بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''اردکان'''}}؛ | {{جعبه اطلاعات مفهوم | ||
| تصویر =اردکان.jpg | |||
| زیرنویس تصویر =مسجد زیرده اردکان | |||
| image_alt =مسجد زیرده اردکان | |||
| فایل پادکست =اردکان.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =۱۰ | |||
| تاریخ پادکست =۱-۳-۱۴۰۵ | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
| عنوان اصلی = | |||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
{{درشت|'''اردکان'''}}؛ از شهرهای کهن و پرجمعیت استان یزد. | |||
اردکان شهری تاریخی در مرکز ایران و [[استان یزد]] است که بهدلیل معماری خشتی، [[بادگیر|بادگیرها]] و [[آبانبار|آبانبارهایش]] شهرت جهانی دارد. این شهر که در گذشته زرتشتینشین بوده، امروزه جمعیتی [[مسلمان]] و [[شیعه]] دارد. اردکان خاستگاه دانشمندان و شخصیتهای فرهنگی و سیاسی بوده و از نظر [[صنایع دستی|صنایعدستی]] بهویژه [[قالی ایرانی|قالی]] و [[زیلو]] و [[سوغاتی|سوغاتهای]] محلی معروف است. همچنین [[جاذبههای گردشگری]] متعددی ازجمله [[مسجد|مساجد]] تاریخی، [[زیارتگاه|زیارتگاههای]] زرتشتیان، [[کویر|کویرها]]، پارک ملی، [[کاروانسرا|کاروانسراها]]، خانههای قدیمی، کوچههای مسقف و [[موزه|موزههای]] گوناگون در آن قرار دارد. | |||
== | == معرفی == | ||
اردکان از دو | اردکان، شهری در مرکز ایران و از توابع استان یزد است. این شهر در منطقهای کویری واقع شده و پساز [[یزد]]، دومین شهر پرجمعیت استان بهشمار میرود.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.]</ref> نام اردکان برگرفته از دو جزء «ارد» به معنای مقدس و «کان» به معنای سرزمین شکل گرفته است.<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۲۲۳.</ref> اردکان بهدلیل معماری خشتی و [[بادگیر|بادگیرهای]] بلند و [[آبانبار|آبانبارهای]] زیبا، یکی از شهرهای شاخص کویری جهان محسوب میشود.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.]</ref> این شهر در چهارراه ارتباطی شمال به جنوب و غرب به شرق ایران قرار گرفته<ref>زینالعابدینی و نیکفر، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۸۲.</ref> و دارای سه بخش به نامهای مرکزی، خرانق و عقدا است.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.]</ref> | ||
== دین | == دین و مذهب == | ||
در | در گذشته، [[آیین زرتشت]] در اردکان رواج داشت و آثار آن بهصورت چند [[آتشکده]] در نقاط مختلف شهر باقی مانده است.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/11822/ardakan-yazd مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.]</ref> امروزه بیشتر مردم اردکان [[مسلمان]] و پیرو مذهب [[شیعه]] هستند. همچنین اقلیت کوچکی از [[زرتشتیان]]، [[مسیحیان]] و پیروان دیگر ادیان در این شهر زندگی میکنند.<ref>[https://ardakan.gov.ir/معرفی-اردکان «شهرستان اردکان»، وبسایت استانداری یزد.]</ref> بزرگترین تأثیر مذهب بر فرم شهری اردکان در مصلی بزرگ امام خمینی این شهر مشاهده میشود. در دوران پهلوی این مکان جهت ورزشگاه پایهگذاری شده بود، اما پساز [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]]، تبدیل به مصلی شد. این مصلی با ۱۳ هزار متر مربع زیربنا، دومین مصلای بزرگ ایران است. نمونهٔ دیگر، مقبرهٔ ملا عارف است. باوجود تخریب مزار و تبدیل آن منطقه به باغ ملی، قبر این عارف دستنخورده باقی مانده و در سالهای اخیر برای آن مقبرهای ساخته شده است.<ref>[https://yonan-koochak.blogfa.com/post/488 مهدیزاده اردکانی، «نقش مذهب در شکل شهری اردکان»، پایگاه اینترنتی انجمن چارسوق کویر اردکان.]</ref> | ||
بزرگترین تأثیر مذهب بر فرم شهری اردکان در مصلی بزرگ امام خمینی این شهر مشاهده میشود. در | |||
== مشاهیر اردکان == | == مشاهیر اردکان == | ||
