بامیان: تفاوت میان نسخه‌ها

بامیان، نگین درخشان افغانستان، در دل کوه‌های مرکزی این سرزمین جای گرفته است. این دیار کهن، در مسیر جادهٔ ابریشم، نقش پلی را ایفا می‌کرد که فرهنگ‌های آسیای میانه را به شبه‌قارهٔ هند پیوند می‌داد. با مجسمه‌های بزرگ بودا، شهر اسرارآمیز غلغله، قلعهٔ افسانه‌ای ضحاک و دریاچه‌های فیروزه‌ای بند امیر، بامیان گنجینه‌ای زنده از تاریخ و طبیعت است که همواره دل گردشگران و پژوهشگران را به خود کشیده است. بیشتر مردم این سامان، به زبان فارسی و با گویش دلنشین هزارگی سخن می‌گویند و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. زندگی آنان با کشاورزی، دامداری و هنر دست‌های ماهرشان در صنایع دستی، جریان دارد. انتخاب بامیان به‌عنوان نخستین پایتخت فرهنگی سارک در سال ۲۰۱۵، گواهی بر جایگاه رفیع فرهنگی این خطه است. با همهٔ زیبایی‌ها و داشته‌هایش، بامیان همچنان برای توسعه و حفظ میراث گران‌بهای خود به یاری و توجهی بیشتر نیاز دارد؛ تا این کهن‌شهر، همچون گذشته، بدرخشد و نام افغانستان را در جهان بلندآوازه سازد.

نام بامیان با مفاهیم نور و روشنایی پیوند دارد. واژهٔ «بام» که در ترکیباتی چون بامی، بامین و بامیان دیده می‌شود، در زبان‌های باستانی منطقه به‌معنای روشنایی و درخشش به‌کار می‌رفته است. این مفهوم همچنان در عبارت رایج «از بام تا شام» که به دورهٔ زمانی از طلوع تا غروب خورشید اشاره دارد، حفظ شده است. برخی پژوهش‌ها، ردپای نام بامیان را در متون کهن اوستایی یافته‌اند. در [[اوستا]]، این نام به‌صورت‌های «gien-bam» یا «gien-wam» ثبت شده و در دورهٔ پهلوی به شکل «bamikan» تحول یافته که بعدها به تلفظ امروزی «بامیگان» و سپس «بامیان» تبدیل شده است.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> همچنین واژهٔ «بامیه» در اوستا به‌عنوان صفتی به‌معنای فروزنده و تابنده به‌کار رفته و صورت پهلوی آن «بامیک» از همین ریشه است.<ref>حبیبی، «بامیان و شیران در لغت و تاریخ»، 1348ش، ص55.</ref> در [[زبان فارسی]]، واژهٔ «بام» بار معنایی روشنایی، سپیده‌دم و درخشندگی صبحگاهی را حفظ کرده است. به‌نظر پژوهشگران، این ویژگی اشاره‌ای به موقعیت جغرافیایی خاص منطقهٔ باستانی بامیان در میان کوه‌های مرتفع و آفتاب‌گیر دارد.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

در اوستا (وندیداد) از بامیان با نام‌هایی همچون «خَنِیرَت‌بامی»، «هَنِیره‌بامی»، «ایران‌ویجه»، «پارس» و «ورنهٔ چهارگوش» یاد شده است.<ref>محمدی شاری، بامیان؛ پایتخت شکوه اساطیری، 1395ش، ص34.</ref> رشته‌کوه‌های هندوکش و بابا در بامیان نیز با نام‌های «هَراییتی» و «هَرابُرز اوپارسین» به‌معنای بالاترین پرواز سین (عقاب) آمده است. در متون پهلوی، این کوه‌ها به نام «اَبَرسِین» و در نوشته‌های مورخان به‌عنوان «پامیر» و در [[شاهنامه]] به نام «البرز» ثبت شده است. در دوران سلطهٔ یونانیان، بامیان و سرزمین‌های جنوبی آن را «پامیزوس»، «پاراپامیزوس» و «پاراپامیزاد» می‌نامیدند. برخی محققان معتقدند واژه‌های پامیر، پامیزوس، پاراپامیزوس و بامیان ریشهٔ مشترکی دارند و همگی به‌معنای سرزمین‌های بلند هستند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

== تاریخچه ==

[[پرونده:بامیان۱.jpg|جایگزین=تندیس‌های بودا در دل کوه‌های مرکز بامیان |بندانگشتی|تندیس‌های بودا در دل کوه‌های مرکز بامیان ]]

بر اساس افسانه‌ها و روایت‌های کهن، بامیان را [[ضحاک]] تأسیس کرد و به‌مدت ۱۰۰۰ سال بر آن حکمرانی کرد. در روایاتی دیگر، بامیان را نخستین سکونتگاه [[آدم]] و [[حوا]] می‌دانند و تندیس‌های صلصال و شهمامه را نمادی از این نخستین زوج بشری تفسیر می‌کنند. نام [[کوه بابا]] نیز در این روایات به آدم نسبت داده می‌شود. این سرزمین در اذهان مردم، محل تلاقی شخصیت‌های اسطوره‌ای و دینی متعددی چون ضحاک، [[کاوه]]، [[فریدون]]، امیر حمزه و [[امام علی]] است. همچنین بامیان در باور عامه، سرزمین شگفتی‌ها و محل سکونت موجودات افسانه‌ای مانند [[دیو|دیوان]]، [[پری|پریان]] و [[آل (زائوترسان)|الخاتوها]] به‌شمار می‌رود. برخی روایت‌گران محلی معتقدند بامیان در دوران باستان دارای چهار پایتخت بوده است: شهر ضحاک، شهر غلغله، شهر سرخوشک و شهر سارسینگ.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

بر پایهٔ متون دینی کهن و منابع تاریخی، مردمان کوهستان‌های مرکزی بامیان خود را آریایی و کیانی می‌خواندند. شواهد پیکره‌ها و نقوش باستانی گواه آن است که تمدن‌های میترایی و خورشیدپرستی در این منطقه رواج داشته و سپس [[آیین زرتشت]] و بعدها بودایی جایگزین آن شدند. به استناد آثار باقی‌مانده، سازندگان این تمدن، چهره‌هایی مشابه هزاره‌های امروزی داشته‌اند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> [[کوشانیان]]، از مهم‌ترین حامیان آیین بودا، این دین را از افغانستان تا ترکستان چین گسترش دادند. تندیس‌های بزرگ بودای بامیان در این دوره ساخته شدند و بامیان به مقام پایتخت معنوی آسیا ارتقا یافت. بسیاری از راه‌های دور برای زیارت این بت‌ها می‌آمدند و نذورات فراوانی تقدیم می‌کردند.<ref>حبیبی، «بامیان و شیران در لغت و تاریخ»، 1348ش، ص57-58.</ref> موقعیت جغرافیایی بامیان در مسیر [[راه ابریشم]] نیز بهره‌مندی اقتصادی زیادی برای آن به همراه داشت.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، 1375ش، ج5، ص111.</ref>

با سقوط کوشانیان به دست شاپور اول ساسانی در ۲۲۰م، بامیان تحت حاکمیت [[ساسانیان]] قرار گرفت، اما این تسلط به‌دلیل تهاجمات پی‌درپی هپتالیان ([[یفتلی‌ها]]) و ترکان، ناپایدار بود. دولت یفتلیان (۴۵۰–۵۶۸م) قلمرو خود را از مرو تا کشمیر گسترش داد و در دورهٔ «اخشنور» که یفتلیان به اوج قدرت رسیدند، «میهره‌کوله» با تمرکز بر [[بلخ]]، بامیان و [[بادغیس]]، در تحولات سیاسی و فرهنگی منطقه اثرگذار بود.<ref>[https://www.radioneshat.com/fa/دانستنیهای-افغانستان-بخش-اول-تاریخ-و-جغرافیا-دولت-یفتلی-450-568-میلادی «دانستنیهای افغانستان بخش اول، تاریخ و جغرافیا: دولت یفتلی ( 450الی568 میلادی)»، وب‌سایت رادیو نشاط.]</ref> هیونگ تسانگ، زائر چینی بودایی که در ۶۳۰م به بامیان سفر کرد، در آثار خود مجسمه‌های بزرگ بودا، معابد، تزئینات طلایی، نقاشی‌های دیواری و آب زلال بندامیر را توصیف کرده است. بر اساس شرح او، در آن دوران شهر بامیان با معابد و صومعه‌های خود در اوج رونق و آبادی قرار داشته است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ؛] اصغری، راهنمای بامیان، ۱۳۹۵ش.</ref>

هویت سازندگان آثار تاریخی بامیان، از معماهای باستان‌شناسی آسیای مرکزی است. موسیو فوشه، رئیس هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان (۱۹۲۲م)، ساخت نخستین بناهای بامیان را به قرن اول میلادی و دورهٔ کوشانیان به‌ویژه عصر کانیشکا نسبت داده است. کهزاد نیز با تکیه بر گزارش هیوان تسنگ، جهانگرد چینی قرن هفتم میلادی، این فرضیه را تأیید کرده و زمان ساخت تندیس‌ها را قرون سوم و چهارم میلادی تخمین زده است. برخی پژوهشگران با بررسی ویژگی‌های معماری، وجود نمادهای مهری و زردشتی در لایه‌های زیرین آثار و نیز افسانه‌های محلی، بر تعلق بناها به تمدنی قدیمی‌تر از کوشانیان باور دارند. سبک زندگی کوچ‌نشینی کوشانیان و عدم شواهدی از تمدن شهری پیشرفته میان آنان، با توانایی ساخت چنین آثار پیچیده‌ای در تناقض است. همچنین، عدم وجود تصاویر یا نمادهای مشخص کوشانی در میان نگاره‌ها و غیاب اشاره به آنان در روایات محلی، بر تردیدها می‌افزاید و نقش کوشانیان را به حفاظت یا گسترش این بناها محدود می‌سازد، نه بنیان‌گذاری آنها.<ref>[https://zabolestan.blogfa.com/post/44 کیانی، «بناهای باستانی بامیان ساخته چه کسانی است؟»، وبلاگ زابلستان.]</ref>

با ورود فاتحان مسلمان، پادشاه بامیان ملقب به «شیر» در حدود ۱۵۰ق به اسلام گروید و آیین بودا و هنر مجسمه‌سازی در این سرزمین متوقف شد. او از فاتحان استقبال کرد و با آنان پیوند [[خویشاوندی]] برقرار نمود. یعقوب لیث صفاری در ۲۵۶ق بامیان را تسخیر کرد و صورت بت‌ها را تراشید و طلاها و زیورآلات آنها را غنیمت گرفت. اصطخری، جغرافی‌دانان مسلمان در سدهٔ چهارم هجری، بامیان را به اندازهٔ نیمی از بلخ و بر فراز تپه‌ای مرتفع توصیف کرده و بر حاصل‌خیزی بی‌نظیر آن تأکید داشته است. مقدسی آن را در زمرهٔ بنادر مهم خراسان و گنجینه‌ای از نوادر سند معرفی کرده و به سرمای شدید و نبود حشرات موذی اشاره کرده است. یاقوت حموی در اوایل سدهٔ هفتم هجری، از معبدی باشکوه با ستون‌های عظیم و دو پیکرهٔ عظیم بودا با نام‌های «سرخ‌بت» و «خنک‌بت» سخن گفته است. در حمله مغول، بامیان، ویران شد و سکونت دوباره در آن را ممنوع کردند. پس‌از این واقعه، بامیان تا مدت‌ها با نام «موبلق» (شهر نفرین‌شده) شناخته می‌شد.<ref>لسترینج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرق، 1393ش، ص <bdi>۴۴۵</bdi>.</ref>

ولایت بامیان با مساحتی حدود ۱۹٬۲۰۰ کیلومتر مربع، یکی از مناطق کوهستانی در مرکز افغانستان است. این ولایت از شمال با [[سمنگان]]، از شمال‌غرب با [[سرپل]]، از جنوب با میدان وردک، [[غزنی]] و [[ولایت دایکندی|دایکندی]]، از شرق با [[پروان]] و [[بغلان]] و از غرب با [[غور]] و دایکندی همسایه است. ارتفاع آن از سطح دریا ۲۵۰۰ متر است. بامیان در گذشته‌های دور، قلمرو وسیع‌تری داشته که شامل غرجستان، بلخ، [[بدخشان]]، تخارستان، [[پنجشیر]]، پروان و غوربند می‌شده است.<ref name=":21">محمدی شاری، بامیان؛ پایتخت شکوه اساطیری، 1395ش، ص33.</ref>

* [[پرونده:بامیان۲.png|جایگزین=کوه شاه‌فولادی بامیان|بندانگشتی|کوه شاه‌فولادی بامیان]]'''رشته‌کوه بابا''' (شاه‌فولادی): این رشته‌کوه بزرگ‌ترین و مهم‌ترین سلسله‌کوه بامیان است که از شرق آغاز شده و حدود ۲۰۰ کیلومتر به سمت غرب ادامه می‌یابد و به کوه‌های سفیدکوه، سیاه‌کوه و تیربند ترکستان منشعب می‌شود. قلهٔ شاه‌فولادی با ارتفاع ۵۱۶۰ تا ۵۱۹۱ متر، مرتفع‌ترین نقطهٔ آن است و منابع غنی آب و مواد معدنی را در اختیار ساکنان قرار می‌دهد.<ref name=":1">[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

* '''کوه عروس''': با ارتفاع حدود ۴۵۰۰ متر در امتداد کوه‌های بابا، یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی بامیان است که به‌سبب قله‌ای به شکل عروس سوار بر اسب، چشمه‌ساران زلال و دامنه‌های پوشیده از گل و گیاه، منظرهای بدیع دارد. برف‌های دائمی، حوضچه‌های آب زلال، [[چشمه آبگرم|چشمه‌های آب‌گرم]] و عسل مرغوب از ویژگی‌های آن است. دربارهٔ این کوه، افسانه‌ای محلی وجود دارد که روایت‌گر عشقی تراژیک و نماد [[پاک‌دامنی]] زنان است.<ref name=":22">[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/44342/کوهی%20در%20%C2«Ø¨Ø§Ù…یان%C2»%20که%20%20نو%20عروس%20را%20سنگ%20کرد «کوه عروس نمادی از عروس سنگی بر فراز کوه‌های بامیان»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref>

* سایر کوه‌ها: کوه‌های میخ، قوناق، سیاه‌کوه، دوشاخ، بینی‌گاو و سلسله‌کوه‌های نیل در منطقه ورس، هر یک در معیشت و حیات اجتماعی مردم نقش اساسی دارند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> برخی از این کوه‌ها با شکل‌های تماشایی، الهام‌بخش افسانه‌ها و روایت‌های عاشقانه و پهلوانی بوده‌اند.<ref name=":23">[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/44342/کوهی%20در%20%C2«Ø¨Ø§Ù…یان%C2»%20که%20%20نو%20عروس%20را%20سنگ%20کرد «کوه عروس نمادی از عروس سنگی بر فراز کوه‌های بامیان»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref>

[[پرونده:بامیان۳.jpg|جایگزین=نمایی از کوتل (گردنه) آجه‌گگ در فصل زمستان|بندانگشتی|نمایی از کوتل (گردنه) آجه‌گگ در فصل زمستان]]

بامیان از طریق گردنه‌های (کوتل) صعب‌العبور به دیگر مناطق متصل می‌شود. «کوتل شیبر» (۳۰۲۵ متر) دروازهٔ شرقی به سوی پروان و کابل است. «کوتل آجه‌گگ» شاهراه تاریخی شمال-جنوب به وردک بوده است. «کوتل آق‌رباط» در شمال‌غرب، اتصال به سیغان را برقرار می‌سازد. در جنوب، «کوتل شاتو» و «کوتل صدبرگ» به ترتیب یکاولنگ را به پنجاب و کرمان متصل می‌کنند و «کوتل قوناق» (۳۳۳۰ متر) مرز طبیعی با دایکندی است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

=== منابع آبی ===

'''رودخانه‌ها''': ولایت بامیان از غنی‌ترین مناطق افغانستان از نظر منابع آبی است. چهار رودخانهٔ اصلی از کوه‌های آن سرچشمه می‌گیرند: رود بامیان (از شمال کوه بابا به سمت شمال)، رود بند امیر (از چشمه گپرک و آب‌های بندامیر به سوی بلخ)، رود دره چاشت (از هفت‌چشمه) و رود پنجاب (محل تلاقی پنج رود). همچنین رودهای ورس، کهمرد، مرغاب، هری‌رود و بلخ از این منطقه سرچشمه می‌گیرند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref><ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص314.</ref>

'''دریاچه‌ها''': دریاچه‌های طبیعی بامیان با زیبایی خیره‌کننده، نقش حیاتی در تأمین آب و گردشگری دارند.

