اردکان، شهری در مرکز ایران و از توابع استان یزد است. این شهر در منطقهای کویری واقع شده و پساز یزد، دومین شهر پرجمعیت استان بهشمار میرود.[۱] نام اردکان برگرفته از دو جزء «ارد» به معنای مقدس و «کان» به معنای سرزمین شکل گرفته است.[۲] اردکان بهدلیل معماری خشتی و بادگیرهای بلند و آبانبارهای زیبا، یکی از شهرهای شاخص کویری جهان محسوب میشود.[۳] این شهر در چهارراه ارتباطی شمال به جنوب و غرب به شرق ایران قرار گرفته[۴] و دارای سه بخش به نامهای مرکزی، خرانق و عقدا است.[۵]
دین و مذهب
در گذشته، آیین زرتشت در اردکان رواج داشت و آثار آن بهصورت چند آتشکده در نقاط مختلف شهر باقی مانده است.[۶] امروزه بیشتر مردم اردکان مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. همچنین اقلیت کوچکی از زرتشتیان، مسیحیان و پیروان دیگر ادیان در این شهر زندگی میکنند.[۷] بزرگترین تأثیر مذهب بر فرم شهری اردکان در مصلی بزرگ امام خمینی این شهر مشاهده میشود. در دوران پهلوی این مکان جهت ورزشگاه پایهگذاری شده بود، اما پساز انقلاب اسلامی، تبدیل به مصلی شد. این مصلی با ۱۳ هزار متر مربع زیربنا، دومین مصلای بزرگ ایران است. نمونهٔ دیگر، مقبرهٔ ملا عارف است. باوجود تخریب مزار و تبدیل آن منطقه به باغ ملی، قبر این عارف دستنخورده باقی مانده و در سالهای اخیر برای آن مقبرهای ساخته شده است.[۸]
مردم اردکان دارای آدابورسوم متنوعی هستند، ازجمله رسم خنچهبرون که اردکانیها به آن سینیبردن میگویند. این مراسم بعداز بلهبرون برپا میشود و در آن خانواده داماد در هفت یا هشت سینی بزرگ، آینه و قرآن و لوازم دیگر را قرار داده و به خانهٔ عروس میبرند. یک جوان تازهداماد، سینی آینه و قرآن را پیشاپیش دیگران حمل میکند. سینیها حتماً در شب، برده شده و مراسم عقد نیز در همان شب برگزار میشود. خانواده عروس به حملکنندگان سینیها انعامی داده یا برای هرکدام خلعتی شامل یکدست لباس میفرستند.[۱۱]
محصولات و سوغات
نمونههایی از زیلوهای بافتهشده در اردکان یزد
اردکان در صنایع دستی، جایگاه ویژهای در ایران دارد و قالیهای بافت این شهرستان شهرت جهانی دارند. این شهر، دومین شهر تولیدکنندهٔ فرش در ایران است.[۱۲]زیلو از دیگر صنایع دستی اردکان است. زیلوهایی که در حاشیهٔ آنها نوشته دارد، از شهرت برخوردارند. از دیگر صنایع دستی این شهر میتوان به کرباسبافی، چادرشببافی[۱۳] و خورجینبافی اشاره کرد.[۱۴] از سوغاتهای معروف اردکان میتوان به فرآوردههای کنجدی مانند ارده، حلوا ارده، روغن ارده و کرم ارده اشاره کرد. شیرینیهای معروف یزدی مانند قطاب، باقلوا و پشمک نیز از سوغاتهای شهر اردکان است.[۱۵]
جاذبههای گردشگری
زیارتگاه چکچک
اردکان دارای آثار متعدد تاریخی، مذهبی و طبیعی است، ازجمله:
مسجد جامع اردکان: این بنا به دوران صفویه تعلق دارد. در این مسجد زیراندازی مربوط به سال ۱۰۱۶ق وجود داشته که اکنون در موزهٔ مردمشناسی اردکان نگهداری میشود. این بنا در سال ۱۳۷۷ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
پیر سبز چکچک اردکان: این بنا از زیارتگاههای زردشتیان است. جشن مهرگان هرساله در این بنا برپا میشود. زیارتگاه چکچک در کوههای میان اردکان و انجیره قرار دارد. چکچک برگرفته از صدای قطرات آب است که از صخره چکیده و داخل منبعی ذخیره میشود.
پیر سبز هریشت اردکان: نیایشگاه پیر هریشت هرساله در روز ۱۸ فروردین، محل تجمع زردشتیان و انجام مناسک آنها است.
مسجد چرخاب: مسجد حاج محمد سعیدا که به چرخاب معروف است، دارای دو بخش زمستانی و تابستانی است.
خانه تقدیری اردکانخانه تقدیری: این خانه متعلق به یک تاجر ایرانی با نام تقدیری بوده که در دوران قاجاریه ساخته شده است.
کاروانسرا و برج ارجنان: این بنا مربوط به دوران قاجاریه است و حاج شیخ آقا بابا هرندی، بانی این مکان بوده است. کاروانسرا و برج ارجنان در سال ۱۳۸۴ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
کوچه ضیایی: این کوچه از قدیمیترین کوچههای اردکان است. کوچه ضیایی، ساباطهایی (کوچه مسقف) دارد که معبری برای آرامش عابران است. در این کوچه خانه های انصاری، ضیائی، مجدالعلما (سروری) و سنائی قرار دارند که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند.
موزه مردمشناسی: اولین موزهٔ اردکان است و در سال ۱۳۷۰ش افتتاح شد.
غار اشکفت یزدان: از غارهای مقدس زردشتیان است که با وجود ورودی بسیار باریک، داخل غار ظرفیت ۱۰۰۰ نفر را دارد.
پارک ملی سیاهکوه: این پارک تنها پارک ملی در استان یزد است و گونههای مختلف حیوانی و گیاهی را در خود جای داده است.[۱۶]
موزه فرش اردکان: این موزه در خانهٔ تاریخی ملکافضلی و با هدف معرفی و احیای هنر قالیبافی برپا شده است.[۱۷]
کویر سیاهکوه: این کویر از بزرگترین کویرهای استان یزد است و در قسمت شمالی اردکان واقع شده است.[۱۸]
زیارتگاه پارسبانو: این بنا در روستای زرجوع اردکان واقع شده و از زیارتگاههای مقدس زرتشتیان محسوب میشود. زرتشیان هرساله از ۱۳ تا ۱۷ تیر جهت برگزاری مراسم در این مکان تجمع میکنند. پارسبانو دختر یزدگرد سوم بود که هنگام فرار از دست دشمنان به زرجوع رفته و در کوهی غایب شد. قدمت سنگنوشتهٔ ورودی این بنا به دوران صفویه بازمیگردد.[۱۹]هوبر از گونههای جانوری اردکان است.
کویر مغستان: این کویر با نام ریگ زرین نیز شناخته میشود. در این کویر انواع گونههای جانوری مانند گرگ، شغال و کفتار دیده میشود.[۲۰]
