اتلمتل: تفاوت میان نسخهها
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:اتل متل۱.jpg|جایگزین=بازی اتل متل کودکان|بندانگشتی|بازی اتل متل کودکان]] | [[پرونده:اتل متل۱.jpg|جایگزین=بازی اتل متل کودکان|بندانگشتی|بازی اتل متل کودکان]] | ||
{{درشت|''' | {{درشت|'''اَتَلمَتَل'''}}؛ شعر و بازی سنتی کودکانه. | ||
اتلمتل، بازی و شعر کودکانه ایرانی است که با جملههای مسجع و آهنگین، اغلب با عبارت «اتل متل توتوله» آغاز میشود. این بازی قدمتی طولانی داشته و جنبۀ سرگرمی و آموزشی برای کودکان دارد. در اجرای بازی، کودکان در کنار هم مینشینند و یکی از آنها (اوسا) شعر را میخواند و به پاهای دیگران ضربه میزند؛ در پایان هر دور، بازیکنی که پایش باقی بماند، برنده یا بازنده شناخته میشود. در نقاط مختلف ایران، شیوۀ اجرای بازی، شعر و مجازات بازنده متفاوت است؛ از قلقلک گرفتن و دویدن روی یک پا تا بازی شاه و وزیر یا رقصیدن با آهنگ کودکان. شعرهای این بازی در هر منطقه گویش، ریتم و مضمون خاص خود را دارند و امروزه نسخههای آموزشی و آموزنده آن نیز رایج شده است. بازی اتل متل، هم سرگرمی، هم تجربۀ اجتماعی و هم وسیلۀ انتقال فرهنگ و خلاقیت کودکان ایرانی است. | |||
==معرفی == | ==معرفی == | ||
اتلمتل نام یک بازی و شعر کودکانه است که با جملههای مسجع (همقافیه و همآهنگ) اجرا میشود. اغلب این جملات با عبارت «اتل متل توتوله» آغاز میشوند. [[کودک|کودکان]] ایرانی این ترانۀ آهنگین را میخوانند و به همراه آن بازی میکنند. اشعار این بازی پیشینهای دیرینه دارند و گاه دربردارندۀ معانی زیبا و پندآموزی هستند.<ref>[https://www.khabarfoori.com/بخش-فرهنگی-69/2501292-معنی-شعر-ساله-اتل-متل «معنی شعر 500 ساله اتل متل توتوله چیست؟» وبسایت خبر فوری.]</ref> نام بازی نیز از نخستین سطر همین ترانه گرفته شده است.<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۶۱ش، ص107.</ref> | |||
[[محمدتقی بهار]]، این بازی را «هتل متل» نامیده و وزن و سبک شعری آن را جزء اولین اشعار غنایی سروده شده به [[زبان فارسی]] دانسته که پیشینهٔ آن به قبل از ورود [[اسلام]] به [[ایران]] میرسد.<ref>بهار، بهار و ادب فارسی، ج1، ۱۳۵۱ش، ص31؛ محمدی، تاریخ ادبیات کودکان، ج1، ۱۳۸۰ش، ص37.</ref> گروهی دیگر از پژوهشگران، این سروده را شعری هدفمند، پُرمعنا و جهتدار دانستهاند که همه اقوام مانند عرب، ترک، کرد، هند، چین و فارس را به همبستگی فراخوانده و همگان را در این [[شادی]] آیینی شریک کرده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/163325/اتل-متل-توتوله-1 «اتل متل توتوله»، وبسایت راسخون.]</ref> | |||
==نحوه انجام بازی== | ==نحوه انجام بازی== | ||
| خط ۷۲: | خط ۷۴: | ||
{{شعر جدید|متن=با برگی پاشو بسته\\مورچه جونم تو ماهی}} | {{شعر جدید|متن=با برگی پاشو بسته\\مورچه جونم تو ماهی}} | ||
{{شعر جدید|متن=خوب بشه پات الهی\\هاچین و واچین، یک پاتو ورچین}} | {{شعر جدید|متن=خوب بشه پات الهی\\هاچین و واچین، یک پاتو ورچین}} | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۵۳
اَتَلمَتَل؛ شعر و بازی سنتی کودکانه.
اتلمتل، بازی و شعر کودکانه ایرانی است که با جملههای مسجع و آهنگین، اغلب با عبارت «اتل متل توتوله» آغاز میشود. این بازی قدمتی طولانی داشته و جنبۀ سرگرمی و آموزشی برای کودکان دارد. در اجرای بازی، کودکان در کنار هم مینشینند و یکی از آنها (اوسا) شعر را میخواند و به پاهای دیگران ضربه میزند؛ در پایان هر دور، بازیکنی که پایش باقی بماند، برنده یا بازنده شناخته میشود. در نقاط مختلف ایران، شیوۀ اجرای بازی، شعر و مجازات بازنده متفاوت است؛ از قلقلک گرفتن و دویدن روی یک پا تا بازی شاه و وزیر یا رقصیدن با آهنگ کودکان. شعرهای این بازی در هر منطقه گویش، ریتم و مضمون خاص خود را دارند و امروزه نسخههای آموزشی و آموزنده آن نیز رایج شده است. بازی اتل متل، هم سرگرمی، هم تجربۀ اجتماعی و هم وسیلۀ انتقال فرهنگ و خلاقیت کودکان ایرانی است.