* '''حوض‌های کوه بابا''': مجموعه‌ای از دریاچه‌های طبیعی (حدود ۲۰ حوضچه آبی) در کوه بابا که بزرگ‌ترین آنها «حوض عزت» با ابعاد یک در دو کیلومتر است.

* '''حوض و یخچال طبیعی سچک:''' این پدیده طبیعی منحصربه‌فرد در دامنه‌های کوه بابا واقع شده و بخشی از آن در طول سال یخ‌زده باقی می‌ماند. آب این دریاچه خاصیت درمانی دارد.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

ولایت بامیان دارای آب‌وهوای سرد و خشک با زمستان‌های بسیار سخت (تا ۲۵- درجه سانتی‌گراد) است. این شرایط بر سبک زندگی، معماری خانه‌ها (دیوارهای ضخیم و پنجره‌های کوچک)،<ref>[https://www.afghanpaper.com/info/velaiat/bamian.htm «ولایت بامیان»، شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref> شیوهٔ گذران اوقات فراغت (قصه‌گویی و هنرهای دستی) و اقتصاد معیشتی (کشاورزی محدود و نیاز به ذخیره‌سازی مواد غذایی) تأثیر عمیقی گذاشته است. با این حال، بهار و تابستان معتدل، فرصت‌هایی برای جبران این محدودیت‌ها فراهم می‌آورد.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

=== جمعیت‌شناسی بامیان ===

بیشتر ساکنان ولایت بامیان، از [[قوم هزاره]] و اندکی از [[قوم تاجیک]] هستند.<ref name=":16">[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> تمامی مردم این استان، [[مسلمان]] بوده و بیشتر آنها [[شیعیان]] دوازده امامی و مابقی نیز از اهل‌سنت و شیعیان اسماعیلیه هستند.<ref name=":17">وزارت اقتصاد، «پروفایل ولایت بامیان، چشم‌انداز انکشاف اقتصادی و اجتماعی»، 1398ش، ص89</ref>

=== زبان ===

بیشتر مردم بامیان را هزاره‌ها تشکیل می‌دهند که با [[زبان فارسی]] و گویش هزارگی صحبت می‌کنند. تاجیک‌های بامیان نیز فارسی را با لهجهٔ تاجیکی صحبت می‌کنند.<ref name=":19">[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ؛][https://www.afghanpaper.com/info/velaiat/bamian.htm «ولایت بامیان»، شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.].</ref> منابع تاریخی ازجمله آثار مقدسی، جغرافی‌دان سدهٔ چهارم هجری، گواهی می‌دهند که مردم بامیان و مناطق هزاره‌نشین همیشه فارسی‌زبان بوده‌اند. بررسی‌های تطبیقی نشان می‌دهد گویش هزارگی بامیان با زبان [[بلخ]] باستان نیز قرابت‌های ساختاری دارد. این گویش بسیاری از ویژگی‌های آوایی، واژگانی و دستوریِ فارسی باستان را در خود دارد و ادامهٔ طبیعی زبان بلخ قدیم شناخته می‌شود.<ref name=":20">محمدی شاری، بامیان؛ پایتخت شکوه اساطیری، 1395ش، ص159-160.</ref>

== ساختار اداری ولایت بامیان ==

ولایت بامیان دارای هفت ولسوالی (شهرستان) است که هر یک ویژگی‌های طبیعی، اقتصادی و تاریخی خاص خود را دارند:

'''بامیان''': مرکز ولایت، در مجاورت رشته‌کوه‌های بابا با آب‌وهوای سرد. این منطقه به‌عنوان یکی از کهن‌ترین نقاط تاریخی افغانستان و قلب [[قوم هزاره#هزاره‌جات|هزارستان]] شناخته می‌شود و به‌دلیل مجسمه‌های عظیم بودا (تخریب‌شده در دورهٔ طالبان) شهرت جهانی دارد. ساکنان اصلی آن [[قوم هزاره]] هستند که اکثریت [[شیعیان افغانستان]] را تشکیل می‌دهند.

'''کَهمَرد''': در ۱۰۰ کیلومتری شمال‌شرق بامیان، با اقتصاد مبتنی بر کشاورزی و باغداری شامل زردآلو، سیب، بادام، انگور، انار، سنجد و توت، که هزاران جریب باغستان را شامل می‌شود.<ref>دولت‌آبادی، شناسنامهٔ افغانستان، 1371ش، ص17؛ [https://www.iribnews.ir/fa/news/3145653/ولایت-بامیان-افغانستان-کجاست-و-چه-اهمیتی-دارد «ولایت بامیان افغانستان کجاست و چه اهمیتی دارد؟»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref>

'''پنجاب''': نام آن از تلاقی پنج رود (غرغری، تگاب برگ، نرگس، مهر و ترپس) گرفته شده است. منطقه‌ای با مراتع سرسبز و کشاورزی رونق‌دار که فرآورده‌های دامی آن به [[کابل]] صادر می‌شود. کوه عروس با برف‌های نیمه‌تابستانی، چشمه‌ساران و عسل معروف، از جاذبه‌های گردشگری آن است.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/58957/پنجاب%20یکی%20از%20ولسوالی%20های%20زیبای%20افغانستان%20%20تصاویر «سفری به ولسوالی با صفای «پنجاب» در بامیان + تصاویر»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref>

'''سیغان''': منطقه‌ای کشاورزی با محصولات زردآلو، بادام، شفتالو، گندم و سیب‌زمینی. قریه‌های معروف آن شامل بیانی، خدادادخیل، سیدبابا، قرخوال، گوشگ، خواجه گنج، آب‌بالای بیگل، پشتواز، چراغان، غورابچی، جنگلک، سوخته چنار، غوراب، کوهگدای، باغمیرا، ده‌نوله، قراونه و ده‌امان است.

'''شیبَر''': در ۴۸ کیلومتری شمال‌شرق بامیان و ارتفاع ۲۶۰۰ متر. این ولسوالی در تقاطع سه شاهراه استراتژیک حاجیگگ-میدان وردک، شیبر-پروان و شکاری-بغلان قرار دارد و معدن عظیم آهن حاجی‌گک، یکی از بزرگ‌ترین ذخایر آسیا، در آن واقع شده است.

'''وَرَس''': در ۱۷۲ کیلومتری جنوب‌غربی بامیان، منطقه‌ای مرزی و راهبردی است. سیب‌زمینی درشت و خوش‌طعم، زردآلو و توت مرغوب آن شهرت دارد. نمد لیگان به‌عنوان مرغوب‌ترین نمد افغانستان و صنایع دستی دیگری چون گلیم، شال، [[پلاس]] و برجی از تولیدات آن است.

[[پرونده:بامیان۴.jpg|جایگزین=مرکز یکاولنگ؛ از پرجمعیت‌ترین السوالی‌های بامیان|بندانگشتی|مرکز یکاولنگ؛ از پرجمعیت‌ترین السوالی‌های بامیان. ]]

'''یَکاوْلَنگ''': محل دریاچه‌های بند امیر (اولین پارک ملی افغانستان) و چهل‌برج (بقایای قلعه‌ای باستانی) که سالانه هزاران گردشگر خارجی را جذب می‌کند و منبع درآمدی مهم برای مردم و دولت است.<ref>دولت‌آبادی، شناسنامهٔ افغانستان، 1371ش، ص17؛ [https://www.iribnews.ir/fa/news/3145653/ولایت-بامیان-افغانستان-کجاست-و-چه-اهمیتی-دارد «ولایت بامیان افغانستان کجاست و چه اهمیتی دارد؟»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> این ولسوالی در ۱۳۹۵ش به دو بخش «یکاولنگ شماره یک» (مرکز: دره چاشت) و «یکاولنگ شماره دو» (مرکز: نیک) تقسیم شد<ref>رضایی، «افتتاح ولسوالی حصه دوم یکه ولنگ در بامیان»، خبرگزاری تساوی.</ref> و مجموعاً بیش از ۴۴۰ قریه دارد.<ref>دانش، «معلومات دربارهٔ ولسوالی‌های بامیان»، وب‌لاگ اسکای.</ref> شاهراه آن از شرق به بامیان–کابل و بامیان–مزارشریف و از غرب به غور و دایکندی متصل است<ref>عرفانی، تحولات سیاسی - اجتماعی ولایت بامیان، 1368ش، ص54.</ref> و با کمک بانک آسیایی توسعه یافته است.<ref>وزارت اقتصاد، پروفایل ولایت بامیان، چشم‌انداز انکشاف اقتصادی و اجتماعی، 1398ش، ص42.</ref> زیرساخت‌های درمانی آن شامل یک شفاخانه، سه مرکز صحی اساسی، چهار مرکز فرعی، یک مرکز درمانی توبرکلوز و یک مرکز سیار است.<ref>دانش، «معلومات دربارهٔ ولسوالی‌های بامیان»، وب‌لاگ اسکای.</ref>

بامیان یکی از ولایت‌های کمتر توسعه‌یافتهٔ افغانستان است که اقتصاد آن عمدتاً بر پایهٔ کشاورزی سنتی استوار است. زمان کشت بهاره از اول حمل تا اول جوزا و کشت خزانی از اول میزان تا دهم عقرب است. این ولایت با تولید ۳۳ نوع محصول زراعی از جمله [[گندم]]، [[سیب‌زمینی]]، [[جو]]، [[باقالی|باقلی]]، [[عدس]]، [[ذرت|جواری]] و سبزیجاتی مانند [[هویج]]، [[شلغم]]، [[پیاز]]، کرم، [[گل‌کلم]]، [[کاهو]]، [[فلفل]]، [[تره]]، [[کدو]]، [[خیار]] و ترب و میوه‌هایی چون [[زردآلو]]، [[سیب]]، [[گیلاس]]، [[گلابی]]، [[بادام]]، [[گردو]] و [[توت]]، نقش مهمی در تأمین معیشت مردم دارد. همچنین [[گیاهان دارویی]] و عایداتی مانند [[آنغوزه]]، [[زیره]] و [[شیرین‌بیان]] از دیگر محصولات این منطقه است.<ref name=":0">وزارت اقتصاد، «پروفایل ولایت بامیان، چشم‌انداز انکشاف اقتصادی و اجتماعی»، 1398ش، ص27</ref>

دامداری در بامیان به‌صورت سنتی و معیشتی انجام می‌شود و [[گوسفند]]، [[بز]]، [[گاو]]، [[اسب]]، [[قاطر]] و [[الاغ]] از مهم‌ترین دام‌های پرورشی هستند. پرورش مرغ خانگی و [[زنبورداری]] نیز به‌عنوان مشاغل نوپا در حال توسعه است. نبود سیستم‌های مدرن بسته‌بندی، فرآوری و نگهداری، فروش محصولات را به‌صورت محلی و غیرعمده محدود کرده و درآمد چندانی برای دامداران به‌همراه ندارد.<ref>وزارت اقتصاد، «پروفایل ولایت بامیان، چشم‌انداز انکشاف اقتصادی و اجتماعی»، 1398ش، ص28.</ref>

صنایع دستی بامیان شامل قالین ([[قالی]])، [[گلیم]]، [[نمد]]، [[برک]] و [[خامک‌دوزی]] است. قالین و گلیم هزارگی شهرت بین‌المللی داشته و در نمایشگاه‌های جهانی جایگاه ممتازی دارد. یخن‌دوزی به‌دلیل استقبال گردشگران رایج شده و هر لباس یخن‌دوزی‌شده به قیمت ۴ تا ۵ هزار افغانی فروش می‌رود. زنان بامیان در ساخت گلدان، جاقاشقی، سبد و موره‌دوزی مهارت دارند و برخی تولیدات به خارج صادر می‌شود.<ref>[https://kabulestan.com/مکان-ها/شهر-باستانی-بامیان/ «ولایت باستانی بامیان»، وب‌سایت کابلستان.]</ref>

بامیان دارای معادن با کمیت و کیفیت بالا است. معادن فعال عبارت‌اند از:

* معادن ذغال‌سنگ در پنجاب (خشکچه کرمان)، یکاولنگ (قوم آبه، سرمرغی، سچگ، سیاه‌دره)، سیغان (کاریز، خواجه گنج، علاقه‌داری، کوشک)

* معدن آهن حاجی‌گگ در شیبر با خلوص ۸۰٪ (یکی از مهم‌ترین معادن افغانستان)

بامیان با جاذبه‌های تاریخی مانند تندیس‌های بودا (صلصال و شهمامه)، شهر غلغله و مناظر طبیعی چون بند امیر، ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر دارد. این صنعت می‌تواند منبع مهم درآمدزایی باشد، اما جنگ‌ها و ناامنی‌های چند دهه، مانع رشد آن شده است. در دوران جمهوری اسلامی، [[گردشگری]] رشد نسبی داشت و [[هتل]]‌های متعددی ساخته شد.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

