانی که در غالب جوامع ابتدایی یا پیشرفتۀ قبل از اسلام، زن به‌عنوان انسان یا هم‌پایۀ مرد به‌حساب نمی‌آمد، اسلام، عادت‌ها و سنت‌های جاهلی و رفتارهای غیر انسانی با زنان را قبیح شمرد و معیارهای ارزشی را در جوامع بشری تغییر داد.[۱۳] قرآن زن را انسانی همسان و هم‌نوع مرد معرفی کرد که از نفس واحده آفریده شده[۱۴] ودارای سرشت و فطرت مشترک،[۱۵] تکریم الهی،[۱۶] حق انتخاب و تعیین سرنوشت،[۱۷] استعداد کسب کمالات و فضایل انسانی،[۱۸] خلافت الهی،[۱۹] هدف غایی آفرینش،[۲۰] ظرفیت انحطاط و سقوط[۲۱] و رشد علمی و فرهنگی است.[۲۲] از نظر اسلام زن و مرد در اصل هویت انسانی و برخورداری از ابعاد وجودی و محدود نبودن حیات انسانی به حیات مادی و دنیوی مشترک بوده و تفاوتی از نظر ارزش انسانی و پیمودن راه کمال و رسیدن به قرب الهی ندارند. بر اساس آیات الهی تنها معیار برتری نزد خداوند پرهیزکاری است.[۲۳] البته این اشتراک به‌معنای یکسانی و تساوی آنها در همۀ جهات نیست.

آفرینش زن در اسلام

اندیشمندان مسلمان دربارۀ دیدگاه اسلام پیرامون آفرینش زن به نکات زیر توجه کرده‌اند:

1. از دیدگاه قرآن، هدف از خلقت زن و مرد، عبودیت خداوند و تقرب به او است. زن و مرد نقش مؤثری در رسیدن به کمال یکدیگر دارند و در واقع مکمل یکدیگرند.

2. بر اساس آیات قرآن، خلقت حوا پس از خلقت آدم بوده، ولی این امر گویای برتری آدم بر حوا و تقدم خلقت مردان بر زنان نیست.

3. اینکه زن از دندۀ چپ مرد خلق شده باشد، دلیل بر جنس دوم بودن زن نیست؛ بلکه لازمۀ این سخن آن است که زن از لحاظ جسمی فرع بر مرد است، نه از لحاظ حقیقت وجودی.[۲۴]

اصول شخصیت زن از نگاه اسلام

اصول شخصیت زن در نگاه اسلام به قرار زیر است:

1. اشتراک زن و مرد در انسانیت؛ در دیدگاه مترقی و متعادل اسلام، زن مانند مرد از امکانات رشد و کامیابی،[۲۵] اختیار، مسئولیت‌‌پذیری و کمال‌‌جویی برخوردار است.[۲۶]

2. گوناگونی راه‌های کمال؛ خداوند هم از جنبۀ تکوینی و هم از جنبۀ تشریعی، شرایط به سعادت رسیدن را برای زن مانند مرد و متناسب با ظرفیتش فراهم آورده است.[۲۷]

3. تفاوت‌های تکوینی زن و مرد؛ برخی از فیمینیست‌ها و گروهی از جامعه‌شناسان بر این باورند که هیچ تفاوتی میان زن و مرد به جز تفاوت‌های بیولوژیک وجود ندارد و اختلاف در ذهنیت و رفتارها همگی ناشی از تأثیرات محیطی و فرهنگی است و ریشه در تکوین ندارد.[۲۸] در مقابل بسیاری از روان‌شناسان بر تفاوت‌های ساختاری بین زن و مرد تأکید کرده‌اند.[۲۹] بر اساس مبانی اسلام، زن و مرد دو صنف مختلف با ویژگی‌های متمایز طبیعی هستند و نه تنها در بُعد جسمی، بلکه در ابعاد احساسی، روحی، ذهنی و رفتاری به‌گونه‌‌ای از یکدیگر متمایزند.[۳۰] قبول این تمایزها منافاتی با تأثیر وضعیت اجتماعی و فرهنگی در ایجاد یا پرورش ذهنیت و رفتارها ندارد، بلکه درک متقابل، تمایل دو سویه و زمینۀ هماهنگی و همکاری جدّی این دو جنس را فراهم می‌سازد.[۳۱]

