صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=موقعیت جغرافیایی خراسان|بندانگشتی|موقعیت جغرافیایی خراسان روی نقشه '''<big>خراسان؛</big>''' بخش شرقیِ سرزمین ایران و نقش‌آفرین در فرهنگ و تمدن کهن ایرانی. خراسان، از مراکز سکونت‌گاهی کهنِ ایرانیان است که در سراسر تار...» ایجاد کرد
 
جز ویکی سازی
 
(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱۸: خط ۱۸:
پس از فتح خراسان توسط عرب‌های [[مسلمان]] در ۳۱ق، <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240753/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 دادبه و دیگران، «خراسان» مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> شرایط مساعد اقلیمی باعث جذب قبایل عرب به این سرزمین شد<ref>[http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»،  1389ش، ص21.]</ref> و در دورۀ خلفا، خراسان از مهم‌ترین ایالت‌های [[ایران]] بود.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref> با دفن‌ هارون، خلیفۀ عباسی، در خراسان و اقامت ده‌ سالۀ مامون در [[مرو]]، بسیاری از شهرهای خراسان رونق یافتند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»،  1389ش، ص21.]</ref> در این دوره، خاک‌سپاری [[امام رضا]] در [[مشهد]] نیز، خراسان را در مرکز توجه شیعیان قرار داد.  
پس از فتح خراسان توسط عرب‌های [[مسلمان]] در ۳۱ق، <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240753/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 دادبه و دیگران، «خراسان» مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> شرایط مساعد اقلیمی باعث جذب قبایل عرب به این سرزمین شد<ref>[http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»،  1389ش، ص21.]</ref> و در دورۀ خلفا، خراسان از مهم‌ترین ایالت‌های [[ایران]] بود.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref> با دفن‌ هارون، خلیفۀ عباسی، در خراسان و اقامت ده‌ سالۀ مامون در [[مرو]]، بسیاری از شهرهای خراسان رونق یافتند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»،  1389ش، ص21.]</ref> در این دوره، خاک‌سپاری [[امام رضا]] در [[مشهد]] نیز، خراسان را در مرکز توجه شیعیان قرار داد.  
[[پرونده:خراسان (1).jpg|جایگزین=ویرانه‌های مقبرهٔ سلطان احمد سنجر|بندانگشتی|نمایی از ویرانه‌های مقبرهٔ سلطان احمد سنجر در مرو پس از حملات مغول]]
[[پرونده:خراسان (1).jpg|جایگزین=ویرانه‌های مقبرهٔ سلطان احمد سنجر|بندانگشتی|نمایی از ویرانه‌های مقبرهٔ سلطان احمد سنجر در مرو پس از حملات مغول]]
خراسان در ۲۰۵ق، توسط سلسۀ طاهریان استقلال یافت. از قرن سوم تا هفتم هجری، حکومت و شهر‌های خراسان میان طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، [[سلجوقیان]] و خوارزم‌شاهیان دست‌به‌دست می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/421690/%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE بی‌باک، «جغرافیای تاریخی خراسان در ادوار تاریخ»،  1398ش، ص82.]</ref> با هجوم مغولان در قرن هفتم هجری، بسیاری از شهرهای خراسان ویران شد و حکومت‌های غیر بومی در خراسان به‌وجود آمد. با آغاز حکومت [[شیعه|شیعه‌]] مذهب [[صفویه]]، تمام منطقه خراسان در قلمرو حکومتی آنها قرار گرفت.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref>  
خراسان در ۲۰۵ق، توسط سلسۀ طاهریان استقلال یافت. از قرن سوم تا هفتم هجری، حکومت و شهر‌های خراسان میان طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، [[سلجوقیان]] و [[خوارزمشاهیان]] دست‌به‌دست می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/421690/%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE بی‌باک، «جغرافیای تاریخی خراسان در ادوار تاریخ»،  1398ش، ص82.]</ref> با هجوم مغولان در قرن هفتم هجری، بسیاری از شهرهای خراسان ویران شد و حکومت‌های غیر بومی در خراسان به‌وجود آمد. با آغاز حکومت [[شیعه|شیعه‌]] مذهب [[صفویه]]، تمام منطقه خراسان در قلمرو حکومتی آنها قرار گرفت.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref>  