'''حمل‌ونقل''': بامیان دارای ۶۴ کیلومتر راه شهری و ۹۳۴ کیلومتر راه ولایتی و ولسوالی است که از این مقدار ۱۹۱٫۸ کیلومتر آسفالت و ۸۰۶٫۲ کیلومتر خاکی است. فرودگاه کوچک شهید مزاری برای نشست هواپیماهای کوچک در این ولایت وجود دارد.<ref>نایل، ساختار طبیعی هزاره‌جات، 1381ش، ص101- 103</ref><ref>وزارت اقتصاد، پروفایل ولایت بامیان، چشم‌انداز انکشاف اقتصادی و اجتماعی، 1398ش، ص25</ref>

'''هتل‌ها''': مهم‌ترین مراکز اقامتی شامل هتل‌های غلغله، راه ابریشم، هایلند، شاهی و نوربند است که با ارائه غذاهای محلی و بین‌المللی، بخشی از نیازهای مسافران را تأمین می‌کنند.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=geklIQlcnIk «هتل‌های بامیان»، وب‌سایت یوتیوب.]</ref>

'''مراکز درمانی''': بامیان با جمعیتی پراکنده و شرایط جغرافیایی دشوار، با چالش‌های جدی در دسترسی به خدمات درمانی مواجه است. مناطق دورافتاده مانند پنجاب با کمبود شدید مراکز بهداشتی روبه‌رو هستند و بسیاری از زنان به روش‌های سنتی زایمان روی می‌آورند که خطر مرگ و میر را افزایش می‌دهد.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2025/01/26/population-increase-and-lack-of-facilities-in-bamyan-health-centers-people-demand-upgrading-of-provincial-hospital/ «افزایش جمعیت و کمبود امکانات در مراکز صحی بامیان؛ مردم خواستار ارتقای شفاخانۀ ولایتی هستند»، خبرگزاری پژواک.]</ref> بر اساس آمار ۱۳۹۲ش، بامیان دارای ۹۹ واحد صحی شامل یک شفاخانهٔ ولایتی، ۳ شفاخانهٔ ولسوالی، ۱۰ مرکز جامع، ۲۳ مرکز اساسی، ۳۰ مرکز فرعی، ۳ مرکز درمانی توبرکلوز، ۲۴ آشیانهٔ صحی، ۲ مرکز معتادین، ۲ تیم حمایوی سیار و یک مرکز صحی محبس بوده است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/86201/شفاخانه-بامیان-تصدیق-نامه-بین-المللی-آی-سی-یو-دست-آورد «شفاخانه بامیان تصدیق نامه بین‌المللی آی سی یو را به دست آورد»، خبرگزاری آوا.]</ref> در ۱۴۰۳ش، این تعداد به ۱۱۸ مرکز درمانی افزایش یافته، اما کمبود پزشکان متخصص و آگاهی پایین عمومی از موانع اصلی ارائهٔ خدمات مطلوب است.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2025/01/26/population-increase-and-lack-of-facilities-in-bamyan-health-centers-people-demand-upgrading-of-provincial-hospital/ «افزایش جمعیت و کمبود امکانات در مراکز صحی بامیان؛ مردم خواستار ارتقای شفاخانۀ ولایتی هستند»، خبرگزاری پژواک.]</ref> مهم‌ترین مراکز درمانی بامیان عبارت است از:

* شفاخانه ۱۴۱ بستر آغاخان: این بیمارستان در ۱۳۸۶ش با همکاری دولت [[افغانستان]]، [[فرانسه]]، [[کانادا]] و بنیاد آغاخان بهره‌برداری شد و با ارائه خدمات تخصصی در حوزه‌های داخلی، اطفال، زنان و زایمان و جراحی، نقش مهمی در ارتقای سلامت منطقه دارد. این مرکز همچنین به‌عنوان مرکز آموزشی برای کادر پزشکی عمل می‌کند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/195608 «افتتاح شفاخانه بامیان توسط سرور دانش+تصاویر» خبرگزاری شفقنا.]</ref>

* شفاخانه ۱۲۰ بستر امام خمینی: این بیمارستان با حمایت [[جمهوری اسلامی ایران]] در شهر بامیان احداث شده و دارای بخش‌های تخصصی جراحی، پیوند اعضا، زنان و زایمان، اطفال و مراقبت‌های ویژه است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1402/09/01/2993569/دیدار-مقامات-وزارت-بهداشت-افغانستان-از-بیمارستان-امام-خمینی-ره-در-بامیان «دیدار مقامات وزارت بهداشت افغانستان از بیمارستان امام خمینی(ره) در بامیان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

* همچنین با حمایت صندوق جمعیت سازمان ملل، کار ساخت و بازسازی ۲۴ مرکز صحی در مناطق دوردست ۷ ولسوالی بامیان از ۱۴۰۲ آغاز شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8446906/کار-ساخت-و-بازسازی-۲۴-مرکز-صحی-در-بامیان-آغاز-شد «کار ساخت و بازسازی ۲۴ مرکز صحی در بامیان آغاز شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

غذاهای سنتی بامیان شامل نان گندم محلی، نان و دوغ، شوربا، قبرغه‌داغ، گوشت‌کوچه، شیر روغو، حلوای سفید، قورمه‌پلو، نان ملیده، آش‌کشیده و پیاوهٔ سیب‌زمینی است که ریشه در فرهنگ و طبیعت کوهستانی منطقه دارند.<ref>محمدی شاری، بامیان؛ پایتخت شکوه اساطیری، ش1395، ص86-89</ref>

بازی‌های محلی مانند شیغی (بجول‌بازی)، کلاه‌شرط، [[بزکشی]]، نیزه‌زنی، کشتی، دره‌میخ، لنگی‌بازی، توپ‌دنده، سنگ‌چبچی، ریسمان‌کشی و لخشک روی سرجه، و نیز بازی‌های ویژهٔ زنان مانند اخوچی، پیشپو، غمبور، چهارده‌فال و فقیرک‌بازی، به‌دلیل مهاجرت، شهرنشینی، ورود فرهنگ‌های خارجی و سرگرمی‌های دیجیتال، در حال فراموشی هستند.<ref>[https://8am.media/fa/local-games-bamyan-fading/ «بازی‌های محلی مردم بامیان در حال محو شدن»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> کشتی محلی (لختکی و چورکی) از تفریحات دیرینهٔ بامیان در عیدها و عروسی‌ها است.<ref>سحر شریعتی، فرهنگ شفاهی مردم بامیان، 1395ش، ص 63.</ref>

افزون‌بر بازی‌های سنتی، در دوران جمهوری اسلامی، ۱۶ فدراسیون ورزشی با ۱۲٬۷۴۰ ورزشکار (شامل ۷۰۰ زن) در رشته‌های والیبال، بسکتبال، فوتبال، کونگ‌فو، تکواندو، موای‌تای، کاراته، کشتی، بزکشی، اسنوکر، شطرنج، اسکی و کوهنوردی فعال بودند.<ref>[https://kabulestan.com/مکان-ها/شهر-باستانی-بامیان/ «ولایت باستانی بامیان»، وب‌سایت کابلستان.]</ref>

در بامیان، چهار نشریهٔ چاپی، دو رادیوی محلی و یک شبکهٔ رادیو-تلویزیونی ملی فعالیت دارند. همچنین شبکه‌های رادیو-تلویزیونی راه فردا، تمدن و آریانا از کابل قابل دریافت هستند. پراکندگی جمعیت، سرمایه‌گذاری رسانه‌ای را کاهش داده و کارشناسان تعداد رسانه‌ها را با ظرفیت‌های بامیان ناهمخوان می‌دانند.<ref>[https://kabulestan.com/مکان-ها/شهر-باستانی-بامیان/ «ولایت باستانی بامیان»، وب‌سایت کابلستان.]</ref>

بامیان دارای بیش از ۱۹۰۰ [[مسجد]] و [[تکیه‌خانه]] است که افزون بر کارکرد عبادی، به‌عنوان نهادهای فرهنگی-اجتماعی در حفظ و ترویج معارف دینی و هویت‌بخشی به مردم نقش دارند.<ref>[https://kabulestan.com/مکان-ها/شهر-باستانی-بامیان/ «ولایت باستانی بامیان»، وب‌سایت کابلستان.]</ref>

در بخش تحصیلات عالی، '''دانشگاه بامیان''' در ۱۳۷۵ش با همکاری [[ایران]] تأسیس شد<ref name=":2">[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> و پس از تسلط [[طالبان]] در ۱۳۷۷ش تعطیل<ref name=":3">حبیبی، «بامیان و شیران در لغت و تاریخ»، 1348ش، ص55.</ref> و در ۱۳۸۲ش بازگشایی شد.<ref name=":4">[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> دانشگاه بامیان با وجود فضای آموزشی محدود، نبود خوابگاه، کمبود آب و فضای سبز،<ref name=":5">محمدی شاری، بامیان؛ پایتخت شکوه اساطیری، 1395ش، ص34.</ref><ref name=":6">[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref><ref name=":7">اصغری، راهنمای بامیان، ۱۳۹۵ش.</ref> اکنون جزو ۹ دانشگاه برتر افغانستان است<ref name=":12">لسترینج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرق، 1393ش، ص <bdi>۴۴۵</bdi>.</ref> و تا ۱۴۰۰ش دارای ۱۴۲ عضو هیئت علمی و ۶۲۹۸ دانشجو در ۷ دانشکده و ۳۵ رشته بوده است.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> با تسلط مجدد طالبان، تدریس فقه جعفری در آن متوقف شده است.<ref>[https://mfaran.ir/بامیان-آموزش-فقه-حنفی-جایگزین-فقه-جعفر/ .«آموزش فقه حنفی جایگزین فقه جعفری در دانشگاه بامیا» خبرگزاری فاران نیوز.]</ref> مؤسسه تحصیلات عالی بامیکا نیز در ۱۳۹۲ش با دو دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی و اقتصاد فعالیت خود را آغاز کرد و تاکنون بیش از ۷۰۰ فارغ‌التحصیل داشته است.<ref>[https://bamika.edu.af/معرفی-دانشگاه/ «آشنایی با ولایت بامیان و مؤسسه تحصیلات عالی بامیکا»، وب‌سایت مؤسسه تحصیلات عالی بامیکا.]</ref>

در بامیان چند مدرسهٔ دینی نیز فعالیت می‌کند؛ مدرسه علمیه امام صادق با کتابخانهٔ ۳۰ هزار جلدی،<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/حوزه-های-علمیه/مدرسه-علمیه-و-مجتمع-تحقیقاتی-امام-صادق/ «آشنایی با حوزه‌های علمیه افغانستان-۲| مدرسه علمیه و مجتمع تحقیقاتی امام صادق (ع)- مرکز بامیان»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref> مدرسه علمیه ولایت تحت اشراف محمدهاشم صالحی<ref>[https://ofoghandisha.com/معرفی/حوزه-های-علمیه/مدرسه-علمیه-ولایت-در-مرکز-بامیان/ «آشنایی با حوزه‌های علمیه افغانستان-۱۰| مدرسه علمیه ولایت- مرکز بامیان»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref> و مدرسه علمیه تربیت مدرس وابسته به سید علی سیستانی، از مهم‌ترین مدارس دینی بامیان هستند که به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی می‌پردازند.<ref>[https://mofoq.com/مراکز-دینی-و-فرهنگی/مدرسه-علمیه-تربیت-مدرس-اهل-بیت/ «مدرسه علمیه تربیت مدرس»، وب‌سایت افق معرفت.]</ref>

جامعهٔ بامیان ترکیبی از اکثریت [[قوم هزاره|هزاره]] و اقلیت [[قوم تاجیک|تاجیک]] است و بر پایهٔ نظام قبیله‌ای و روابط [[خویشاوندی]] استوار است. ساختار قدرت محلی، تلفیقی از نهادهای دولتی و رهبران سنتی (بزرگان، روحانیون و مالکان) است. نقش زنان در اقتصاد پررنگ، اما در تصمیم‌گیری‌های اجتماعی محدود است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> زنان بامیان ستون خانواده و حافظ ارزش‌های دینی و فرهنگی هستند و در کنار مسئولیت‌های خانگی، در کشاورزی و دامداری نیز مشارکت دارند. در دورهٔ جمهوری اسلامی، حضور زنان در آموزش و پست‌های اداری افزایش یافت، اما محدودیت‌های ناشی از نابرابری جنسیتی، خشونت خانگی و ممنوعیت تحصیل در برخی مناطق، همچنان چالش‌های جدی باقی مانده است.<ref>[https://8am.media/fa/زنان-در-بامیان؛-دوشادوش-مردان؛-از-مزرع/ «زنان در بامیان؛ دوشادوش مردان؛ از مزرعه تا اداره»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> [[فهرست زنان موفق در افغانستان|حبیبه سرابی]]، نخستین والی زن بامیان، در دورهٔ جمهوری اسلامی منصوب شد.<ref>[https://www.irna.ir/news/6412831/نخستین-والی-زن-افغانستان-خود-را-برای-این-وظیفه-خطیر-آماده-می «نخستین والی زن افغانستان خود را برای این وظیفه خطیر آماده می‌کند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

[[خانواده]] در بامیان نهادی مقدس است و ازدواج بر پایهٔ ارزش‌های دینی و سنتی، با [[خواستگاری]] و رضایت خانواده انجام می‌شود. [[ازدواج فامیلی|ازدواج‌های فامیلی]] به‌ویژه دخترعمو-پسرعمو، رواج دارد. [[هزینه عروسی|هزینه‌های سنگین عروسی]] و [[شیربها]]، چالش اصلی ازدواج است. [[تک‌همسری]] رایج و [[طلاق]] به دلیل نگاه منفی جامعه و وابستگی اقتصادی زنان، نادر است.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص511-523.</ref>

* [[جشن نوروز]] در بامیان با [[خانه‌تکانی]]، خرید لباس نو، کاشت سبزه، پخت [[سمنو|سمنک]] و مراسم کمپیرک (نماد پیروزی بهار بر زمستان) برگزار می‌شود. مردم به دشت‌ها و مکان‌های تفریحی مانند بندامیر و شهر غلغله می‌روند و مسابقات [[بزکشی]]، نیزه‌زنی، کشتی، توپ‌دنده، تخم‌جنگی و سرجه‌بازی برگزار می‌کنند. غذاهای سنتی چون [[شیربرنج]]، نان سرخ، گوشت‌کوچه، حلوای سرخ و دلده نیز از آیین‌های نوروزی است.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/Iran/Content/66637/جشن%20نوروز%20هر%20سال%20به%20گونه%20با%20شکوه%20در%20بامیان%20تجلیل%20می‌شود «نوروز در بامیان افغانستان چگونه تجلیل می‌شود؟+ تصاویر»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref>