4. زن و مرد دو موجود مکمل؛ اسلام برای ایجاد جامعۀ پویا و انسان‌هایی متکامل، بر لزوم هماهنگی و مودت متقابل به‌ویژه در روابط زن و مرد تأکید کرده است.[۳۲]

5. محوریت اخلاق؛ بر اساس آموزه‌های دینی، توصیه‌های اخلاقی به زن مانند خانه‌داری، کمک به شوهر و آراستگی در مقابل همسر، هماهنگی و همکاری با او است.[۳۳]

6. تشکیل خانواده به‌عنوان راه رسیدن به کمال؛ برخلاف مسیحیت تحریف شده که مجرد بودن را مقدم بر ازدواج دانسته، اسلام ازدواج را تنها راه نجات از بدکاری می‌داند. در فرهنگ اسلام، خانواده بهترین محل پیوند زن و مرد و زمینه‌ساز کمال آن دو است.[۳۴]

حقوق زن در قرآن

قرآن کریم، به دو دسته از حقوق اساسی زنان توجه کرده است:

الف) حقوق عام؛ این حقوق بین زن و مرد مشترک بوده و عبارت‌اند از حق حیات، حق تعلیم و تعلم،[۳۵] حق دستیابی به مقام‌های معنوی،[۳۶] حق ارث،[۳۷] حق تملک،[۳۸] حق ازدواج،[۳۹] حق دیه[۴۰] و حق اشتغال.[۴۱]

ب) حقوق خاص؛ از دیدگاه قرآن کریم برخی حقوق به‌دلیل آفرینش قوای جسمانی و جایگاه اجتماعی متفاوت زنان، مختص به آنها بوده و عبارت است از: حق نفقه،[۴۲] حق مهریه[۴۳] و حق دریافت اجر جهت رضاع.[۴۴]

الگوهای قرآنی در سبک زندگی اسلامی

قرآن کریم به گروهی از زنان به‌عنوان الگو برای همۀ مردان و زنان، اشاره کرده است:

1. حضرت مریم، الگوی ایمان راسخ، توکل و مقاومت،[۴۵] عفاف و پاکدامنی،[۴۶] اهتمام به اعتکاف و عبادت؛[۴۷]

2. مادر حضرت موسی، الگوی عطوفت، ایمان راسخ، توکل و مقاومت،[۴۸] مبارزه با کفر و طاغوت؛[۴۹]

3. همسر فرعون، الگوی ایمان راسخ، توکل و مقاومت، امر به معروف و نهی از منکر،[۵۰] مبارزه با کفر و طاغوت؛[۵۱]

4. دختران حضرت شعیب، الگوی عفاف و پاکدامنی،[۵۲] معاشرت سنجیده با نامحرم، کنشگری اجتماعی و تلاش برای تأمین مخارج زندگی؛[۵۳]

5. حضرت زهرا و حضرت خدیجه، الگوی ایثار، زهد و اخلاص؛[۵۴]

6. ملکۀ سبا، الگوی حق‌پذیری،[۵۵] مشورت با بزرگان،[۵۶] توبه و حق‌پذیری؛[۵۷]

7. مادر حضرت مریم، الگوی تقوا و اخلاص.[۵۸]