اردکان، خاستگاه دانشمندان بسیاری بوده و برخی آن را یونان کوچک | [[پرونده:اردکان۱.jpg|جایگزین=سید روحالله خاتمی|بندانگشتی|سید روحالله خاتمی]] | ||
اردکان، خاستگاه دانشمندان بسیاری بوده و برخی آن را یونان کوچک میدانند؛ ازجمله: [[رضا داوری اردکانی]]، عضو پیوسته [[فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران]]، استاد نمونه کشوری، استاد ممتاز دانشگاه تهران، [[چهرههای ماندگار|چهره ماندگار]] کشور، دارنده [[نشان دانش|نشان درجه یک دانش]] و فارابیشناس برجسته ایران؛ [[حسین محبوبی اردکانی]]، دانشمند و محقق تاریخ ایران؛ [[حسین ملکافضلی]]، احمد اردکانی، گلشن اردکانی و قاضیالدین اردکانی.<ref>سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۹۱–۳۱۵.</ref> | |||
شهر اردکان همچنین محل پرورش عالمان دینی بسیار بوده است؛ ازجمله: [[سید روحالله خاتمی]]، [[سید محمد محقق داماد]]، [[سید مصطفی محقق داماد]]، مهدی افضلی، مشهور به صدرالفضلا، تقیالدین دادا محمد، [[محمدحسین فاضل اردکانی]]، [[سید محمد خاتمی]]، و علیاصغر اردکانی، مشهور به مجدالعلما.<ref>[https://www.irna.ir/news/84279782/مروری-بر-زندگی-برخی-از-علمای-بنام-اردکان هاتفی اردکانی، «مروری بر زندگی برخی از علمای بهنام اردکان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | |||
== آدابورسوم == | |||
مردم اردکان دارای آدابورسوم متنوعی هستند، ازجمله رسم [[خنچهبرون]] که اردکانیها به آن [[سینیبردن]] میگویند. این مراسم بعداز [[بلهبرون]] برپا میشود و در آن خانواده داماد در هفت یا هشت سینی بزرگ، [[آینه]] و [[قرآن]] و لوازم دیگر را قرار داده و به خانهٔ عروس میبرند. یک جوان تازهداماد، سینی آینه و قرآن را پیشاپیش دیگران حمل میکند. سینیها حتماً در شب، برده شده و مراسم عقد نیز در همان شب برگزار میشود. خانواده عروس به حملکنندگان سینیها انعامی داده یا برای هرکدام خلعتی شامل یکدست لباس میفرستند.<ref>زینالعابدینی و نیکفر، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۹۱–۹۲.</ref> | |||
== محصولات و سوغات == | == محصولات و سوغات == | ||
اردکان در صنایع | [[پرونده:اردکان۲.jpg|جایگزین=زیلوهای بافته شده در اردکان یزد|بندانگشتی|نمونههایی از زیلوهای بافتهشده در اردکان یزد]] | ||
اردکان در [[صنایع دستی]]، جایگاه ویژهای در ایران دارد و قالیهای بافت این شهرستان شهرت جهانی دارند. این شهر، دومین شهر تولیدکنندهٔ فرش در ایران است.<ref>سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۱۹.</ref> [[زیلو]] از دیگر صنایع دستی اردکان است. زیلوهایی که در حاشیهٔ آنها نوشته دارد، از شهرت برخوردارند. از دیگر صنایع دستی این شهر میتوان به [[کرباسبافی]]، [[چادرشببافی]]<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۲۰.</ref> و [[خورجینبافی]] اشاره کرد.<ref>قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۹.</ref> از [[سوغاتی|سوغاتهای]] معروف اردکان میتوان به فرآوردههای کنجدی مانند [[ارده]]، [[حلوا ارده]]، روغن ارده و کرم ارده اشاره کرد. شیرینیهای معروف یزدی مانند [[قطاب]]، [[باقلوا]] و [[پشمک]] نیز از سوغاتهای شهر اردکان است.<ref>[https://www.kojaro.com/2021/4/8/191686/ardakan-yazd-iran-pr/ «سوغات اردکان چیست»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
== | == جاذبههای گردشگری == | ||
[[پرونده:اردکان۳.jpg|جایگزین=زیارتگاه چکچک|بندانگشتی|زیارتگاه چکچک]] | |||
اردکان دارای آثار متعدد تاریخی، مذهبی و طبیعی است، ازجمله: | |||
* '''مسجد جامع اردکان''': این بنا به [[ایران در دوران صفویه|دوران صفویه]] تعلق دارد. در این مسجد زیراندازی مربوط به سال ۱۰۱۶ق وجود داشته که اکنون در موزهٔ مردمشناسی اردکان نگهداری میشود. این بنا در سال ۱۳۷۷ش در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسید. | |||