* [[عید فطر]] با [[رؤیت هلال]]، مراسم پخت [[نذری]] برای اموات با نام عید مرده‌ها، ادای فطریه، دیدوبازدید و بازی‌های محلی مانند توپ‌دنده، اسپ‌دوانی و کشتی همراه است. برخی آیین‌های قدیمی مانند [[چوگان|چوگان‌بازی]] به فراموشی سپرده شده، اما رسوم جدیدی مانند عیدی‌بردن برای عروس‌ها و رفتن به زیارتگاه‌ها رواج یافته است.<ref>[https://8am.media/fa/eide-fetr-bamyan-traditions/ «رسم و رواج‌های عیدِ فطر در ولایت بامیان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref>

* [[عید قربان]] در بامیان، افزون‌بر مناسک مذهبی، به رونق [[گردشگری]] و افزایش بازدید از بندامیر و شهر غلغله کمک می‌کند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/386918 «حضور ۲۵ هزار گردشگر در تعطیلات عید قربان در بامیان»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

* در دورهٔ جمهوری اسلامی، جشنواره‌هایی مانند دمبوره، گل‌کچالو، راه ابریشم، سمینار فولکلور هزارگی و شبی با بودا (در سالروز تخریب تندیس‌ها) برای معرفی بامیان و جذب گردشگر برگزار می‌شد.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/56851/دومین-جشنواره-زمستانی-گردشگری-در-ولایت-بامیان-افغانستان-گشایش-یافت?گردشگری «بامیان میزبان جشنواره‌های فرهنگی و هنری»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref><ref>[http://dailyafghanistan.com/entertainment_detail.php?post_id=155850 «نهمین برنامه فرهنگی شبی با بودا در بامیان افتتاح شد»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref>

== جاذبه‌های طبیعی ==

=== بند امیر ===

مجموعهٔ طبیعی بند امیر در فاصلهٔ ۷۵ کیلومتری شرق شهر بامیان و ۳۴ کیلومتری غرب ولسوالی یکاولنگ، با مساحتی حدود ۷۵۰۰۰ هکتار و ارتفاع ۲۹۰۹ متر از سطح دریا، در میان رشته‌کوه‌های هندوکش و بابا واقع شده است. این مجموعه شامل شش دریاچهٔ طبیعی است که از غرب به شرق عبارت‌اند از: بند ذوالفقار، بند پودینه (پونه)، بند پنیر، بند هیبت، بند قنبر و بند غلامان. این دریاچه‌ها که بر اثر سدهای طبیعی به وجود آمده‌اند، آب هر یک به پایین‌دست خود سرازیر می‌شود و آبشارهای زیبایی را پدیدآورده است. بند ذوالفقار با ۴۹۰ هکتار وسیع‌ترین و بند غلامان با طول ۸۰۰ متر کوچک‌ترین دریاچه است. بند هیبت با عمق ۵۰ متر، طول بیش از ۳ کیلومتر و عرض ۴۶۰ متر، عمیق‌ترین دریاچه به‌شمار می‌رود و بند پنیر با دیواره‌های سنگ رسوبی سفیدرنگ، دارای عرضی حدود ۱۴۰ متر است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۲۶۱.</ref><ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/02/21/734497/بند-امیر-نخستین-پارک-ملی-افغانستان-از-دریچه-دوربین «بند امیر نخستین پارک ملی افغانستان از دریچه دوربین»، خبرگزاری تسنیم.]</ref><ref>بهبودی، آثار باستانی افغانستان، 1392ش، ص31.</ref>

در باورهای محلی، این سدهای طبیعی به [[امام علی]] نسبت داده شده و نام‌گذاری دریاچه‌ها برگرفته از روایات و افسانه‌های محلی دربارهٔ شمشیر، غلام و یاران او است. پژوهشگران، این روایات را بازتابی اسطوره‌ای از تلاش‌های تاریخی برای مهار آب‌های رودخانه‌های هندوکش می‌دانند. در کنار دریاچهٔ بند هیبت، بنایی تاریخی با قدمت حدود ۱۰۰ سال به نام «مزار بند امیر» قرار دارد که زائران از نقاط مختلف افغانستان آن را به‌عنوان قدمگاه امام علی زیارت می‌کنند و برای رفع حاجت و شفای بیماران به آنجا می‌آیند.<ref>بهبودی، آثار باستانی افغانستان، 1392ش، ص31.</ref> بر سردر این بنا، تابلویی با عنوان «مسجد شریف امیر» نصب شده، اما بازدیدکنندگان معمولاً به این عنوان توجه نکرده و احکام مسجد را رعایت نمی‌کنند.<ref>بهبودی، آثار باستانی افغانستان، 1392ش، ص31؛ [http://www.afghanpaper.com/info/amaken/band%20amir.htm «بند امیر بامیان»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref> در غرب بند هیبت، چشمه‌ای به نام «چشمه شفا» با آبی بسیار سرد وجود دارد که برخی بازدیدکنندگان برای تبرک یا درمان، خود را در آن می‌شویند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960605001450/بند-امیر-افغانستان-یکی-از-زیباترین-سدهای-جهان «بند امیر افغانستان از نقاط تماشایی جهان»، خبرگزاری فارس.]</ref><ref>[https://www.yjc.news/fa/news/5536353/پارک-ملی-بندامیر-بهشت-بامیان-تصاویر «پارک ملی بند امیر بهشت بامیان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

بند امیر از ۱۳۳۹ش به‌عنوان منطقه‌ای گردشگری شناخته شد و پیش از جنگ‌ها منبع درآمد مردم و دولت بود.<ref>بهبودی، آثار باستانی افغانستان، 1392ش، ص31.</ref> پس از تأسیس نظام جمهوری اسلامی در ۱۳۸۱ش، دوباره مورد توجه گردشگران قرار گرفت و در ۱۳۸۸ش به‌عنوان نخستین پارک ملی افغانستان معرفی<ref>[https://www.kojaro.com/2017/7/19/127084/دریاچه-بند-امیر/ «دریاچه‌های آبی بند امیر در افغانستان»، سایت کجارو.]</ref> و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.<ref>[https://www.kojaro.com/2017/7/19/127084/دریاچه-بند-امیر/ «دریاچه‌های آبی بند امیر در افغانستان»، سایت کجارو.]</ref> بازدیدکنندگان این منطقه در سه گروه جای می‌گیرند: پژوهشگران و طبیعت‌گردان، گردشگران تفریحی و زائران محلی<ref>بهبودی، آثار باستانی افغانستان، 1392ش، ص31-32.</ref> که با هدف زیارت قدمگاه امام علی به آنجا می‌روند و بیشترین مراجعه‌کنندگان را تشکیل می‌دهند.<ref>[http://www.afghanpaper.com/info/amaken/band%20amir.htm «بند امیر بامیان» شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref>

=== اژدهای بامیان ===

اژدهای بامیان، پدیده‌ای طبیعی و صخره‌ای به شکل اژدهای خوابیده، در فاصلهٔ ۸ کیلومتری غرب شهر بامیان و در انتهای دره‌ای کوچک به نام «درهٔ اژدر» قرار دارد. این دیوارهٔ طبیعی از رسوبات آهکی و به رنگ سفید، با ارتفاع ۱۲ متر، قطر ۱۰ متر و طول ۲۴۰ متر، یکی از شگفت‌انگیزترین پدیده‌های طبیعی افغانستان است.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان واقعیت یا افسانه، 1396ش، ص۱۰۷.</ref> نزدیکی آن به دره‌ای با خاک سرخ، سبب شده تا گاهی «اژدهای سرخ دره» نیز نامیده شود.<ref>هاشمی، «اژدهای بامیان»، دانشنامه هزاره، 1397ش، ص۴۲۴.</ref>

در قسمت جلوی سر اژدها، چشمه‌های کوچک و متعددی از آب تلخ و شور جریان دارد که به‌نظر می‌رسد از سر این موجود خارج می‌شود.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۶۴.</ref> مواد آهکی مخلوط با آب و رنگ‌های معدنی به‌ویژه رنگ سرخ، در این ناحیه جریان دارند که به‌سرعت سرد و سخت می‌شوند و سنگ‌هایی به رنگ‌های سرخ، زرد و سفید پدیدمی‌آورند. سنگ قسمت فوقانی و یال اژدها دارای سولفور با بوی تند است. در پشت این پدیدهٔ طبیعی، مخروط‌هایی از سنگ‌های تورمانند و شکننده وجود دارد که از رأس آنها آب گرم بیرون می‌ریزد و بخش اعظم پیکر اژدها را پوشانده است.<ref>هاشمی، «اژدهای بامیان»، دانشنامه هزاره، 1397ش، ص۴۲۴.</ref> همچنین در زیر چشمه‌ها، ماده‌ای کریستالی شبیه فسیل آمونیاک یافت می‌شود که به‌گفتهٔ مردم محلی، در تپه‌های اطراف به مقدار زیاد وجود دارد.<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، ۱۳۸۵ش، ص۲۵–۲۷.</ref> در پشت اژدها، جوی خشک و شکافی از سر تا انتهای آن دیده می‌شود که احتمالاً بر اثر تابش خورشید یا برودت هوا به‌وجود آمده است.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۶۵.</ref> برخی معتقدند که با چسباندن گوش به پوستهٔ سر اژدها، صداهای وحشتناکی از درون آن شنیده می‌شود.<ref>عظیمی، جغرافیای ولایت بامیان، ۱۳۹۱ش، ص۲۶۳.</ref>

اژدهای بامیان جایگاه ویژه‌ای در باورها و افسانه‌های مردم منطقه دارد.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> بر اساس روایات محلی، این دیواره در اصل اژدهای غول‌پیکر آدم‌خواری بوده که مردم منطقه را به ستوه آورده بود. آنان برای دفع این بلا، از خداوند یاری خواستند و [[حضرت علی]] با شمشیر ذوالفقار، اژدها را دو نیم کرده و به سنگ تبدیل نمود. سپس تسمه‌ای از فرق سر تا دم آن کشید و آن را نزد شاه بربر برد؛ شکاف موجود بر پیکر اژدها، اثر همان تسمه دانسته می‌شود.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۶۴.</ref> بر اساس اسناد قدیمی، این افسانه پیش از اسلام نیز میان بوداییان منطقه رواج داشته، با این تفاوت که کشتن اژدها به بودا نسبت داده می‌شد.<ref>خاوری، مردم هزاره و خراسان بزرگ، ۱۳۸۵ش، ص۲۵.</ref> پیکره‌های صخره‌ای کوچک‌تری نیز در بامیان وجود دارد که مردم محلی آن‌ها را بچه‌های اژدهای بامیان می‌نامند.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۶۴.</ref>

از نظر علمی، این دیواره‌های صخره‌ای بر اثر جریان چشمه‌های آهکی در طول میلیون‌ها سال شکل گرفته‌اند. زمین‌شناسان معتقدند زمانی که آب از زمین‌های دارای معدن آهک و مواد رسوبی عبور می‌کند، این مواد با آب آمیخته شده و پس از تماس با اکسیژن هوا، به رسوبات آهکی تبدیل می‌شوند و به‌مرور زمان بر طول و حجم آنها افزوده می‌گردد.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۶۴.</ref> این پدیدهٔ طبیعی تأثیر عمیقی بر سبک زندگی مردم بامیان گذاشته و به شکل‌گیری آیین‌های نذری و زیارتی انجامیده است. مردم باور دارند این مکان دارای قدرت معنوی است و در نزدیکی آن نذری پخته و مراسم خاصی برگزار می‌کنند. همچنین اژدهای بامیان به بخشی از هویت فرهنگی و گردشگری منطقه تبدیل شده است.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> اژدهای بامیان با داستان‌های جذاب خود، گردشگران بسیاری را از مناطق مختلف افغانستان به خود جذب می‌کند. در نزدیکی آن، اتاق گنبدی آبی‌رنگی وجود دارد که مردم برای پخت نذری و برگزاری مراسم از آن استفاده می‌کنند.<ref>کهزاد، افغانستان در پرتو تاریخ، ۱۳۴۶ش، ص۲۲۹.</ref>

ماجرای نبرد حضرت علی با اژدهای بامیان در اشعار مختلف، از جمله در منظومهٔ حماسی «خاوران‌نامه» از ابن‌حسام خسوفی (۸۳۰ق)، بازتاب یافته است.<ref>[http://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/Mansor_sh_a_bamyan.pdf منصور، اژدهای بامیان، افسانه یا واقعیت؟، وب‌سایت افغان جرمن.]</ref>{{آغاز نستعلیق}}

=== غارهای طبیعی ===

غارهای طبیعی بامیان از جاذبه‌های منحصربه‌فرد این منطقه هستند که افزون‌بر ارزش طبیعی، ظرفیت بالایی برای توسعهٔ گردشگری و ایجاد فرصت‌های شغلی دارند.

* '''غار یخ سرقازان''' در دامنه‌های کوه بابا، حدود ۴۵ کیلومتری جنوب‌غرب مرکز بامیان واقع شده است. ویژگی شگفت‌انگیز آن، تشکیل قندیل‌های یخی در تابستان و گرم‌شدن فضای داخلی در زمستان است که با شرایط جوی بیرون تضاد کامل دارد. عمق این غار بیش از سه هزار متر گزارش شده و تاکنون انتهای آن کشف نشده است. در نزدیکی آن، چشمهٔ «جلجلی» با خواص درمانی مورد توجه محلی‌ها است. این غار سالانه گردشگران داخلی و خارجی بسیاری را جذب می‌کند و پس از کشاورزی و دامداری، سومین منبع درآمدی بامیان محسوب می‌شود.<ref>[https://8am.media/fa/incredible-ice-caves-kazan-in-bamian/ «غار یخ شگفت‌انگیز قازان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref>

* '''غار فریدون''' در منطقهٔ سرلدو، ناحیهٔ شهیدان بامیان قرار دارد. بر اساس افسانه‌های محلی، مادر فریدون برای نجات او از دست [[ضحاک]]، وی را در این غار پنهان و بزرگ کرد. [[فریدون]] پس از رشد، به همراه [[کاوه آهنگر]] (ساکن درهٔ آهنگران بامیان) علیه ضحاک قیام کرد و پس از هزار سال حکومت، او را شکست داد. این غار در فرهنگ عامه، نماد مقاومت و پیروزی نیکی بر بدی است.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

* '''غار بخارگرم''' به‌صورت عمودی و بسیار عمیق در منطقهٔ یکاولنگ قرار دارد و بخار گرمی به‌طور دائم از دهانهٔ آن خارج می‌شود. در کف غار، استخوان و اسکلت حیوانات مختلف یافت شده که بر رمزآلود بودن آن افزوده است.