[[قاجاریه|دورۀ قاجاریه]]، برهۀ سرنوشت‌ساز برای خراسان بزرگ بود که با قدرت‌گیری کشورهای اروپایی و ضعف حکومت مرکزی ایران، خراسان بزرگ چندپارچه شد و بخش‌های شرقی آن به تصرف احمدشاه درانی درآمد. این بخش‌ها در دورۀ شاه‌شجاع نام افغانستان به خود گرفت. همچنین در ۱۲۹۹ق، در چارچوب عهدنامۀ آخال، بخش شمالی خراسان به روسیه ملحق شد.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref>
[[قاجاریه|دورۀ قاجاریه]]، برهۀ سرنوشت‌ساز برای خراسان بزرگ بود که با قدرت‌گیری کشورهای اروپایی و ضعف حکومت مرکزی ایران، خراسان بزرگ چندپارچه شد و بخش‌های شرقی آن به تصرف احمدشاه درانی درآمد. این بخش‌ها در دورۀ شاه‌شجاع نام افغانستان به خود گرفت. همچنین در ۱۲۹۹ق، در چارچوب عهدنامۀ آخال، بخش شمالی خراسان به روسیه ملحق شد.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»،  1389ش، ص43.]</ref>
خط ۷۲: خط ۷۲:
یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که پیکرتراشی، طراحی لوازم زندگی و [[نقاشی]] از هنرهای ماقبل تاریخ خراسان بوده است.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401080200898/%DA%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D9%84%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DB%B2 «چه فراز و فرودهایی در قلب و تاریخ خراسان بزرگ نهفته است؟»،  خبرگزاری ایسنا.]</ref> بودای بامیان و نقاشی‌های روی دیوار غارهای موجود در آن، گواه رشد هنر مجسمه‌سازی، نقاشی و حکاکی خراسان در دورۀ اشکانی است. معبد درۀ بامیان نمایندۀ مکتب هنری گندهارا در آسیای میانه بوده است.<ref>[https://jade-abresham.com/reports/3093/ لعلی، «نقش فرهنگی بامیان در گذشته و اکنون افغانستان، مورد مطالعه معروف‌ترین ساحات باستانی»،  وب‌سایت هفته‌نامۀ جادۀ ابریشم.]</ref>  
یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که پیکرتراشی، طراحی لوازم زندگی و [[نقاشی]] از هنرهای ماقبل تاریخ خراسان بوده است.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401080200898/%DA%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D9%84%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D9%86%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DB%B2 «چه فراز و فرودهایی در قلب و تاریخ خراسان بزرگ نهفته است؟»،  خبرگزاری ایسنا.]</ref> بودای بامیان و نقاشی‌های روی دیوار غارهای موجود در آن، گواه رشد هنر مجسمه‌سازی، نقاشی و حکاکی خراسان در دورۀ اشکانی است. معبد درۀ بامیان نمایندۀ مکتب هنری گندهارا در آسیای میانه بوده است.<ref>[https://jade-abresham.com/reports/3093/ لعلی، «نقش فرهنگی بامیان در گذشته و اکنون افغانستان، مورد مطالعه معروف‌ترین ساحات باستانی»،  وب‌سایت هفته‌نامۀ جادۀ ابریشم.]</ref>  