* '''پیر سبز چکچک اردکان''': این بنا از زیارتگاههای زردشتیان است. [[جشن مهرگان]] هرساله در این بنا برپا میشود. [[زیارتگاه چکچک]] در کوههای میان اردکان و انجیره قرار دارد. چکچک برگرفته از صدای قطرات آب است که از صخره چکیده و داخل منبعی ذخیره میشود. | |||
* '''پیر سبز هریشت اردکان''': نیایشگاه [[پیر هریشت]] هرساله در روز [[۱۸ فروردین]]، محل تجمع زردشتیان و انجام مناسک آنها است. | |||
* '''مسجد چرخاب''': مسجد حاج محمد سعیدا که به چرخاب معروف است، دارای دو بخش زمستانی و تابستانی است. | |||
* [[پرونده:اردکان۴.png|جایگزین=خانه تقدیری اردکان|بندانگشتی|خانه تقدیری اردکان]]'''خانه تقدیری''': این خانه متعلق به یک تاجر ایرانی با نام تقدیری بوده که در [[ایران در دوران قاجاریه|دوران قاجاریه]] ساخته شده است. | |||
* '''کاروانسرا و برج ارجنان''': این بنا مربوط به دوران قاجاریه است و حاج شیخ آقا بابا هرندی، بانی این مکان بوده است. کاروانسرا و برج ارجنان در سال ۱۳۸۴ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. | |||
* '''کوچه ضیایی''': این کوچه از قدیمیترین کوچههای اردکان است. کوچه ضیایی، ساباطهایی (کوچه مسقف) دارد که معبری برای آرامش عابران است. در این کوچه خانه های انصاری، ضیائی، مجدالعلما (سروری) و سنائی قرار دارند که در فهرست [[آثار ملی ایران|آثار ملی کشور]] به ثبت رسیدهاند. | |||
* '''موزه مردمشناسی''': اولین موزهٔ اردکان است و در سال ۱۳۷۰ش افتتاح شد. | |||
* '''غار اشکفت یزدان''': از غارهای مقدس زردشتیان است که با وجود ورودی بسیار باریک، داخل غار ظرفیت ۱۰۰۰ نفر را دارد. | |||
* '''پارک ملی سیاهکوه''': این پارک تنها پارک ملی در استان یزد است و گونههای مختلف حیوانی و گیاهی را در خود جای داده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/list/اردکان-28504-ci/sort/13/ زرشکیان، «دیدنیهای اردکان یزد»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
* '''موزه فرش اردکان''': این موزه در خانهٔ تاریخی ملکافضلی و با هدف معرفی و احیای هنر [[قالیبافی]] برپا شده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/43300-موزه-فرش-اردکان/ «موزه فرش اردکان (خانه تاریخی ملک افضلی)»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
* '''کویر سیاهکوه''': این کویر از بزرگترین کویرهای استان یزد است و در قسمت شمالی اردکان واقع شده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8392-کویر-سیاه-کوه/ دوشیری، «کویر سیاه کوه»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
* '''زیارتگاه پارسبانو''': این بنا در روستای زرجوع اردکان واقع شده و از زیارتگاههای مقدس زرتشتیان محسوب میشود. زرتشیان هرساله از [[۱۳ تیر|۱۳]] تا [[۱۷ تیر]] جهت برگزاری مراسم در این مکان تجمع میکنند. پارسبانو دختر [[یزدگرد سوم]] بود که هنگام فرار از دست دشمنان به زرجوع رفته و در کوهی غایب شد. قدمت سنگنوشتهٔ ورودی این بنا به [[ایران در دوران صفویه|دوران صفویه]] بازمیگردد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8569-زیارتگاه-پارس-بانو/ یوسفنژاد، «زیارتگاه پارس بانو»، وبسایت کجارو.]</ref>[[پرونده:اردکان۵.png|جایگزین=هوبر|بندانگشتی|هوبر از گونههای جانوری اردکان است.]] | |||
* '''کویر مغستان''': این کویر با نام ریگ زرین نیز شناخته میشود. در این کویر انواع گونههای جانوری مانند گرگ، شغال و کفتار دیده میشود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/41984-کویر-ریگ-زرین/ «کویر مغستان (ریگ زرین)»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