پانویس

  1. ↑ کمالی، قرآن و مقام زن، 1371ش، ص25.
  2. ↑ افشار و رستمی، «ویژگی‌های زن شایسته از دیدگاه قرآن»، 1390ش، ص10.
  3. ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج2، ص395-396.
  4. ↑ سبحانی، فروغ ابدیت، 1377ش، ج1، ص48.
  5. ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج2، ص395-396.
  6. ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج2، ص395-396.
  7. ↑ ژول ایزاک، تاریخ رم، 1332ش، ص103.
  8. ↑ خامنه‌ای، حقوق زن، 1368ش، ص23.
  9. ↑ بارتله، زن در حقوق ساسانی، 1337ش، ص40.
  10. ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، 1374ش، ج2، ص395-396.
  11. ↑ خامنه‌ای، حقوق زن، 1368ش، ص23 و 38.
  12. ↑ فتاحی‌زاده، زن در تاریخ و اندیشه اسلامی، 1393ش، ص99-100.
  13. ↑ فتاحی‌زاده، زن در تاریخ و اندیشه اسلامی، 1393ش، ص101.
  14. ↑ سورۀ نساء، آیۀ 1.
  15. ↑ سورۀ اعراف، آیۀ 172.
  16. ↑ سورۀ اسرا، آیۀ 70.
  17. ↑ سورۀ انسان، آیۀ 3.
  18. ↑ سورۀ احزاب، آیۀ 35.
  19. ↑ سورۀ بقره، آیۀ 30.
  20. ↑ سورۀ کهف، آیۀ 7.
  21. ↑ سورۀ مائده، آیۀ 60.
  22. ↑ سورۀ زمر، آیۀ 9.
  23. ↑ سورۀ حجرات، آیۀ 13.
  24. ↑ زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص56-57.
  25. ↑ سورۀ احزاب، آیۀ 35.
  26. ↑ زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص54.
  27. ↑ زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص60.
  28. ↑ ریتزر، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، 1374ش، ص496-517.
  29. ↑ زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص63-64.
  30. ↑ سورۀ نساء، آیه 34.
  31. ↑ زیبایی‌نژاد و سبحانی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، 1379ش، ص63-64.
  32. ↑ سورۀ روم، آیۀ 21.
  33. ↑ حر العاملی، وسائل الشیعة، 1374ش، ج20، ص79-94.
  34. ↑ مجلسی، بحارالأنوار، بی‌تا، ج103، ص222.
  35. ↑ سورۀ قلم، آیۀ 1.
  36. ↑ فتاحی‌زاده، زن در تاریخ و اندیشۀ اسلامی، 1386ش، ص190.
  37. ↑ سورۀ نساء، آیۀ 7.
  38. ↑ سورۀ نساء، آیۀ 4.
  39. ↑ سورۀ نور، آیۀ 23.
  40. ↑ سورۀ بقره، آیۀ 178.
  41. ↑ سورۀ قصص، آیۀ 23.
  42. ↑ سورۀ قصص، آیۀ 23.
  43. ↑ سورۀ نساء، آیۀ 4.
  44. ↑ سورۀ بقره، آیۀ 233.
  45. ↑ سورۀ تحریم، آیۀ 9.
  46. ↑ سورۀ تحریم، آیۀ 12.
  47. ↑ سورۀ مریم، آیۀ 17.
  48. ↑ سورۀ تحریم، آیۀ 9.
  49. ↑ سورۀ تحریم، آیۀ 19.
  50. ↑ سورۀ قصص، آیۀ 9.
  51. ↑ سورۀ تحریم، آیۀ 19.
  52. ↑ سورۀ قصص، آیۀ 23، سورۀ الضحی، آیۀ 8.
  53. ↑ سورۀ قصص، آیۀ 23.
  54. ↑ سورۀ الضحی، آیۀ 8.
  55. ↑ سورۀ نمل، آیۀ 23.
  56. ↑ سورۀ نمل، آیۀ 29.
  57. ↑ سورۀ نمل، آیۀ 44.
  58. ↑ سورۀ آل‌عمران، آیۀ 35.

منابع

قرآن کریم.

  • افشار، لیلا و زهره رستمی، زهره، «ویژگی‌های زن شایسته از دیدگاه قرآن»، فصلنامه مطالعات قرآنی، شمارۀ 5، بهار 1390ش.
  • بارتله، کریستیا، زن در حقوق ساسانی، ترجمۀ ناصرالدین صاحب الزمانی، تهران، عطایی، 1337ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1374ش.
  • خامنه‌ای، محمد، حقوق زن، تهران، تک، 1368ش.
  • ریتزر، آنتونی، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمۀ محسن ثلاثی، بی‌جا، علمی، 1374ش.
  • زیبایی‌نژاد، محمدرضا و سبحانی، محمدتقی، درآمدی بر نظام شخصیت زن در اسلام، قم، نصایح، 1382ش.
  • ژول ایزاک، آلبرماله، تاریخ رم، مترجم غلامحسین زیرک‌زاده، تهران، سینا، 1332ش.
  • سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، بوستان کتاب، 1377ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، مترجم سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، اسلامی، 1374ش.
  • فتاحی‌زاده، فتحیه، زن در تاریخ و اندیشه اسلامی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1393ش.
  • کمالی، علی، قرآن و مقام زن، قم، اسوه، 1371ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بی‌جا، مکتبة الإسلامیة، بی‌تا.

++++

پرونده:کنشگری اجتماعی زنان در قرآن (2).jpg
اشاره قرآن به بیعت زنان با پیامبر در آیه ۱۲ سوره ممتحنه

کنشگری اجتماعی زنان در قرآن؛ دیدگاه قرآن دربارهٔ حضور مؤثر و مسئولانه زنان در عرصه‌های مختلف جامعه.