معرفی
اتلمتل نام یک بازی و شعر کودکانه است که با جملههای مسجع (همقافیه و همآهنگ) اجرا میشود. اغلب این جملات با عبارت «اتل متل توتوله» آغاز میشوند. کودکان ایرانی این ترانۀ آهنگین را میخوانند و به همراه آن بازی میکنند. اشعار این بازی پیشینهای دیرینه دارند و گاه دربردارندۀ معانی زیبا و پندآموزی هستند.[۱] نام بازی نیز از نخستین سطر همین ترانه گرفته شده است.[۲]
محمدتقی بهار، این بازی را «هتل متل» نامیده و وزن و سبک شعری آن را جزء اولین اشعار غنایی سروده شده به زبان فارسی دانسته که پیشینهٔ آن به قبل از ورود اسلام به ایران میرسد.[۳] گروهی دیگر از پژوهشگران، این سروده را شعری هدفمند، پُرمعنا و جهتدار دانستهاند که همه اقوام مانند عرب، ترک، کرد، هند، چین و فارس را به همبستگی فراخوانده و همگان را در این شادی آیینی شریک کرده است.[۴]
نحوه انجام بازی
برای انجام این بازی، که شکلی نمایشی دارد، تعدادی از کودکان در کنار هم نشسته و پاهای خود را دراز میکنند. سپس، یکی از کودکان (که به اوسای/ استاد بازی معروف است)، شعری هجایی میخواند و با خواندن هر هجا، روی پای بچهها ضربه زده یا به پای آنها، بهترتیب، اشاره میکند. همزمان با اتمام شعر، نوبت به پای هر بازیکنی که برسد، باید پای خود را جمع کند و این کار آنقدر ادامه مییابد تا همهٔ پاها جمع شده و تنها یک پا باقی بماند. پای باقیمانده، پای فرد بازنده است. البته در تهران، کودکی که در بازی باقی میماند، برنده دانسته میشود و در دور بعدی، نقش اوسا را ایفا میکند.[۵]
در تنکابن، خود اوسا نیز در بازی شرکت کرده و در صورتیکه هر دو پای او جمع شود، بازیکنان باید اوسای دیگری را برای بازی انتخاب کنند.[۶] کودکان در گیلان، در صورتیکه تنها پای یک بازیکن باقی مانده باشد، بین او و زمین، شعر را دوباره میخوانند و اگر ترانه به پای بازیکن ختم شود، او پای خود را جمع میکند و در صورتیکه به زمین ختم شود، بازیکنان دیگر، بازیکن بازنده را قلقلک میدهند.[۷] در برخی نقاط دیگر ایران نیز، برای مشخص شدن برنده یا بازنده، کودکان باید با گفتن آخرین جملهٔ اوسا، پای خود را جمع کنند و کسی که این عمل را سریع انجام ندهد، میبازد.
مجازات بازنده نیز در نقاط مختلف ایران متفاوت است. برای مثال، گاهی فرد بازنده روی زمین زانو زده و صورت بر زمین میگذارد، افراد دیگر روی پشت او میزنند و این شعر را میخوانند:
«تاپ تاپ خمیر، شیشه پُر پنیر، دست کی بالا؟»
در این لحظه، یکی از کودکان، به اشارۀ اوسا، دست خود را بالا میگیرد. اگر بازنده، درست تشخیص داد، دوباره نشسته و بازی ادامه مییابد. در صورت پاسخ اشتباه نیز، اوسا بر پشت بازنده زده و میخواند:
«رفتیم دکون قصابی، دیدیم زنبور را میکنن جلزّ و ولز»
در این لحظه، بازیکنان شروع به گرفتن نیشگونهای ریز از پشت بازنده میکنند.[۸] مجازات بازنده، بهصورتهای دیگری نیز انجام میشود. برای مثال، روی یک پا دویدن، کولی دادن به دیگران، فریاد یکنفس کشیدن با هجای «زو…»،[۹] بازی شاه و وزیر (با دستیاری اوسا)،[۱۰] چهاردستوپا روی زمین حرکت کردن و با آهنگ بچههای دیگر رقصیدن (در کردستان).[۱۱]
متن شعر
روایتی از این شعر، که امروزه نیز رایج است بهشرح زیر است:
جمالزاده، روایتی قدیمیتر از این شعر را اینگونه بیان کرده است:[۱۲]
در روایتی دیگر از شعر این بازی، پس از خواندن هجاهای اول، میگویند:[۱۳]
بچههای کرمان، در هنگام اجرای این بازی میخوانند:[۱۴]
بختیاریها نیز شعری متفاوت را هنگام اجرای این بازی میخوانند:[۱۵]
در سیستان، در حالیکه اوسا به دستهای بازیکنان ضربه میزند، میخواند:[۱۶]
در رفسنجان نیز، ترانۀ این بازی کمی متفاوت است:[۱۷]
در سایر نقاط ایران نیز، این شعر را با زبان و گویش و مفاهیمی متفاوت میخوانند.[۱۸] امروزه، انواع دیگری از این شعر در ایران، با مفاهیمی آموزشی خوانده میشود، برای مثال:[۱۹]
پانویس
- ↑ «معنی شعر 500 ساله اتل متل توتوله چیست؟» وبسایت خبر فوری.