* '''موزه مفاخر اردکان''': این موزه در خانهٔ [[سید روحالله خاتمی]]، [[امام جمعه]] سابق یزد، قرار دارد و در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/43299-موزه-مفاخر-اردکان/ «خانه آیتالله خاتمی (موزه مفاخر اردکان)»، وبسایت کجارو.]</ref> | |||
* '''رباط حاجی ابوالقاسم رشتی''': این رباط/کاروانسرا به سبک رباطهای شاهعباسی ساخته شده است. [[بادگیر]] بلند این رباط از فاصلهٔ دور دیده میشود.<ref>افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۷۵.</ref> | |||
* '''مسجد زیرده''': این [[مسجد]] در اوایل سدهٔ دهم قمری در محله زیرده بنا شده و قدیمیترین مسجد اردکان محسوب میشود. به این مسجد مسجد سفلی نیز میگویند.<ref>افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۵۸.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۶۱: | خط ۷۵: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | |||
* افشار، ایرج، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، تهران، دانشگاه تهران، چ۲، ۱۳۷۴ش. | * افشار، ایرج، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، تهران، دانشگاه تهران، چ۲، ۱۳۷۴ش. | ||
* «خانه آیتالله خاتمی (موزه مفاخر اردکان)»، | * «خانه آیتالله خاتمی (موزه مفاخر اردکان)»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش. | ||
* دوشیری، نیلوفر، «کویر سیاه کوه»، | * دوشیری، نیلوفر، «کویر سیاه کوه»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش. | ||
* زرشکیان، زهره، «دیدنیهای اردکان یزد»، | * زرشکیان، زهره، «دیدنیهای اردکان یزد»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش. | ||
* زینالعابدینی، رمضان و نیکفر، طیبه، «جغرافیای تاریخی اردکان»، فصلنامه علمی-پژوهشی مسکویه، س۶، شماره ۱۶، ۱۳۹۰ش. | * زینالعابدینی، رمضان و نیکفر، طیبه، «جغرافیای تاریخی اردکان»، فصلنامه علمی-پژوهشی مسکویه، س۶، شماره ۱۶، ۱۳۹۰ش. | ||
* سپهری اردکانی، علی، تاریخ اردکان، اردکان، کانون کتاب ولیعصر اردکان، ۱۳۶۴ش. | * سپهری اردکانی، علی، تاریخ اردکان، اردکان، کانون کتاب ولیعصر اردکان، ۱۳۶۴ش. | ||
* «سوغات اردکان چیست»، | * «سوغات اردکان چیست»، وبسایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش. | ||
* «شهرستان اردکان»، | * «شهرستان اردکان»، وبسایت استانداری یزد، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ش. | ||
* قهرمانی، ابوالفتح، یزد نگین کویر، یزد، وزارت علوم و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۵ش. | * قهرمانی، ابوالفتح، یزد نگین کویر، یزد، وزارت علوم و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۵ش. | ||
* «کویر مغستان (ریگ زرین)»، | * «کویر مغستان (ریگ زرین)»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش. | ||
* مرآتی، فاطمه، «معرفی کامل اردکان یزد»، | * مرآتی، فاطمه، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۷ش. | ||
* «موزه فرش اردکان (خانه تاریخی ملک افضلی)»، | * «موزه فرش اردکان (خانه تاریخی ملک افضلی)»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش. | ||
* مهدیزاده اردکانی، محمد، «نقش مذهب در شکل شهری اردکان»، پایگاه اینترنتی انجمن چارسوق کویر اردکان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ش. | * مهدیزاده اردکانی، محمد، «نقش مذهب در شکل شهری اردکان»، پایگاه اینترنتی انجمن چارسوق کویر اردکان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ش. | ||
* هاتفی اردکانی، مصطفی، «مروری بر زندگی برخی از علمای بهنام اردکان»، | * هاتفی اردکانی، مصطفی، «مروری بر زندگی برخی از علمای بهنام اردکان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۴۰۰ش. | ||
* یوسفنژاد، آزاده، «زیارتگاه پارس بانو»، | * یوسفنژاد، آزاده، «زیارتگاه پارس بانو»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش. | ||
{{پایان منابع}} | |||