کنشگری اجتماعی زنان به‌معنای مشارکت فعال و مسئولانه زنان در جامعه بر پایه برابری و مسئولیت مشترک با مردان، موضوعی است که در آیات و مفاهیم قرآنی به آن توجه شده است. این کنشگری از منظر قرآن، با رعایت ارزش‌های اسلامی، برای اصلاح و پیشرفت فردی و اجتماعی بوده و هم حق و هم وظیفه برای رسیدن به عدالت است. آیات قرآن بر فعالیت اجتماعی زنان تأکید دارد و از آنان به‌عنوان افرادی یاد می‌کند که می‌توانند در پیشبرد جامعه نقش داشته باشند.

تعریف کنشگری اجتماعی

کنشگری اجتماعی به‌معنای مشارکت هوشمندانه، پویا و آگاهانه در حوزه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است.[۱] آموزه‌ها و الگوهای قرآنی، زنان را علاوه بر ایفای نقش‌های مهم همسری و مادری، به اثرگذاری در مسیر ساخت جامعه‌ای عادلانه، اخلاق‌مدار و پیشرفته، سفارش می‌کند.[۲]

قرآن کریم با معرفی نمونه‌هایی از زنان اثرگذار در تاریخ، بر ضرورت مسئولیت‌پذیری اجتماعی زنان در راستای تحقق عدالت و برابری و همکاری در ترسیم آینده‌ای مطلوب تأکید می‌ورزد.[۳]

اهمیت کنش‌گری اجتماعی زنان

مشارکت فعال زنان در عرصه‌های اجتماعی، بر اساس آموزه‌های قرآنی، بخشی از مسئولیت فردی و اجتماعی آنان است که در راستای ارتقای جامعه و دستیابی به کمال انسانی انجام می‌شود. این نقش‌آفرینی اهداف متعالی دین را محقق می‌سازد.[۴]

تحقق عدالت اجتماعی

قرآن کریم، مشارکت فعال زنان را عاملی برای مقابله با تبعیض و تقویت مسئولیت اجتماعی می‌داند. این مشارکت به بهبود توازن اجتماعی و ارتقای اخلاق و ارزش‌های جامعه کمک می‌کند.[۵]

توسعه و پیشرفت جامعه

زنان با حضور فعال در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به پیشرفت جامعه کمک کرده و نقش مادری و همسری‌شان باعث استحکام خانواده و تربیت نسل آینده می‌شود.[۶]

تقویت بنیان‌های اخلاقی و معنوی

کنش‌های اجتماعی زنان تأثیر قابل‌توجهی در گسترش ارزش‌های اخلاقی و معنوی دارد. مشارکت آن‌ها در فعالیت‌های فرهنگی، موجب اصلاح عادات ناپسند و تقویت اخلاق در جامعه می‌شود.[۷]

تأمین سلامت روانی و اجتماعی زنان

فعالیت‌های اجتماعی زنان نه تنها حس مفید بودن آن‌ها را افزایش می‌دهد، بلکه از انزوا و افسردگی می‌کاهد و منجر به رشد شخصیتی و بهبود روابط اجتماعی شده و در نهایت کیفیت زندگی فردی و جمعی را ارتقا می‌بخشد.[۸]

انواع کنشگری اجتماعی زنان از دیدگاه قرآن

کنش‌گری اجتماعی زنان به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی در ارتقای حقوق انسانی، مورد توجه قرآن است. قرآن بر نقش مؤثر زنان در تحولات اجتماعی و فرهنگی تأکید کرده است.

مشارکت سیاسی و اجتماعی

در قرآن، خرد و بینش زنان در مدیریت ستوده شده و نشان می‌دهد آنان توانایی حضور لازم در سطوح بالای تصمیم‌گیری را دارند.[۹] قرآن با اشاره به بیعت زنان با پیامبر، مشارکت سیاسی آنان را به رسمیت شناخته و این بیعت را نمادی از پذیرش نقش فعال و مسئولیت‌پذیری زنان در جامعه معرفی می‌کند.[۱۰] همچنین انجام امور خیر و نهی از منکر به‌عنوان وظیفه‌ای شرعی برای زنان مطرح شده است.[۱۱]