* '''غار چپچل''' با ارتفاع ۴۰ متر از سطح زمین، دارای محوطه‌ای وسیع با کف پوشیده از چمنزارهای مرطوب است. صدای خروش آب از اعماق آن نشان‌دهندهٔ وجود جریان آب زیرزمینی است و شرایط خاص آن، زیستگاهی مناسب برای برخی گونه‌های جانوری فراهم کرده است.

* '''غار دانه‌قول''' در ارتفاع سه هزار متری از سطح دریا قرار گرفته و در گذشته کاربرد نظامی داشته است. موقعیت استراتژیک و دسترسی دشوار، آن را به مکان دفاعی مناسب تبدیل کرده بود.

* '''غار نیچه زری''' در روستای طاق، منطقهٔ سیغان واقع شده و دارای دهانه‌ای تنگ اما محوطهٔ داخلی وسیع است. به گفتهٔ ساکنان محلی، در انتهای آن آب وجود دارد و بقایای استخوان حیوانات در آن دیده شده است که نشان‌دهندهٔ سیستم پیچیدهٔ آبراهه‌های زیرزمینی در منطقه است.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1450011600000369268/غارها؛-جاذبه‌ای-تاریخی-و-گم‌شده-در-هیاهوی-ناامنی-افغانستان?lang=fa «غارها؛ جاذبه‌ای تاریخی و گم‌شده در هیاهوی ناامنی افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

=== دره‌های بامیان ===

* [[پرونده:بامیان۹.jpg|جایگزین=دره فولادی|بندانگشتی|دره فولادی]]'''دره فولادی''' در جنوب‌شرق مرکز بامیان و نزدیک یکاولنگ، با طبیعتی چشم‌نواز و آثار تاریخی از دوران باستان، به‌ویژه دوره‌های غزنوی و غوری، یکی از مقاصد مهم گردشگری افغانستان است. این دره از دهه‌ ۱۹۹۰م مورد توجه برای احیا قرار گرفته و یافته‌های باستان‌شناختی آن، گنجینه‌ای از تاریخ و تمدن این سرزمین را آشکار کرده است.<ref>[https://culturalheritageofafghanistan.org/civilisation/3f4ae1380f30465d «دره فولادی» وب‌سایت میراث فرهنگی افغانسنتان.]</ref>

* '''دره آجر''' در فاصلهٔ ۷۵ کیلومتری بامیان و میان یکاولنگ و کهمرد، با کوه‌های رنگارنگ و مناظر بدیع، از دیرباز به‌عنوان شکارگاه سلطنتی استفاده می‌شد. دریاچهٔ طبیعی آن امکان ماهی‌گیری و شنا را فراهم می‌کند و این منطقه یکی از ذخیره‌گاه‌های مهم حیات وحش افغانستان است. از ۱۳۵۲ش تحت حفاظت دولت و مدیریت «افغانتور» قرار گرفت و سالانه پذیرای گردشگران بود. بخش‌های معروف آن شامل دره لکلکه، چهلتن، جوزری، پودینه‌تو، غوغاسار و قلاتو است.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1470468480000335187/جلوه‌نمایی-%C2«Ø¯Ø±Ù‡-آجر%C2»-با-کوه‌های-افسانه‌ای-و-دریاچه-خروشان-در-%C2«Ø¨Ø§Ù…یان%C2» «جلوه‌نمایی دره آجر با کوه‌های افسانه‌ای و دریاچه خروشان در بامیان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

* '''بابر دره''' در شمال یکاولنگ، با مناظر بکر، آبشارهای متعدد و پوشش گیاهی طبیعی، ظرفیت بالای گردشگری دارد، اما دسترسی دشوار و مسیرهای صعب‌العبور موجب شده کمتر مورد توجه گردشگران خارجی قرار گیرد.<ref>[https://parstoday.ir/dari/news/uncategorised-i163796-بابر_دره_یکاولنگ_یکی_از_زیباترین_دره_های_ولایت_بامیان «بابر دره یکاولنگ یکی از زیباترین دره‌های ولایت بامیان»، وب‌سایت پارس تودی.]</ref>

* '''دره شش‌پل''' در نزدیکی شهر بامیان، با چشم‌اندازهای سرسبز، آب‌وهوای مطبوع و شش پل سنگی و چوبی بر روی رودخانه، ترکیبی منحصربه‌فرد از طبیعت و تاریخ است. بقایای قلعه‌ای منسوب به ضحاک و کاروانسرایی قدیمی در این دره قرار دارد. تنوع زیستی آن شامل گونه‌های گیاهی دارویی و جانورانی چون گرگ، روباه و گوزن است. جوامع محلی هزاره با [[مهمان‌نوازی]] و فرهنگ غنی خود، امکان تجربه زندگی سنتی را برای بازدیدکنندگان فراهم می‌کنند.<ref>[https://afghanirca.com/fa/news/115913 «شش پل؛ گنج پنهان در قلب هندوکش»، خبرگزاری افغان ایریکا.]</ref>

== آثار باستانی ==

[[پرونده:بامیان۱۰.jpg|جایگزین=غارهای اطراف تندیس‌های بودا|بندانگشتی|غارهای اطراف تندیس‌های بودا]]

بامیان، با داشتن گنجینه‌ای از جاذبه‌های تاریخی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز هویت‌بخش فرهنگی افغانستان شناخته می‌شود. با این حال، کمبود پژوهش‌های باستان‌شناسی و نبود مستندات تاریخی جامع، موجب شده اطلاعات موجود دربارهٔ بسیاری از این بناها بسیار محدود و در برخی موارد فاقد داده‌های قابل استناد باشد.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت صیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان»، وب‌سایت پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> در حال‌حاضر، چند اثر تاریخی از بامیان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است که عبارت‌اند از: دو مجسمهٔ بزرگ بودا، شهر تاریخی غلغله، شهر ضحاک (شهر سرخ)، غارهای کنرک، دو قلعهٔ کافری الف و ب، غارهای درهٔ قلعهٔ اکرم و غارهای قلعهٔ غمی.<ref>جاویدی، «آثار تاریخی بامیان (ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو)»، 1397ش، ص1121.</ref>

[[پرونده:بامیان۱۱.jpg|جایگزین=تندیس‌ بودا (صلصال)، قبل از تخریب توسط طالبان|بندانگشتی|تندیس‌ بودا (صلصال)، قبل از تخریب توسط طالبان در ۱۳۸۰ش]]

تندیس‌های بودای بامیان، شامل دو پیکرهٔ عظیم به ارتفاع ۵۶ متر و ۳۸ متر، در دامنهٔ کوه‌های شمالی بامیان و رو به جنوب در دل صخره حجاری شده‌اند و به‌عنوان بزرگ‌ترین مجسمه‌های سنگی جهان شناخته می‌شوند. بر اساس پژوهش‌های تاریخی، شهمامه در ۵۰۷م و صلصال در ۵۵۴م ساخته شده‌اند و در دوران اوج، نمونه‌های کوچکی از آنها به مناطق بودایی در چین، ژاپن و تبت صادر می‌شد.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref> برخی محققان قدمت این آثار را به دورهٔ دارا (کیانی) و آیین میترایی نسبت می‌دهند.<ref>[https://zabolestan.blogfa.com/post/44 کیانی،  «بناهای باستانی بامیان ساخته چه کسانی است؟»، وبلاگ زابلستان.]</ref> در متون اسلامی، این تندیس‌ها با نام‌های صلصال و شهمامه یا «سرخ‌بت» و «خنگ‌بت» ثبت شده و منابعی چون حدود العالم، یاقوت حموی، زکریای قزوینی و شیروانی از آنها یاد کرده‌اند. مردم محلی نیز آنها را با همین نام‌ها و به‌عنوان بت‌های نر و ماده می‌شناسند.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت صیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان»، وب‌سایت پایگاه تخصصی-تحلیلی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

ویژگی‌ شاخص این تندیس‌ها، استفاده از تکنیک پیشرفتهٔ رنگ‌روغن در تزیینات داخلی آنها است که قدیمی‌ترین نمونه‌ این تکنیک در جهان محسوب می‌شود. فضای داخلی شامل شبکه‌ای از اتاقک‌ها و دالان‌ها با دروازه‌های ورودی در پایه و پلکان‌های باریک به طبقات بالا است. دیوارها با لایه‌ای از قیر پوشیده شده و نقاشی‌های دیواری اصیل هنوز در برخی بخش‌ها باقی است. مسیر پلکان داخلی تا بالاترین نقطهٔ تندیس بزرگتر ادامه داشته که نشان‌دهندهٔ مهارت بالای معماران است.<ref>[https://farsnews.ir/Jamalsajjadi/1729416457029140554/اولین-نقاشی-رنگ-روغن-جهان-بر-سقف-تندیس‌های-بامیان سجادی، «اولین نقاشی رنگ روغن جهان بر سقف تندیس‌های بامیان»، خبرگزاری فارس.]</ref> در مجاورت این دو تندیس، پیکرهٔ دیگری به نام «نسریم» یا «ستوا» (به شکل پیرزن) وجود داشته است. همچنین حدود ۱۱ عبادت‌گاه و نزدیک به سه هزار فضای معماری شامل مغاره‌ها، سالن‌ها، سردابه‌ها و اتاق‌های مجلل با نقوش ظریف از خدایان، پادشاهان، راهبان و مردم عادی با رنگ‌هایی چون آبی، لاجوردی، طلایی و ارغوانی تزیین شده بود که بخشی از آنها تا امروز باقی مانده است.<ref>کیانی، بامیان در تاریخ و ادبیات فارسی، 1398ش، ص 112.</ref>

تندیس‌های بودا در طول قرن‌ها بارها آسیب دیده‌اند:

* در دورهٔ فتوحات اسلامی و به‌ویژه در زمان حجاج بن یوسف، روکش طلایی صورت مجسمه‌ها تراشیده شد.

* یعقوب لیث صفاری در ۲۵۶ق صورت تندیس‌ها را تخریب و زیورآلات طلای آنها را به بغداد فرستاد.

* حاکمان غزنوی، غوری و تیموری هر یک آسیب‌هایی وارد کردند.

* در دههٔ ۱۳۷۰ش، مجاهدین با توپ و سلاح‌های سبک به پیکره‌ها آسیب رساندند.

* سرانجام در ۱۳۸۰ش، گروه طالبان با مواد منفجره آنها را به کلی نابود کرد.

این تخریب‌ها عمدتاً با انگیزهٔ مذهبی و به بهانهٔ مبارزه با شرک انجام شده است. منابعی مانند الفهرست ابن‌ندیم به غارت گستردهٔ طلا و جواهرات این مجموعه اشاره کرده‌اند.<ref>[https://kelkein.com/13913/بودا،-بازمانده-بودیسم-در-بامیان4/ «بودا، بازمانده بودیسم در بامیان(۴)» وب‌سایت کلکین.]</ref>

همچنین افسانه‌های متعددی پیرامون این تندیس‌ها شکل گرفته است:

* برخی آنها را آدم و حوا یا زن و شوهری حاکم بر بامیان می‌دانند.

* عده‌ای ساخت آنها را به دوران طوفان نوح نسبت می‌دهند.

* روایتی از پهلوانی به نام صلصال سخن می‌گوید که اژدهایی را کشت و خود به سنگ تبدیل شد.

* در افسانه‌های شیعیان، امام علی برای مسلمان‌کردن صلصال با او نبرد کرده است.

* افسانه‌هایی از چشمان درخشان بت‌ها در شب، آمیزش بت‌ها با یکدیگر و تولید بت‌های کوچک، و نیز بلندقامتی فوق‌العاده صلصال و شهمامه در میان مردم رواج دارد.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

این تندیس‌ها افزون‌بر ارزش هنری، نقش مهمی در اقتصاد، فرهنگ و سبک زندگی منطقه داشته‌اند:

* از نظر اقتصادی، قطب گردشگری و زیارتی بودند و به رونق تجارت و صنایع دستی کمک می‌کردند.

* در عرصهٔ هنری، تکنیک‌های پیشرفتهٔ حجاری، نقاشی رنگ‌روغن و گچبری آنها الهام‌بخش هنرمندان منطقه بود.

* از منظر فرهنگی، مرکز آموزش و پرورش بودایی به‌شمار می‌رفتند و بر باورها و آیین‌های محلی تأثیر عمیق گذاشته بودند.

* در ادبیات شفاهی، داستان‌ها و افسانه‌های متعددی حول آنها شکل گرفته که در خاطرهٔ جمعی مردم رسوخ کرده است.

