رصدخانه مراغه: تفاوت میان نسخه‌ها

[[رصدخانه|رصدخانۀ]] مراغه، اولین و بزرگ‌ترین مرکز پژوهش در دانش ستاره‌شناسی (نجوم) در قرن هفتم هجری در [[مراغه]] است که نماد پیشینۀ علوم تجربی و تمدن ایرانی و اسلامی محسوب می‌شود. این مرکز در زمان خود، پیشرفته‌ترین رصدخانۀ جهان و محل پژوهش و تجمع دانشمندان [[مسلمانان]] بوده و تأثیر زیادی بر تغییر روش علمی در حوزۀ نجوم در ایران و جهان داشته است.

رصدخانۀ مراغه، مجموعۀ پژوهشی در زمینۀ ستاره‌شناسی بوده که به‌دستور «هلاکوخان» نوۀ چنگیزخان مغول، زیر نظر [[خواجه نصیرالدین طوسی]] دانشمند، فلیسوف، سیاست‌مدار و مهندس ایرانی و با معماری «فخرالدین احمد» در [[مراغه]] ساخته شده است. <ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%B3-9/879097-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87 «نگاهی دیگر به رصدخانۀ مراغه»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> بنای رصدخانه شامل برج مرکزی و واحد نجومی، [[مدرسه]]، [[کتابخانه]] و سرای استادان بوده است. این مرکز، روی تپه‌ای بلند به‌نام «صدر داغی» مشرف به [[دریاچه ارومیه|دریاچۀ ارومیه]] در غرب مراغه و در نزدیکی دو روستا به‌نام‌های «طالب‌خان» و «حاجی‌کرد» قرار دارد.<ref>[https://www.imna.ir/news/411778/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1 «زندگی‌نامۀ خواجه نصیرالدین طوسی»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>

 

ساخت رصدخانۀ مراغه در ۶۵۷ق آغاز شد و تکمیل بناي آن ۱۵ سال طول کشید. در اين مدت به‌دستور هلاكو، كتاب‌ها و ابزارهای علمي بسياري در آن گرد آوردند.<ref>[https://www.irna.ir/news/83305692/%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87%D9%8A «رصدخانۀ مراغه در غبار بی‌توجهی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>  گروهی از منجمان و دانشمندان مانند رکن‌الدین استرآبادی، محی‌الدین مغذبی، قطب‌الدین شیرازی، شمس‌الدین شیروانی، کمال‌الدین ایجی و نجم‌الدین اسطرلابی در این کار با طوسی مشارکت داشتند.<ref>[https://www.imna.ir/news/411778/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1 «زندگینامۀ خواجه نصیرالدین طوسی»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>  بر اساس شواهد تاریخی، اين مجموعه تا سال ۷۰۳ق يعني تا زمان [[سلطان محمد خدابنده]] فعال بوده ولي پس از آن بر اثر عوامل متعدد از جمله حادثۀ زلزله، تغيير پايتخت و بي‌توجهي حاکمان، رو به ويراني رفته و اکنون مخروبه‌ای از بناهاي متعلق به آن باقي مانده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/83305692/%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87%D9%8A «رصدخانۀ مراغه در غبار بی‌توجهی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>  

#رصدخانۀ مراغه، نخستين و کامل‌ترین رصدخانه در ایران، قبل از كشف تلسکوپ محسوب می‌شود؛ به‌طوری كه تا ۳۰۰ سال بعد رصد‌خانه‌ای با آن امكانات در غرب به‌وجود نیامده بود. <ref>[https://www.irna.ir/news/83305692/%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D9%8A-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87%D9%8A «رصدخانۀ مراغه در غبار بی‌توجهی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

معماری رصدخانۀ مراغه شامل پی‌های سنگی، دیوارهای آجری و سازه‌های دایرهای با اجزای سنگی می‌شود. برج مرکزی آن ۲۲ متر قطر داشت که با دیواری به ضخامت ۸۰ سانتی متر کار شده بود. با توجه به‌ قطر برج، ارتفاع آن ۲۰ تا ۲۵ متر تخمین زده شده است. <ref>[https://www.irna.ir/news/7572122/%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C «رصدخانۀ مراغه یادگاری ارزشمند از دوران خواجه نصیرالدین طوسی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

===معماری دستوری===  

معماری این مرکز، به‌فرمان هلاکوخان انجام شده و معماری دستوری محسوب می‌شود؛ این نوع معماری، اساس معماری عصر [[ایلخانان]] را تشکیل می‌دهد و تمام شاهکارهای معماری این دوره مانند [[تخت سلیمان]] تکاب، [[ارگ علیشاه|ارگ]] و مسجد علیشاه در [[تبریز]] و [[گنبد سلطانیه]] در زنجان در شمار معماری دستوری قرار دارند.<ref> [https://www.farsnews.ir/azarbaijan-sharghi/news/14000729000122/%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%DB%8C «رصدخانۀ مراغه و نقش خواجه نصیر در ظهور شیوۀ معماری آذری»، خبرگزاری فارس.]</ref>

 

===فراگیر بودن===

رصدخانۀ مراغه، فضاهای کاربردی فراگیر داشته به‌طوری که در بنیاد [[رصدخانه]]، تأسیسات مختلف در کنار هم لحاظ شده و علاوه‌بر ساختمان رصدخانه، مکان‌هایی برای تدریس و اقامت دانشمندان، [[مسجد]]، کوشک هلاکوخان، [[کتابخانه]] و کارگاه ریخته‌گری احداث‌ شده بود.<ref> [https://www.farsnews.ir/azarbaijan-sharghi/news/14000729000122/%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%DB%8C «رصدخانۀ مراغه و نقش خواجه نصیر در ظهور شیوۀ معماری آذری»، خبرگزاری فارس.]</ref>

#کتابخانه؛ کتابخانۀ رصدخانه دارای ۴۰۰ جلد کتاب ریاضی، نجومی، فلسفی، پزشکی و ادبی بوده که از بغداد به این مرکز انتقال یافته بود؛

#سرای استادان؛ سرای استادان و پژوهشگران این رصدخانه نیز روی تپه و با ۱۷ واحد مجزا ساخته شده بود. <ref>[https://www.irna.ir/news/7572122/%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87-%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D9%88%D8%B3%DB%8C «رصدخانۀ مراغه یادگاری ارزشمند از دوران خواجه نصیرالدین طوسی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

 

#«عبدالسلام» دانشمند فیزیکدان پاکستانی و برندۀ جایزۀ نوبل فیزیک سال ۱۹۷۹م، رصدخانۀ مراغه را نخستن رصدخانه به‌ معنی واقعی کلمه می‌داند و معتقد است که رصدخانۀ‌ استانبول‌، چین‌ و حتی‌ رصدخانه‌های‌ هند در قرن‌ دوازدهم‌ نیز همه‌ از جلوه‌های‌ رصدخانۀ‌ مراغه‌ است‌. <ref>[https://www.isna.ir/news/99120402950/%D9%85%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%BA%D8%B4-%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA «مردی که با نبوغش اولین رصدخانه جهان را ساخت»، خبرگزاری ایسنا].</ref>