فعالیت‌های اقتصادی

خدیجه به‌عنوان یکی از زنان تأثیرگذار مسلمان با مدیریت خود در شرایط دشوار، الگویی الهام‌بخش برای فعالیت‌های اقتصادی زنان محسوب می‌شود.[۱۲] حضور فعال زنان در امور اقتصادی نه‌تنها رضایت فردی آنان را افزایش می‌دهد، بلکه بخشی از نیازهای مادی‌شان را نیز برآورده می‌سازد.[۱۳]

فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی

زنان با کسب دانش و مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، سهمی اساسی در بهبود سطح تحصیلات و ارتقای آگاهی عمومی جامعه دارند.[۱۴] افزون بر این، آنان با خلق آثار ادبی و هنری، حفظ سنت‌ها و آداب محلی، و انتقال فرهنگ به نسل‌های آینده، نقشی برجسته در شکل‌دهی هویت فرهنگی جامعه ایفا می‌کنند.[۱۵] این اقدامات به تقویت جایگاه اجتماعی زنان کمک می‌کند و موجب پیشرفت دائمی جامعه می‌شود.[۱۶]

ویژگی‌های زنان کنشگر اجتماعی در قرآن

الگوهایی که قرآن کریم برای مشارکت فعال زنان در جامعه ارائه می‌دهد، دارای ویژگی‌های زیر هستند:

انگیزه و جرأت بیان دیدگاه‌ها

بهاره کیان افشار بازیگر نقش آسیه در موسی کلیم‌الله
بهاره کیان افشار بازیگر نقش آسیه در موسی کلیم‌الله

زنان تأثیرگذار مانند همسر فرعون که در برابر ظلم مقاومت کرد[۱۷] یا زنانی که پرسش‌های خود را مستقیماً با پیامبر اکرم در میان می‌گذاشتند، از جرات و انگیزهٔ لازم برای بیان نظرات و تجربیات خود برخوردار بودند. این ویژگی، زمینه‌ساز مشارکت فعال زنان در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی است.[۱۸]

مدیریت چالش‌ها و مقاومت

زنان مؤمن در برابر مخالفت‌ها و فشارهای اجتماعی استقامت می‌کنند. قرآن بر ضرورت صبر و ایستادگی در برابر دشواری‌ها تأکید دارد. این پیام برای زنان کنشگر اجتماعی، الگویی از تحمل و مدیریت چالش‌ها فراهم می‌کند تا با عزم راسخ در مسیر فعالیت‌های خود باقی بمانند.[۱۹]

پایداری در مسیر هدف

آموزه‌های قرآن، زنان کنشگر اجتماعی را ترغیب می‌کند که همانند حضرت مریم، مادر موسی، خواهر موسی و زن فرعون برای رسیدن به هدف خود شرایط دشوار را تحمل کنند؛ این تلاش‌ها در نهایت به شکوفایی شخصیت موسی و هدایت قومش منجر شد.[۲۰]

نمونه‌های کنشگری اجتماعی زنان در قرآن

قرآن کریم در آیات گوناگون، الگوها و مصادیقی از کنشگری اجتماعی زنان را نشان می‌دهد.

همسر فرعون الگوی مقاومت در برابر ظلم

یکی از نمونه‌های برجسته در کنشگری اجتماعی زنان، داستان همسر فرعون در قرآن است.[۲۱] او با وجود جایگاه قدرتمند فرعون و فشارهای اجتماعی سنگین، به خدا ایمان آورد و در برابر ظلم و بی‌عدالتی ایستادگی کرد.[۲۲] همسر فرعون با ایمان راسخ و اظهار عقاید خود، در برابر قدرت استبدادی ایستاد و به الگویی برای مقاومت و پایداری در برابر ستم تبدیل شد.[۲۳]

مریم، نمادی از زهد، تقوا و تربیت دینی

عکس حضرت مریم
مریم، نمادی از زهد، تقوا و تربیت دینی

حضرت مریم با ایمان استوار و تقوای خود، در برابر نابرابری‌ها و قضاوت‌های اجتماعی ایستاد[۲۴] و مسئولیت نگهداری از فرزندش را بر عهده گرفت و به الگویی قرآنی برای مقاومت در مقابل هنجارهای نادرست اجتماعی، تبدیل شد.[۲۵]

زنان مدینه، حامی پیامبر اکرم

زنان مدینه با اثرپذیری از آموزه‌های قرآن، در عرصه‌های مختلف نقش‌آفرینی می‌کردند و پشتیبان اسلام و پیامبر اکرم بودند. فعالیت‌های زنان مؤمن مدینه، نوعی کنشگری اجتماعی گروهی بود که در زمینه‌های متنوعی بروز می‌کرد.[۲۶]