* حتی پس از تخریب، این آثار همچنان بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت تاریخی و فرهنگی بامیان باقی مانده‌اند.<ref>[https://anthropologyandculture.com/پرونده‌ی-اینترنتی-شهر-باستانی-بامیان/ کاظمی، «پروندۀ انترنتی شهر باستانی بامیان»، وب‌سایت انسان‌شناسی و فرهنگ.]</ref>

=== شهر غلغله ===

[[پرونده:بامیان۱۲.jpg|جایگزین=بقایای شهر تاریخی غلغله |بندانگشتی|بقایای شهر تاریخی غلغله ]]

شهر غُلْغُلَه، مجموعه‌ای از بقایای معماری و باستانی در مرکز بامیان، بر فراز تپه‌ای سنگی و مخروطی‌شکل با ارتفاع ۱۰۰ تا ۱۵۰ متر و وسعتی حدود چهار تا پنج هکتار، در منطقهٔ سیدآباد (سعیدآباد) و در مقابل مجسمه‌های تخریب‌شدهٔ بودا واقع شده است.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> دربارهٔ نام «غلغله» دو روایت وجود دارد: گروهی معتقدند کارگران سازندهٔ شهر باید با فریاد و هلهله در محل کار حاضر می‌شدند و در صورت تأخیر، گردن زده می‌شدند و سرشان را در دیوار می‌گذاشتند؛ ازاین‌رو شهر به غلغله نام گرفت.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940422000360/-غلغله-میراثی-جهانی-با-000-سال-قدمت-تمدنی-که-چنگیز-به-باد-داد «غلغله میراثی جهانی با ۱۰۰۰ سال قدمت، تمدنی که چنگیز به باد داد»، خبرگزاری فارس.]</ref> روایت دیگر آن را به فریاد و شیون مردم در زمان کشتار گستردهٔ چنگیزخان نسبت می‌دهد.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۵۴.</ref>

ساکنان شهر در غارهای دست‌کند (سوموچ) و خانه‌های گلی و خشتی زندگی می‌کردند. در نوک تپه، قصر فرمانروا قرار داشت که از نظر نظامی مستحکم بود. بر اساس افسانه‌ها، خندقی پرآب دور تا دور شهر وجود داشته است. دیوارها از گل و خشت با تهداب سنگی و به ضخامت یک متر ساخته شده‌اند.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان واقعیت و افسانه، ۱۳۹۶ش، ص۶۲.</ref> خانه‌ها با مهارت ساخته شده‌اند و وجود پله‌های منازل دوطبقه، نشان‌دهندهٔ پیشرفت معماری است. مغاره‌هایی در دامنهٔ تپه نیز دیده می‌شود که احتمالاً برای نگهداری حیوانات یا سلاح استفاده می‌شده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940422000360/-غلغله-میراثی-جهانی-با-000-سال-قدمت-تمدنی-که-چنگیز-به-باد-داد «غلغله بامیان؛ میراث فرهنگی جهان»، وبسایت مؤسسه فرهنگی اکو.]</ref> دربارهٔ سیستم آب‌رسانی این شهر، برخی باستان‌شناسان بر این باورند که آب از طریق کانالی زیرزمینی تأمین می‌شد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940422000360/-غلغله-میراثی-جهانی-با-000-سال-قدمت-تمدنی-که-چنگیز-به-باد-داد «غلغله میراثی جهانی با ۱۰۰۰ سال قدمت، تمدنی که چنگیز به باد داد»، خبرگزاری فارس.]</ref> برخی دیگر معتقدند لولهٔ مخفی آب از رودخانهٔ حیدرآباد (در فاصلهٔ چهار کیلومتری) به شهر می‌رسیده که علائم آن هنوز در نزدیکی مدرسهٔ سعیدآباد قابل مشاهده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940422000360/-غلغله-میراثی-جهانی-با-000-سال-قدمت-تمدنی-که-چنگیز-به-باد-داد «غلغله میراثی جهانی با ۱۰۰۰ سال قدمت، تمدنی که چنگیز به باد داد»، خبرگزاری فارس.]</ref>

شهر غلغله که در گذشته با نام‌های بامیان و بالاحصار بامیان شناخته می‌شد،<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۵۴.</ref> یکی از یادگارهای دوران اسلامی است. پس از گسترش نفوذ غوریان و ورود مسلمانان، این شهر توسط ملک فخرالدین مسعود بن حسین شنسبی به‌عنوان مرکز حکومت ساخته شد.<ref>پنجشیری، جغرافیای تاریخی غور، ۱۳۶۰ش، ص۵۱؛ عظیمی، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص۱۱۹.</ref> پس از سقوط غوریان به دست خوارزمشاهیان (بین ۶۰۷ تا ۶۱۰ق)، شهر غلغله به مرکز فرمانروایی جلال‌الدین خوارزمشاه تبدیل شد.<ref>عظیمی، جغرافیای ولایت بامیان، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۶.</ref> در حملهٔ مغول، امرای خوارزمشاهی از شهر دفاع کردند.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان واقعیت و افسانه، ۱۳۹۶ش، ص۶۱.</ref> چنگیزخان از درهٔ شکاری به بامیان حمله کرد و در مسیر با شهر ضحاک روبه‌رو شد. پس از مقاومت مدافعان و کشته‌شدن نوهٔ چنگیز، او قسم خورد که پس از فتح، هیچ انسانی را زنده نگذارد. سرانجام در سال ۶۱۸ق با خیانت دختر سلطان محمد خوارزمشاه، شهر فتح و به آتش کشیده شد و همهٔ ساکنان آن قتل‌عام شدند.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان و اقعیت و افسانه، ۱۳۹۶ ش، ص ۶۹–۷۰.</ref> مغولان این شهر را مائوبالغ (شهر نفرین‌شده) نامیدند.<ref>کهزاد، راهنمای بامیان، ۱۳۳۴ش، ص۳۴؛ عظیمی، جغرافیای ولایت بامیان، ۱۳۹۱ش، ص۲۷۶–۲۷۷.</ref>

بخشی از آبادی‌های باقی‌مانده نیز در زمان قیام مردم بامیان علیه امیر عبدالرحمان، تخریب شد<ref>نائل، سرزمین و رجال هزاره‌جات، ۱۳۹۵ش، ص۱۴؛ حیدری، بررسی تحولات سیاسی و اجتماعی بامیان در دو سدهٔ اخیر، ۱۳۹۱ ش، ص۱۰۶.</ref> و در سال‌های جهاد نیز به‌عنوان پایگاه نظامی استفاده می‌شد که بر ویرانی آن افزود.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان واقعیت و افسانه، ۱۳۹۶ش، ص۶۵.</ref> امروزه جز چند مغاره، دیوارهای تخریب‌شده، برج‌های دیده‌بانی و یک منارهٔ مسجد، چیزی از آن باقی نمانده است.<ref>احمدی، «گذری بر شهر غلغله یکی از عجایب بامیان»، وب‌سایت شفقنا، 14 سپتامبر 2015م.</ref> برخی محققان قدمت آن را به دوران اساطیر نسبت می‌دهند؛ زیرا سیستم آب‌رسانی آن مشابه شهر ضحاک و چهل‌برج است.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> مرمت شهر غلغله از ۱۳۹۲ش زیر نظر [[یونسکو]] آغاز شد و طی دو سال، بخش‌هایی از برج‌ها، رواق‌های گنبدی و دیوارهای عظیم بازسازی شد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/report/97339/بازسازی-مرمت-شهر-غلغله-ولایت-بامیان «بازسازی و مرمت شهر غلغله ولایت بامیان»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref> در ۱۳۹۷ش نیز تیم مشترک فرانسوی-افغانستانی با همکاری یونسکو، کاوش‌هایی در این محوطه انجام دادند که برای اولین بار شامل تحقیقات روی استخوان‌ها نیز بود.<ref>[https://8am.media/archaeologists-the-hidden-angles-of-the-whirlwind-city-are-evident/ «باستان‌شناسان: زاویه‌های پنهان شهر غلغله آشکار می‌شود»، وب‌سایت ۸ صبح.]</ref> با این حال، حوادث طبیعی، بی‌توجهی دولت و ناآگاهی مردم، وضعیت این میراث را همچنان اسفبار نگه داشته است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13940422000360/-غلغله-میراثی-جهانی-با-000-سال-قدمت-تمدنی-که-چنگیز-به-باد-داد «غلغله میراثی جهانی با ۱۰۰۰ سال قدمت، تمدنی که چنگیز به باد داد»، خبرگزاری فارس.]</ref>

شهر ضحاک، یک دژ باستانی با استحکامات نظامی در ولایت بامیان است که در ۱۷ کیلومتری شمال‌شرق مرکز این ولایت، بر فراز تپه‌ای سرخ‌رنگ به ارتفاع ۱۵۰ متر و در محل تلاقی سه گذرگاه [[بلخ]]، [[کابل]] و [[غزنی]] قرار دارد.<ref>عظیمی، جغرافیای ولایت بامیان، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۱.</ref> ابعاد آن یک‌ونیم کیلومتر طول و یک کیلومتر عرض است و از چهار طرف توسط کوه‌ها احاطه شده و تنها از طریق یک راه پیاده‌روی نیم‌ساعته قابل دسترسی است.<ref>[https://sattagydia.com/city-of-zahak-the-truth-that-becomes-a-myth/ رجا، «شهر ضحاک؛ حقیقتی که افسانه می‌شود»، وب‌سایت ستاگیدیا.]</ref> برخی این شهر را «شهر سرخ» می‌نامند، زیرا بر روی تپه‌ای با خاک سرخ بنا شده و صخره‌ها و دره‌های اطراف نیز به همین رنگ است.<ref>کهزاد، افغانستان در پرتو تاریخ، ص ۲۳۹؛ پولادی، هزاره‌ها (تاریخ، فرهنگ، سیاست، اقتصاد)، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۶–۱۲۷.</ref>  

مردم محلی این شهر را با داستان ضحاک ماردوش پیوند داده‌اند و آن را پایتخت او می‌دانند؛ ازاین‌رو به «شهر ضحاک» شهرت یافته است.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۴۹.</ref> ضحاک، شخصیتی منفی در اساطیر ایران است که در اوستا با نام اژی‌دهاک و در شاهنامهٔ فردوسی به‌تفصیل از او یاد شده است.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان واقعیت و افسانه، ۱۳۹۶ش، ص۸۸–۹۰.</ref> بر اساس افسانه‌های محلی، ضحاک دو مار بر شانه داشت که از مغز انسان تغذیه می‌کردند و مردم ناچار بودند روزانه یک نفر را برای آنان قربانی کنند. سرانجام کاوهٔ آهنگر، از سرداران مورد اعتماد ضحاک، با پتک خود بر سر او کوبید و به زندگی ضحاک و مارهایش پایان داد.<ref>[https://atis.af/shahr-e-zohak/ اخلاقی، «شهر ضحاک، میراث فرهنگی جهان»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان.]</ref>

دربارهٔ تاریخچهٔ آن، دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد: عده‌ای آن را ساختهٔ ضحاک می‌دانند<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان و اقعیت و افسانه، ۱۳۹۶ش، ص۸۵.</ref> و برخی با استناد به کوزه‌های یافت‌شده، ساخت آن را به دورهٔ ساسانیان نسبت می‌دهند.<ref>کهزاد، افغانستان در پرتو تاریخ، ۱۳۴۶ش، ص۲۴۰.</ref> گروهی نیز چهره‌های حک‌شده بر کوزه‌ها را از اقوام ترک یا مغول پیش از اسلام می‌دانند و برخی سفرنامه‌ها از فرمانروایی شاهزاده‌ای ترک در بامیان سخن گفته‌اند.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۴۹.</ref> این شهر در قرن سوم هجری توسط صفاریان<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۵۰.</ref> و در قرن هفتم هجری توسط چنگیزخان مغول تخریب شد،<ref>کهزاد، راهنمای بامیان، ۱۳۳۴ش، ص۳۸؛ پژواک، غوریان، ۱۳۴۵ش، ص۵۹.</ref> هرچند برخی مورخان معتقدند چنگیز آن را تخریب نکرده است.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۵۰.</ref> در دههٔ هفتاد شمسی نیز به‌عنوان پایگاه نظامی استفاده می‌شد که بر ویرانی آن افزود.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان و اقعیت و افسانه، ۱۳۹۶ش، ص۸۵.</ref>

شهر ضحاک از سه بخش تشکیل شده است: نریمان (سیستم دفاعی با راهروها، برج‌ها و باروها)، قسمت سفلی (محل سکونت مردم عادی) و بالاحصار (ارگ حاکم در بلندترین نقطه).<ref>کهزاد، افغانستان در پرتو تاریخ، ۱۳۴۶ش، ص۲۴۰؛ عظیمی، جغرافیای ولایت بامیان، ۱۳۹۱ش، ص۲۸۳.</ref> برج‌های دیده‌بانی فاقد ورودی ثابت بودند و سربازان با پلکان‌های چوبی سیار وارد می‌شدند و پس از ورود، پلکان‌ها را جمع می‌کردند. این برج‌ها دارای روزنه‌های تیراندازی بودند و تسلط کامل بر مناطق اطراف داشتند. دیوارهای دفاعی از دامنه تا قله امتداد داشتند و هرچه بالاتر می‌رفتند، ضخیم‌تر و مستحکم‌تر می‌شدند. تنها راه ورودی، مسیری دشوار از میان برج‌های نگهبانی و پیچ‌وخم‌های فراوان بود که از دروازه‌ای تونل‌مانند و سنگی عبور می‌کرد.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، ۱۳۹۰ش، ص ۱۳۸–۱۳۹.</ref> اتاق‌ها با مهندسی دقیق و دالان‌های منظم ساخته شده‌اند؛ برخی دوطبقه با سقف چوبی بوده‌اند. ارتفاع دیوارها ۶ تا ۱۰ متر و ضخامت دیوارهای اصلی دو تا سه متر بوده است. مصالح شامل سنگ، خشت خام چهارگوش (۴۰×۴۰ سانتی‌متر) و گل است. خشت‌ها سفیدرنگ هستند که با خاک سرخ تپه همخوانی ندارد و نشان می‌دهد که خاک آنها از جای دیگر آورده شده است. سطوح داخلی دیوارها با کاه‌گل پوشیده شده است.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان و اقعیت و افسانه، ۳۹۶ ش، ص۸۳.</ref>

آب شهر از طریق تونلی مارپیچ در وسط شهر تأمین می‌شد که به آب زیرزمینی راه داشت و به حوضی پرآب می‌رسید. آب این حوض از طریق لوله‌های سفالی از رودخانهٔ بامیان تأمین می‌شده است.<ref>یزدانی، بامیان سرزمین شگفتی‌ها، ۱۳۹۰ش، ص۵۲.</ref> این تونل که در اصطلاح محلی «آب‌دزدک» نامیده می‌شود، در مواقع اضطراری مانند جنگ و محاصره کاربرد داشته است.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان و اقعیت و افسانه، ۱۳۹۶ش، ص۸۳–۸۴.</ref>

امروزه از این شهر جز تونل ورودی، یک راه پلکانی، برج‌های ویران، دیوارهای فرو‌ریخته و مغاره‌های تخریب‌شده، چیزی باقی نمانده است.<ref>[https://sattagydia.com/city-of-zahak-the-truth-that-becomes-a-myth/ رجا، «شهر ضحاک؛ حقیقتی که افسانه می‌شود»، وب‌سایت ستاگیدیا.]</ref> با وجود ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، بقایای آن به‌دلیل حوادث طبیعی (برف و باران) و کاوش‌های غیرمجاز قاچاقچیان آثار عتیقه، در معرض خطر تخریب بیشتر قرار دارد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/04/20/2303579/شکوه-غم-انگیز-شهر-ضحاک-نشانه-های-تاریخی-شاهنامه-در-افغانستان-در-حال-نابودی-است-عکس احمدی، «شکوه غم‌انگیز شهر ضحاک... »، خبرگزاری تسنیم.]</ref><ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

=== مجسمه بودای کوچک ===

مجسمهٔ بودای کوچک به ارتفاع حدود ۱۰ متر، در درهٔ ککرک و در فاصلهٔ ۸ کیلومتری دو بت بزرگ (صلصال و شهمامه) و یک کیلومتری خرابه‌های شهر غلغله قرار دارد. این تندیس به‌صورت ایستاده، در دیوار شرقی طاقی که رو به غرب کنده شده و زیر رواق آن، جای گرفته است.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QRtY4StYRzU «بت‌بچه ککرک»، در مجموعه تلویزیونی جالب‌ترین‌های این دیار، تلویزیون بامیان.]</ref><ref>کهزاد، افغانستان در پرتو تاریخ، 1346ش، ص236.</ref> بر اساس افسانه‌های محلی، دو بت بزرگ بامیان با یکدیگر ازدواج کرده‌اند و این مجسمهٔ ۱۰ متری، پسر آنها است. او ابتدا در کنار پدر و مادر خود بوده، اما به‌دلیلی از آنها قهر کرده و در درهٔ ککرک ساکن شده است. ازاین‌رو، این تندیس به «بت‌بچه»، «چوچه بودا» یا «بودای کوچک» معروف شده است.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان واقعیت یا افسانه، 1396ش، ص115.</ref>