در دورۀ اسلامی این هنرها به دلیل مخالفت گروه‌های مذهبی، برای مدتی از رونق افتاد؛ اما در دورۀ تیموریان سبک نقاشی بومی در آمیزش با سبک چینی رونق تازه یافت و خطاطی و [[مینیاتور|مینیاتوری]] به درجۀ کمال رسید.<ref>فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1367ش، 7 و 19.</ref> ریشه‌های هنر [[موسیقی]] خراسان به دورۀ هخامنشیان می‌رسد<ref> [https://www.avayechakavak.com/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86/ «تاریخچۀ موسیقی ایران»،  وب‌سایت آوای چکاوک.]</ref> که در دورۀ ساسانیان به اوج رسید و در آن، از انواع سازها مانند بربط، [[نی]]، [[چنگ]] و چغانه استفاده می‌شود. در دورۀ اسلامی موسیقی خراسانی تاثیر زیادی روی موسیقی عربی گذاشت.<ref>[https://www.farhangekhorasan.ir/article_144464_b751ef988f4dd10d3fcde5d8b01c80b4.pdf مفتخری و دیگران، «مهاجرت قبایل عرب به خراسان و پیامدهای فرهنگی آن»،  1393ش، ص159.]</ref>
در دورۀ اسلامی این هنرها به دلیل مخالفت گروه‌های مذهبی، برای مدتی از رونق افتاد؛ اما در دورۀ تیموریان سبک نقاشی بومی در آمیزش با سبک چینی رونق تازه یافت و خطاطی و [[مینیاتور|مینیاتوری]] به درجۀ کمال رسید.<ref>فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1367ش، 7 و 19.</ref> ریشه‌های هنر [[موسیقی]] خراسان به دورۀ هخامنشیان می‌رسد<ref> [https://www.avayechakavak.com/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86/ «تاریخچۀ موسیقی ایران»،  وب‌سایت آوای چکاوک.]</ref> که در دورۀ ساسانیان به اوج رسید و در آن، از انواع سازها مانند [[بربط]]، [[نی]]، [[چنگ (ساز)|چنگ]] و [[چغانه]] استفاده می‌شود. در دورۀ اسلامی موسیقی خراسانی تاثیر زیادی روی موسیقی عربی گذاشت.<ref>[https://www.farhangekhorasan.ir/article_144464_b751ef988f4dd10d3fcde5d8b01c80b4.pdf مفتخری و دیگران، «مهاجرت قبایل عرب به خراسان و پیامدهای فرهنگی آن»،  1393ش، ص159.]</ref>


===پوشاک===
===پوشاک===
[[پرونده:خراسان (5).jpg|جایگزین=لباس محلی مردمان خراسان جنوبی|بندانگشتی|لباس محلی مردمان جنوب خراسان ]]
[[پرونده:خراسان (5).jpg|جایگزین=لباس محلی مردمان خراسان جنوبی|بندانگشتی|لباس محلی مردمان جنوب خراسان ]]
یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که تا اوایل دورۀ اسلامی، پوشاک مردم خراسان بیشتر شبیه لباس‌های مادها بوده است. در آغاز دورۀ اسلامی، پوشاک خراسان به‌طور معمول شامل کلاه/سرپوش، پیراهن بلند دارای آستین و شلوار بوده که سر بازو، آستین دور دامن و مچ پا، تزیین می‌شده است. پای‌افزار نیمه‌ساق‌بلند و کمربند چرمی و زیوردار از پارچۀ ابریشمی نیز رایج بوده است. کلاه گرد نمدی یا خفتان مردانه با آستین‌های بلند و یقه‌گرد و چاک‌هایی در دو طرف نیز در مناطقی استفاده می‌شد. زنان از خفتان شبیه مردان و شالی که روی آن قرار می‌گرفته، استفاده می‌کرده‌اند. با ورود اسلام، عرب‌ها نیز به لباس خراسانی تمایل زیاد داشته‌اند.  
یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که تا اوایل دورۀ اسلامی، پوشاک مردم خراسان بیشتر شبیه [[پوشاک دوران مادها|لباس‌های مادها]] بوده است. در آغاز دورۀ اسلامی، پوشاک خراسان به‌طور معمول شامل کلاه/سرپوش، پیراهن بلند دارای آستین و شلوار بوده که سر بازو، آستین دور دامن و مچ پا، تزیین می‌شده است. پای‌افزار نیمه‌ساق‌بلند و کمربند چرمی و زیوردار از پارچۀ ابریشمی نیز رایج بوده است. کلاه گرد نمدی یا خفتان مردانه با آستین‌های بلند و یقه‌گرد و چاک‌هایی در دو طرف نیز در مناطقی استفاده می‌شد. زنان از خفتان شبیه مردان و شالی که روی آن قرار می‌گرفته، استفاده می‌کرده‌اند. با ورود اسلام، عرب‌ها نیز به لباس خراسانی تمایل زیاد داشته‌اند.


===اعیاد===
===اعیاد===