خدیجه الگوی فعالیت اقتصادی و حمایت از پیامبر

خدیجه که یک زن موفق در عرصه اقتصادی بود با ثروت سرشار خود به حمایت از اسلام پرداخت. او با تدبیر مالی و مدیریتی خود، نقش مهمی در پیشبرد اهداف اسلام داشت.[۲۷] خدیجه نماد زنی توانمند و آینده‌نگر است که نشان داد زنان می‌توانند هم‌زمان در خانه‌داری و کنشگری اجتماعی تأثیرگذار باشند و به پیشرفت جامعه کمک کنند.[۲۸]

چالش‌های نظری کنشگری اجتماعی زنان

محدودیت‌های جنسیتی در کنشگری اجتماعی

برخی چنین می‌پندارند که آیه ۳۴ سوره نساء و آیات مربوط به حجاب، به محدودیت زنان در فعالیت‌های اجتماعی اشاره دارند. در مقابل، صاحب‌نظران دیگری بیان می‌کنند که آیه ۳۴ سورهٔ نساء به توزیع مسئولیت‌ها در خانواده اشاره دارد و نشان‌دهنده برتری ذاتی مردان نیست.[۲۹] همچنین، قرآن بر برابری زن و مرد در حقوق بنیادین تأکید دارد.

از سوی دیگر، حجاب به عنوان ابزاری برای حفظ کرامت زنان در نظر گرفته می‌شود و هدف آن محدود کردن حضور اجتماعی نیست. سیره پیامبر اکرم نیز مشارکت اجتماعی زنان را تأیید می‌کند.[۳۰]

عدم مشارکت زنان در امور سیاسی و رهبری

پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر
پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر حین جنگ ایران و عراق

عده‌ای بر این باور هستند که قرآن حضور زنان در سیاست و رهبری را محدود کرده است؛ اما قرآن زنان را به‌طور مستقیم از مشارکت سیاسی منع نکرده و بر شایستگی افراد به‌عنوان معیار اصلی تأکید دارد. نمونه‌های تاریخی فراوانی از نقش‌آفرینی سیاسی زنان در اسلام، نظیر بیعت زنان با پیامبر، وجود دارد.[۳۱]

زنان در زمان جنگ نیز نقش مهمی ایفا کرده و با پرستاری از مجروحان و حمایت از پیامبر و یارانش، تأثیر بسزایی در گسترش ارزش‌های اسلامی و تقویت امنیت عاطفی جامعه داشتند.[۳۲]

آیات ۲۳ تا ۴۴ سورهٔ نمل بر صلاحیت و شایستگی ملکه سبا تأکید دارند و نشان می‌دهند که او با هوش و درایت خود بر سرزمینش حکومت می‌کرد.[۳۳] قرآن با نقل سخنان او، نقش مثبت زنان در موقعیت‌های سیاسی را تأیید می‌کند.[۳۴]

ترجیح نقش خانه‌داری زنان

دیدگاهی وجود دارد که با تکیه بر آموزه‌های قرآن، نقش زنان را فقط به خانه‌داری محدود می‌داند؛ اما از منظر دیگر صاحب‌نظران، قرآن بر اهمیت فعالیت‌های اجتماعی زنان تأکید دارد و این دو نقش را در تضاد نمی‌داند. قرآن مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی را به‌طور متوازن به زن و مرد واگذار کرده است.[۳۵]