درهٔ ککرک در اوایل قرن پنجم میلادی، در دورهٔ حکومت یفتلی‌ها ساخته شده است. داخل دره و اطراف این بت، بیش از ۱۰۰ معبد و مغاره وجود داشته که محل عبادت مردم بوده است؛<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QRtY4StYRzU «بت‌بچه ککرک»، در مجموعه تلویزیونی جالب‌ترین‌های این دیار، تلویزیون بامیان.]</ref> اما این بت در جریان حفاری‌های سال ۱۳۰۸ش کشف شد و تصاویر رنگی آن به موزهٔ کابل منتقل گردید. این دیوارنگاره‌ها از مهم‌ترین آثار هنر بودایی آسیا، پس از غارهای آجانتا، محسوب می‌شوند.<ref>غارهای آجانتا در ۴۰ کیلومتری شهر جالگائون هندوستان، مجموعهٔ ۳۰ غار پر از نقاشی‌های مذهبی دربارهٔ بودا است که قدمت آنها به ۲ قرن پیش از میلاد برمی‌گردد.</ref><ref>کهزاد، افغانستان در پرتو تاریخ، 1346ش، ص236.</ref>

دربارهٔ ارتفاع این مجسمه اختلاف نظر وجود دارد: برخی آن را ۱۰ متر، برخی ۱۵ متر و گروهی ۷ متر می‌دانند.<ref>شریفی، «بت درهٔ ککرک»، دانشنامه هزاره، 1397ش، ص ۱۱۸۷–۱۱۸۸؛ کهزاد، راهنمای بامیان، 1334ش، ص29؛ نائل، سایه روشن‌هایی از وضع جامعه هزاره، 1372ش، ص77.</ref><ref>[https://8am.media/the-taliban-destroyed-the-history-tablets-of-the-historical-areas-of-bamyan/ «طالبان تاریخ لوحه‌های ساحات تاریخی بامیان را تخریب کردند»، وب‌سایت ۸ صبح.]</ref> طاقی که بت در آن قرار دارد، به‌صورت سنگی و با نقوش رنگی تزیین شده است. سطوح اطراف، ته طاق و دیوار پشت بت، دارای تزئینات آهکی است که به غارهای مجاور بودای ۵۳ متری شباهت دارد. برخی معتقدند این بت پس از بودای بزرگ ساخته شده است.<ref>موسیو گودار و دیگران، آثار عتیقه بامیان در هزارستان، 1372ش، ص105.</ref>

از پوشش آهکی این مجسمه، جز چند تکه که از یک شانه به شانهٔ دیگر فرو رفته، چیزی باقی نمانده است.<ref>موسیو گودار و دیگران، آثار عتیقه بامیان در هزارستان، 1372ش، ص105.</ref> همچنین بخش‌هایی از صورت و بدن بر اثر باد و باران در طول زمان فرسوده شده است.<ref>کهزاد، افغانستان در پرتو تاریخ، 1346ش، ص236.</ref> سرانجام در ۸ حوت ۱۳۷۹ش، این بت به همراه دو بت بزرگ بامیان توسط گروه طالبان تخریب شد.<ref>خاوری، شگفتی‌های بامیان واقعیت یا افسانه، 1396ش، ص115.</ref>

[[پرونده:بامیان۱۴.jpg|جایگزین=قلعه چهل برج بامیان|بندانگشتی|قلعه چهل برج بامیان]]

قلعهٔ چهل‌برج بامیان، با نام‌های مختلفی همچون «چهل‌ستون»، «چهل‌دختران»، «چهل‌زینه»، «چهل‌بوری»، «چهل‌چشمه» و «چهل‌حدیث» شناخته می‌شود.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/163070 فاضل کیانی، «نگاهی به تاریخچۀ شهرک چهل‌برج بامیان، به مناسبت ولسوالی شدن آن»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> این قلعه در تقاطع سه درهٔ عمیق واقع شده که درهٔ غربی آن، درهٔ چهل‌برج نام دارد.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1396/09/06/chehel-burj-in-bamyan/ شهیر، «جلوه‌های درخشان یک تاریخ؛ قلعه چهل‌برج بامیان، سبک معماری کاشانی و اثر در معرض نابودی»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref> برخی محققان آن را با «قلعهٔ فیروز» فرزند کبک، پادشاه زابلستان در منابع تاریخی تطبیق می‌دهند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/163070 فاضل کیانی، «نگاهی به تاریخچۀ شهرک چهل‌برج بامیان، به مناسبت ولسوالی شدن آن»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> قلعهٔ چهل‌برج در ۷۵ کیلومتری شمال‌غرب ولسوالی یکاولنگ،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/163070 کیانی، «نگاهی به تاریخچۀ شهرک چهل‌برج بامیان، به مناسبت ولسوالی شدن آن»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> بر روی تپه‌ای وسیع واقع شده و کوه‌های بلند «بابا» و «سد پیتاب» آن را احاطه کرده‌اند. منطقهٔ مسکونی «کلیگان» در شرق و «دهن مرغی» در غرب آن قرار دارد و رودخانهٔ سرچشمه‌گرفته از بند امیر در کنار آن جریان دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960908001109/قلعه-چهل-برج-بامیان-جلوه‌ای-از-تاریخ-درخشان-افغانستان- «قلعۀ چهل‌برج بامیان؛ جلوه‌ای از تاریخ درخشان افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

این قلعه را برخی، مربوط به دورهٔ اسلامی و حدود ۷۰۰ سال پیش، می‌دانند،<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140789 رجا، «چهل‌برجه؛ قلعه‌ای با ۷۰۰ سال قدمت تاریخی»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> اما شواهد باستان‌شناختی و معماری برج‌ها و نقاشی‌های موجود، نشان از قدمت آن در دورهٔ غوریان یا کوشانیان دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960908001109/قلعه-چهل-برج-بامیان-جلوه‌ای-از-تاریخ-درخشان-افغانستان- «قلعۀ چهل‌برج بامیان؛ جلوه‌ای از تاریخ درخشان افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> مسعودی در مروج‌الذهب از قلعه‌ای در زابلستان (هزارستان امروزی) نام برده که به باور برخی، همان قلعهٔ چهل‌برج است و آن را در استواری، زیبایی و بلندی بی‌نظیر توصیف کرده است.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140789 رجا، «چهل‌برجه؛ قلعه‌ای با ۷۰۰ سال قدمت تاریخی»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> معماری این قلعه شباهت زیادی به قلعهٔ ضحاک دارد، اما از «شهر بربر» جدیدتر به‌نظر می‌رسد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/163070 کیانی، «نگاهی به تاریخچۀ شهرک چهل‌برج بامیان، به مناسبت ولسوالی شدن آن»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

سبک معماری این قلعه، آمیزه‌ای از دوره‌های بودایی، غوری و اسلامی است که نشان می‌دهد این بنا در دوره‌های مختلف توسعه و بازسازی شده است.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1396/09/06/chehel-burj-in-bamyan/ شهیر، «جلوه‌های درخشان یک تاریخ؛ قلعۀ چهل‌برج بامیان، سبک معماری کاشانی و اثر در معرض نابودی»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref> قلعهٔ چهل‌برج بر روی تپه‌ای به ارتفاع ۱۲۰ متر، با سه ردیف برج‌های نگهبانی و معماری پیچیده ساخته شده است. تهداب (پایه) دیوارها از سنگ و قسمت‌های میانی و بالایی از خشت خام با عرض حدود ۳ متر ساخته شده‌اند. این بنا چنان مستحکم است که عوامل طبیعی در طول قرن‌ها نتوانسته‌اند آن را به‌کلی نابود کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/163070 کیانی، «نگاهی به تاریخچۀ شهرک چهل‌برج بامیان، به مناسبت ولسوالی شدن آن»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> برج‌ها با رعایت تناسب در بلندی‌ها و پستی‌های تپه، به‌صورت مدور و رو به دره ساخته شده‌اند و دارای شکاف‌های عمودی برای دیده‌بانی و تیراندازی هستند.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140789 رجا، «چهل‌برجه؛ قلعه‌ای با ۷۰۰ سال قدمت تاریخی»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> اگرچه به چهل‌برج معروف است، اما این اثر تاریخی بیش از ۳۰۰ برج داشته است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960908001109/قلعه-چهل-برج-بامیان-جلوه‌ای-از-تاریخ-درخشان-افغانستان- «قلعۀ چهل‌برج بامیان؛ جلوه‌ای از تاریخ درخشان افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> دیوارها با ملاط کاه‌گل به‌صورت ظریف و مستحکم عایق‌بندی شده‌اند.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140789 رجا، «چهل‌برجه؛ قلعه‌ای با ۷۰۰ سال قدمت تاریخی»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> در اطراف قلعه، دیوار ضخیم سنگی به نام «سور شهر» وجود داشته که امروزه نشان کمی از آن باقی مانده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960908001109/قلعه-چهل-برج-بامیان-جلوه‌ای-از-تاریخ-درخشان-افغانستان- «قلعۀ چهل‌برج بامیان؛ جلوه‌ای از تاریخ درخشان افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

در ضلع جنوب‌غربی قلعه، استادیومی به مساحت ۶ جریب وجود داشته که توسط دیوارهای سنگی به ضخامت ۱۸۰ سانتی‌متر و ارتفاع ۳ متر احاطه شده بود. این مکان احتمالاً برای برگزاری جشن‌ها، رژه، رقابت‌های ورزشی و تمرینات نظامی استفاده می‌شده است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/163070 کیانی، «نگاهی به تاریخچۀ شهرک چهل‌برج بامیان، به مناسبت ولسوالی شدن آن»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> راهی مخفی به طول ۶۰ متر، از داخل برج‌ها به‌سمت رودخانه برای مواقع جنگ و اضطرار کنده شده است.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1396/09/06/chehel-burj-in-bamyan/ شهیر، «جلوه‌های درخشان یک تاریخ؛ قلعۀ چهل‌برج بامیان، سبک معماری کاشانی و اثر در معرض نابودی»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref> راه مخفی دیگری از دایرهٔ دوم قلعه به پایین دره کنده شده و به حوض آبی می‌رسیده که برای تأمین آب آشامیدنی در مواقع اضطراری استفاده می‌شده است. کف حوض از سنگ مرمر سفید فرش شده و منبع آب احتمالاً چشمه‌ای در زیر کوه بوده است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/163070 کیانی، «نگاهی به تاریخچۀ شهرک چهل‌برج بامیان، به مناسبت ولسوالی شدن آن»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> همچنین جوی آبی توسط سنگ‌تراشان ماهر از کنار صخره‌ای نزدیک قلعه به داخل آن کنده شده که آب را تا نزدیکی دیوار جنوبی می‌رسانده است. این جوی به نام «جوی فرهاد و شیرین» معروف است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/163070 کیانی، «نگاهی به تاریخچۀ شهرک چهل‌برج بامیان، به مناسبت ولسوالی شدن آن»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

در بخش‌های مختلف قلعه، نقاشی‌های متعددی وجود داشته که امروزه تخریب شده‌اند. در زیر برج‌ها، سه اتاق کوچک با معماری ظریف و هنرمندانه وجود دارد که سقف و دیوارهای آنها با تصاویر زیبایی به رنگ سرخ نقاشی شده است. در این تصاویر، زنانی در حال رقص با پیاله‌هایی در دست، در حال تعارف به شخصی نشسته بر تخت دیده می‌شوند. در یکی از اتاق‌ها، تصویر پادشاهی مقتدر با دو مار کوچک بر شانه‌هایش نقش بسته که احتمالاً به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13960908001109/قلعه-چهل-برج-بامیان-جلوه‌ای-از-تاریخ-درخشان-افغانستان- «قلعه چهل‌برج بامیان؛ جلوه‌ای از تاریخ درخشان افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

قلعهٔ چهل‌برج از مهم‌ترین مناطق تاریخی بامیان و نماد معماری دورهٔ کوشانی است و از نظر تاریخی و باستان‌شناختی ارزش بالایی دارد.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1396/09/06/chehel-burj-in-bamyan/ شهیر، «جلوه‌های درخشان یک تاریخ؛ قلعۀ چهل‌برج بامیان، سبک معماری کاشانی و اثر در معرض نابودی»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref> این بنا، در کنار دیگر آثار باستانی بامیان، یکی از جاذبه‌های مهم گردشگری محسوب می‌شود و سالانه گردشگران داخلی و خارجی بسیاری را جذب می‌کند که به رونق اقتصادی منطقه کمک می‌کند.<ref>[https://pajhwok.com/fa/2017/11/26/چهل-برج-ولایت-بامیان-در-معرض-نابودی-قرا/ غفاری، «چهل‌برج ولایت بامیان در معرض نابودی قرار دارد»، خبرگزاری پژواک.]</ref> با این حال، بر اثر حوادث طبیعی، حفاری‌های غیرقانونی و بی‌توجهی دولت‌ها، آسیب‌های جدی به این اثر تاریخی وارد شده است<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140789 رجا، چهل‌برجه؛ قلعه‌ای با ۷۰۰ سال قدمت تاریخی»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> و از برج‌های متعدد آن، تنها بقایای ۳۴ برج باقی مانده که آن‌ها نیز در معرض فرسایش شدید قرار دارند.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1396/09/06/chehel-burj-in-bamyan/ شهیر، «جلوه‌های درخشان یک تاریخ؛ قلعل چهل‌برج بامیان، سبک معماری کاشانی و اثر در معرض نابودی»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref>

=== قلعه گوهرگین ===

قلعهٔ گوهرگین، در ۱۸ کیلومتری جنوب‌شرق مرکز یکاولنگ، بر فراز تپه‌ای سنگی واقع شده و ویرانه‌های آن با برج‌های نیمه‌ویران و دیوارهای منقوش، از معماری پیچیده‌ای حکایت دارد که هنوز رازهای آن در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است. بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی، از جمله قبرهای باستانی، مجسمه‌ها، ظروف سفالی و مهره‌های سنگی و گلی، این قلعه به دوران پیش از اسلام و به‌احتمال به دوره‌های خورشیدپرستی و بودایی‌گری تعلق دارد. مردم محلی آن را به کافری از توابع شهر بربر نسبت می‌دهند، اما شواهد موجود نشان از تمدنی کهن‌تر دارد. این دژ با موقعیت استراتژیک خود بر بلندای تپه، در گذشته به‌طور احتمالی کاربرد نظامی و مسکونی داشته و شاهد تحولات تاریخی بسیاری بوده است.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