پانویس

  1. ↑ سوره ممتحنه، آیه 12؛ سوره نساء، آیه 7؛ سوره مجادله، آیه 11.
  2. ↑ نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.
  3. ↑ [3] سوره آل‌عمران، آیه 35؛ سوره قصص، آیه 7؛ سوره توبه، آیة 100.
  4. ↑ فاضلی بیارجمندی، نقش زنان شیعه در عصر امام علی، 1381ش، ص216.
  5. ↑ سوره نساء، آیه 1؛ سوره آل‌عمران، آیه 195؛ رضایی اصفهانی، پرسش‌ها و پاسخ‌های قرآنی، 1385ش، ج7، ص21.
  6. ↑ حسینی و ولایتی فاضل، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، 1401ش، ص25.
  7. ↑ خامنه‌ای، نقش و رسالت زن، زن مسلمان و عرصه‌های حضور اجتماعی، 1392ش، ص99-100.
  8. ↑ خامنه‌ای، نقش و رسالت زن، زن مسلمان و عرصه‌های حضور اجتماعی، 1392ش، ص37.
  9. ↑ سوره نمل، آیه 44.
  10. ↑ سوره ممتحنه، آیه 12.
  11. ↑ سوره توبه، آیه 77.
  12. ↑ کرمی فریدنی، جلوه‌هایی از فروغ آسمان حجاز حضرت خدیجه (سلام‌الله‌علیها)، 1384ش، ص63.
  13. ↑ علی محمدی، اشتغال یا خانه‌داری کدام یک؟، 1387، ص65.
  14. ↑ باقری، «خانواده و راهبردهای کاربردی رهنمودی برای دستگاه‌های فرهنگی»، 1388ش، ص271.
  15. ↑ خامنه‌ای، زن و بازیابی هویت حقیقی، 1390ش، ص239.
  16. ↑ نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.
  17. ↑ سوره تحریم، آیه 11.
  18. ↑ هیثمی، مجمع‌الزوائد، 1408ق، ج4، ص306.
  19. ↑ طباطبایی، تفسیرالمیزان، 1374، ج19، ص579.
  20. ↑ جوادی آملی، زن در آیینة جلال و جمال، 1387ش، ص119.
  21. ↑ سوره تحریم، آیه 11.
  22. ↑ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.
  23. ↑ الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج10، ص64.
  24. ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج3، ص232.
  25. ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص174.
  26. ↑ المقریزی، ، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بی‌تا، ج1، ص162.
  27. ↑ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی‌عشری، 1363ش، ج14، ص256.
  28. ↑ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج35، ص425؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1379ق، ج3، ص320.
  29. ↑ حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.
  30. ↑ آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362، ص324.
  31. ↑ حلبی، سیره حلبی، بی‌تا، ج3، ص137.
  32. ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، بی‌تا، ج8، ص414.
  33. ↑ ابن‌حبیب البغدادی، المحبر، ، بی‌تا، ص367.
  34. ↑ سورة نمل، آیة 44.
  35. ↑ خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص300.

منابع

  • ابن‌حبیب البغدادی، محمد، المحبر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بی‌تا.
    • ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
    • ابن‌شهرآشوب‏، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق‏.
    • آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲.
    • باقری، شهلا، «خانواده و راهبردهای کاربردی رهنمودی برای دستگاه‌های فرهنگی»، بانوان شیعه، شمارة ۲۱، پاییز ۱۳۸۸ش.
    • جوادی آملی، عبدالله، زن در آئینة جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۷ش.
    • حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، اتهران، شماره اول، سال اول پاییز ۱۳۷۲ش.
    • حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی‌عشری، تهران، میقات، ۱۳۶۳ش.
    • حسینی، سیدباقر و ولایتی فاضل، ابراهیم، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، نشریة پیشرفت‌های نوین در روان‌شناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شمارة ۴۶، ۱۴۰۱ش.
    • حلبی، علی بن ابراهیم، سیره حلبی، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
    • خامنه‌ای، سید علی، زن و بازیابی هویت حقیقی، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۹۰ش.
    • خامنه‌ای، سید علی، نقش و رسالت زن، زن مسلمان و عرصه‌های حضور اجتماعی، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۹۲ش.
    • خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
    • رضایی اصفهانی، محمدعلی، پرسش‌ها و پاسخ‌های قرآنی، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۵ش.
    • طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمة محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
    • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
    • علی‌محمدی، کاظم، اشتغال یا خانه‌داری کدام‌یک؟، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
    • عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
    • فاضلی بیارجمندی، سیداحمد، نقش زنان شیعه در عصر امام علی، قم، میثم تمار، ۱۳۸۱ش.
    • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
    • کرمی فریدنی، علی، جلوه‌هایی از فروغ آسمان حجاز حضرت خدیجه، قم، دلیل ما، ۱۳۸۴ش.
    • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
    • المقریزی، تقی‌الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بی‌جا، دارالکتب العلمیة، بی‌تا.
    • نصیری، مریم، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، قم، نشرهاجر، چاپ دوم، ۱۳۹۴ش.
    • هیثمی، نورالدین، مجمع‌الزوائد، بیروت، دارالکتب العلمبه، ۱۱۴۰۸ق.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=زن_در_قرآن&oldid=50377»