=== شهر سرخشک ===

شهر سرخشک در فاصلهٔ ۳۰ کیلومتری شرق بامیان و چهار کیلومتری درهٔ شکاری، بر فراز تپه‌ای مشرف به منطقهٔ شیبر قرار دارد. این شهر باستانی که به‌صورت استراتژیک در ارتفاع ساخته شده بود، از استحکام دفاعی قابل‌توجهی برخوردار بوده و در دوران اوج خود از اهمیت نظامی و سیاسی بالایی برخوردار بوده است. این شهر همچون غلغله و شهر ضحاک، دارای ساختارهای سردابه‌ای و بناهای خشتی است. این مجموعهٔ تاریخی از دو بخش اصلی تشکیل شده است: بخش نخست شامل هستهٔ مرکزی شهر با بقایای [[مسجد]] و سایر سازه‌های عمومی است که تاکنون پابرجا مانده‌اند، و بخش دوم شامل ارگ یا دژ مرکزی (بالاحصار) است که محل استقرار حاکمان و نظامیان بوده است. بر اساس روایات تاریخی، این شهر در جریان یورش مغول‌ها و به روایتی دیگر در دورهٔ حکومت عبدالرحمان‌خان ویران شده است.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

شهر بربر، یکی از آثار تاریخی بامیان، در فاصلهٔ دو تا سه کیلومتری شرق بازار نیک در شهرستان یکاولنگ، بر فراز قله‌ای به ارتفاع حدود ۴۰۰ متر واقع شده است. مردم محلی آن را پایتخت شاه بربرستان می‌دانند و بر این باورند که این شهر در زمان [[امام علی]] به اسلام روی آورده است. آثار باقی‌مانده از این محوطه، نشان‌دهندهٔ قدمت کهن آن و پیوندهای فرهنگی و تاریخی منطقه در دوران پیش و پس از اسلام است.<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

[[پرونده:بامیان۱۵.png|جایگزین=غارهای دستکند در کوه‌های بامیان افغانستان|بندانگشتی|غارهای دستکند در کوه‌های بامیان افغانستان]]

در دل کوه‌ها و تپه‌های بامیان، هزاران غار تاریخی و دست‌ساز (سوموچ) با اشکال هندسی مربع، مستطیل، مدور و شش‌ضلعی، وجود دارد که در گذشته به‌عنوان مراکز فلسفی، هنری و آموزشی [[آیین بودا]]، در شکل‌دهی به [[فرهنگ]] منطقه نقش اساسی ایفا می‌کردند. این غارها که با نقاشی‌های دیواری بی‌نظیر و معماری منحصربه‌فرد تزیین شده بودند، هم محل عبادت و ریاضت راهبان بودند و هم به پرورش اندیشه‌های فلسفی و انتقال دانش دینی می‌پرداختند. تلفیق هنرهای هندی، یونانی و ساسانی در این آثار، گویای تعاملات فرهنگی گسترده در امتداد جادهٔ ابریشم است.<ref>[https://farsnews.ir/FarsNews/1450011600000369268/غارها؛-جاذبه‌ای-تاریخی-و-گم‌شده-در-هیاهوی-ناامنی-افغانستان?lang=fa «غارها؛ جاذبه‌ای تاریخی و گم‌شده در هیاهوی ناامنی افغانستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

تعدادی از این غارها در درهٔ فولادی (جنوب‌غرب بامیان) قرار دارد که در گذشته مرکز حکومت شیران (پادشاهان) بامیان بوده است. این دره از دامنه‌های [[کوه بابا]] آغاز شده و تا چهار کیلومتر در عمق دره، آثار و غارهای متعلق به دوران بودایی به چشم می‌خورد. یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌غارهای بامیان، در منطقهٔ سرخ و در فاصلهٔ یک‌ونیم کیلومتری غرب شهر بامیان واقع شده است. این غار در دل دیواره‌ای عظیم کنده شده و شامل دهلیزهای متعددی است که توسط پایه‌ها و ستون‌های سنگی از هم جدا شده‌اند. به‌دلیل تعداد زیاد این ستون‌ها، غار به نام چهل‌ستون شهرت یافته است. سقف‌های گنبدی و دیوارهای منحنی این غارها که با مهارت و دقت در دل صخره‌ها تراشیده شده، در گذر زمان و با دست‌اندازی‌های انسانی، آسیب دیده‌اند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/61249 «غارنشینان بامیان/ سموج مأمن مردم در روزهای سخت» خبرگزاری شفقنا.]</ref>

امروزه برخی از این غارها به محل سکونت اقشار محروم و آسیب‌پذیر تبدیل شده است. ساکنان کنونی که عمدتاً از اقشار فرودست جامعه هستند، در محیط‌هایی فاقد امکانات اولیه زندگی می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/80530810/افزایش-غارنشینان-در-استان-بامیان-افغانستان «افزایش غارنشینان در استان بامیان افغانستان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> برخی از غارهای تاریخی بامیان به مکان‌هایی برای تعلیم نسل جدید تبدیل شده است. برای نمونه، در یکی از غارها، مدرسه‌ای غیررسمی با عنوان «مکتب غار» فعالیت می‌کند که با وجود امکانات محدود، زمینهٔ آموزش بیش از ۵۰ کودک از روستاهای اطراف را در دروس پایه فراهم کرده است.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-دنیا-5/3844700-مکتب-غار-در-بامیان-افغانستان «مکتب غار در بامیان افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ اقتصاد.]</ref>

== بامیان در دوران معاصر ==

امروزه آثار هنری و باستانی بامیان، گواه مدنیت، هنرمندی<ref>[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref> و هویت فرهنگی و تاریخی مردمان هزاره بوده<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۶ش، ص۲۴۱.</ref><ref>[https://zabolestan.blogfa.com/post/44 کیانی،  «بناهای باستانی بامیان ساخته چه کسانی است؟»، وبلاگ زابلستان.]</ref> و میراثی ارزشمند برای تمام بشریت شناخته می‌شود؛<ref name=":14">محمدی شاری، بامیان؛ پایتخت شکوه اساطیری، 1395ش، ص2.</ref> به‌گونه‌ای که این سرزمین، یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگران و پژوهشگران بین‌المللی است. وجود بیش از چهارصد دژ، چهار رودخانهٔ مهم و معادن غنی پرتعداد، اهمیت فرهنگی و اقتصادی بامیان را همچنان حفظ کرده است.<ref name=":15">[https://farhangemelal.icro.ir/news/23882/آثار-و-ابنیه-های-تاریخی-ولایت-بامیان فرحت سیفی، «آثار و ابنیه‌های تاریخی ولایت بامیان» پایگاه تخصصی جامعه و فرهنگ ملل.]</ref>

بامیان در دوران معاصر، نقش اساسی در حیات دینی، سیاسی و فرهنگی [[قوم هزاره|هزاره‌ها]] دارد. نقطهٔ عطف این نقش‌آفرینی در ۱۳۵۸ش با تأسیس شورای اتفاق اسلامی افغانستان رقم خورد، که در آن نمایندگان ۴۲ منطقه از سراسر هزارجات در ورس بامیان گرد هم آمدند. این شورا که از مالکان، علمای دینی و جوانان تحصیل‌کرده تشکیل شده بود، موفق به ایجاد نظام اداری منسجمی شد.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص 474-475.</ref> این تجربه مقدمه‌ای شد برای تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان در ۱۳۶۸ش که با اتحاد هفت گروه جهادی شیعه در بامیان شکل گرفت و به مهم‌ترین نهاد نمایندگی سیاسی هزاره‌ها تبدیل شد.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۱۰–۲۱۱.</ref> بامیان همچنین به کانون مقاومت در برابر [[طالبان]] تبدیل شد و با وجود محاصرهٔ سنگین، سه سال ایستادگی سرسختانه را رهبری کرد و موجودیت سیاسی و نظامی هزاره‌ها را حفظ نمود.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص627-630.</ref>

شهر امروزی بامیان بسیاری از ویژگی‌های سنتی خود را حفظ کرده است. ساختار شهری آن فاقد عناصر مدرنیته است و بافت مسکونی شامل خانه‌های کوتاه با مصالح خشت، چوب و گل می‌شود. هستهٔ مرکزی شهر حول بازار نو شکل گرفته و بقایای بازار قدیم در مجاورت محوطهٔ بوداهای تخریب‌شده قرار دارد. پراکندگی سکونتگاه‌ها به‌صورت گروه‌های کوچک و بدون تقسیم‌بندی رسمی محله‌ها است.<ref>[https://www.hazarainternational.com/fa/?p=639 «بامیان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.]</ref>

در [[۱۲ تیر]] ۱۳۸۲ش، درهٔ بامیان در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شد. این رخداد پس از تخریب تندیس‌های بودا توسط طالبان در ۲۰۰۱م، به‌عنوان نماد احترام به میراث فرهنگی جهان و پیامی برای جلوگیری از تکرار تخریب آثار تاریخی صورت گرفت.<ref>[https://www.irna.ir/news/5510859/بامیان-در-فهرست-آثار-جهانی-یونسکو-ثبت-شد «بامیان در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> بامیان در ۲۰۱۵م به عضویت شبکهٔ شهرهای خلاق یونسکو پذیرفته شد و لقب شهر خلاق را کسب کرد. معیارهای انتخاب شامل دارابودن آثار تاریخی، صنایع دستی اصیل و فرهنگ بومی بود. صنایع دستی این منطقه شامل [[نمد]]، [[برک]]، [[گلیم]] و [[خامک‌دوزی]]، از شهرت بین‌المللی برخوردار است.<ref>[https://www.jomhornews.com/fa/news/74138/ «بامیان؛ عضو شبکه شهرهای خلاق جهان شد»، خبرگزاری جمهور.]</ref> همچنین بامیان در ۲۰۱۵م به‌دلیل میراث فرهنگی غنی، آثار تاریخی بی‌نظیر و جاذبه‌های طبیعی منحصربه‌فرد مانند بند امیر، به‌عنوان نخستین پایتخت فرهنگی سازمان همکاری‌های منطقه‌ای جنوب آسیا (سارک) انتخاب شد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/03/15/759981/بامیان-افغانستان-پایتخت-فرهنگی-کشورهای-عضو-سارک-شد «بامیان افغانستان پایتخت فرهنگی کشورهای عضو سارک شد»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

=== بامیان در آثار پژوهشگران ===

[[پرونده:بامیان۱۶.jpg|جایگزین= کتاب بامیان در باستان و در داستان|بندانگشتی|کتاب بامیان در باستان و در داستان]]

دربارهٔ بامیان مقالات و کتاب‌های متعددی نوشته شده است. در سال‌های اخیر، اداره اطلاعات و فرهنگ بامیان از سیزده عنوان کتاب جدید دربارهٔ بامیان رونمایی کرد که شامل آثاری چون «مجموعه مقالات و راهنمای بامیان»، «آثار عتیقهٔ بودای بامیان»، «گویش هزارگی»، «بامیان پایتخت شکوه اساطیری»، «جنگ‌نامه و جنگ‌نامه‌سرایی در ادبیات فارسی» و «فرهنگ شفاهی مردم بامیان» می‌شود. این کتاب‌ها با هدف معرفی داشته‌های فرهنگی و تاریخی بامیان منتشر شده‌اند.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6134443/چاپ-سیزده-عنوان-کتاب-در-خصوص-بامیان «چاپ سیزده عنوان کتاب در خصوص بامیان»، وب‌باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

=== بامیان در شعر و موسیقی ===

بامیان همواره الهام‌بخش شاعران و ادیبان بوده است. یحیی جواهری، شاعر نامدار افغانستانی، در اشعار ماندگار خود، بامیان را این‌گونه به تصویر کشیده است:<ref>[https://zabolestan.blogfa.com/post/38 «بامیان سرزمین عجایب» وبلاگ زابلستان.]</ref>

اشعار زیبایی همچون «یک جهان اعجاز دارد بامیان» توسط خوانندگان محلی و هنرمندان برجسته‌ای چون داوود سرخوش به آهنگ‌های ماندگار تبدیل شده است و با نوای سازهای اصیل محلی مانند دمبوره و غیچک، بخشی از فرهنگ موسیقایی بامیان را زنده نگه داشته است.<ref>[https://www.aparat.com/v/z1773u9 «یک جهان اعجاز دارد بامیان»، وب‌سایت آپارات.]</ref>

== مشاهیر معاصر بامیان ==

برخی از مشاهیر معاصر بامیان، عبارت‌اند از:

{| class="wikitable"

|[[پرونده:بامیان۱۷.jpg|جایگزین=عبدالعلی مزاری|بی‌قاب|134x134پیکسل]]

|رهبر سیاسی و مذهبی

|از بنیانگذاران حزب وحدت اسلامی افغانستان، نماد مقاومت مردم هزاره و عدالت‌خواهی.

|تأکید بر مشارکت سیاسی اقوام، رسمیت مذهب جعفری، شهادت در ۱۳۷۳ش توسط طالبان، طولانی‌ترین مراسم تشییع در تاریخ افغانستان.<ref>جعفری، رویش‌های نو از دیار کهن؛ یادنامه و کارنامه علما و مفاخر بامیان، 1402ش، ص134.</ref>

|سیدعلی بهشتی

|رهبر علمی و جهادی

|رئیس شورای انقلابی اتفاق اسلامی، از رهبران مبارزه ضدکمونیستی.

|تأسیس مدارس علمیه متعدد، رهبری حکومت خودمختار در هزاره‌جات.

|قربان‌علی عرفانی

|چهرهٔ مبارز، سیاسی و نویسنده

|عضو شورای مرکزی حزب وحدت اسلامی، نمایندهٔ سابق ولسی‌جرگه، از مؤسسان سازمان نصر افغانستان.

|تحصیل در نجف نزد خویی و امام خمینی، نویسندهٔ «تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی بامیان» و «امام و انقلاب اسلامی افغانستان».

|[[پرونده:محمد اکبری.png|جایگزین=محمد اکبری|بی‌قاب|100x100پیکسل]]

|از مؤسسان پاسداران جهاد اسلامی، معاون و عضو برجستهٔ حزب وحدت اسلامی، عضو شورای عالی دولت و مجلس سنای افغانستان.

|نقش در مبارزه علیه شوروی و رهبری مجاهدین در هزارجات، رهبری حزب حراست اسلامی افغانستان.