- ↑ شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۶۱ش، ص107.
- ↑ بهار، بهار و ادب فارسی، ج1، ۱۳۵۱ش، ص31؛ محمدی، تاریخ ادبیات کودکان، ج1، ۱۳۸۰ش، ص37.
- ↑ «اتل متل توتوله»، وبسایت راسخون.
- ↑ رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۵۲۰–۵۲۱؛ صفینژاد، مونوگرافی ده طالبآباد، ۱۳۵۵ش، ص۳۴۷؛ جهانشاهی، فرهنگنامهٔ کودکان و نوجوانان، ج6، ۱۳۸۲ش، ص۶۳.
- ↑ خلعتبری لیماکی، فرهنگ مردم تنکابن (شهسوار)، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۲–۱۸۳.
- ↑ فقیه محمدی جلالی، سیمای کوچان، ۱۳۸۲ش، ص۲۷۸–۲۷۹.
- ↑ متحدین، دانشنامهٔ کوچک ایران، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۳–۳۹۴؛ کامرانی، «بازی اتل متل»، ۱۳۴۸ش، ص5.
- ↑ ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ج1، ۱۳۴۲ش، ص188.
- ↑ شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۶۱ش، ص107.
- ↑ فاروقی، نظری به تاریخ و فرهنگ سقز کردستان، ۱۳۶۹ش، ص۲۹۸–۲۹۹.
- ↑ جمالزاده، فرهنگ لغات عامیانه، ۱۳۴۱ش، ص5؛ متحدین، دانشنامهٔ کوچک ایران، ۱۳۸۱ش، ص۳۹۳.
- ↑ میرنیا، فرهنگ مردم (فولکلور ایران)، ۱۳۶۹ش، ص۲۶۴.
- ↑ لاریمر، فرهنگ مردم کرمان، ۱۳۵۳ش، ص۴۳؛ قزل ایاغ، راهنمای بازیهای ایران، ۱۳۷۹ش، ص۵۱۷.
- ↑ عبداللهی موگویی، ترانهها و مثلهای بختیاری، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۰.
- ↑ آذر خرداد، میراث سرزمین مردان مرد، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱–۳۱۲.
- ↑ کامرانی، «بازی اتل متل»، ۱۳۴۸ش، ص5.
- ↑ محمدی، ایل لر اویون لار (تحقیقی پیرامون معرفی ۱۰۰ بازی محلی رایج استان اردبیل)، ۱۳۸۴ش، ص۳۲۷–۳۲۸؛ محمدی، فرهنگ بازیهای محلی ایلام، ج1، ۱۳۸۴ش، ص219-220؛ رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران (ملایر)، ۱۳۷۸ش، ص۲۷۲؛ پاینده، فرهنگ گیل و دیلم، ۱۳۶۶ش، ص۹۲.
- ↑ «اتل متل توتوسه، گاو حسن و چند موضوع دیگر!»، وبسایت سیوطب.
منابع
- آذر خرداد، محمد، میراث سرزمین مردان مرد، سیوستان، زاهدان، ۱۳۸۳ش.
- ایرانشهر، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، تهران، ۱۳۴۲ش.
- «اتل متل توتوله»، وبسایت راسخون، تاریخ بازدید: ۲۴ دی ۱۴۰۰ش.
- «اتل متل توتوسه، گاو حسن و چند موضوع دیگر!»، وبسایت سیوطب، تاریخ بارگذاری: ۱۸ مرداد ۱۴۰۰ش.
- بهار، محمدتقی، بهار و ادب فارسی، بهتحقیق محمد گلبن، تهران، کتابهای جیبی، ۱۳۵۱ش.
- پاینده، محمود، فرهنگ گیل و دیلم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۶ش.
- جمالزاده، محمدعلی، فرهنگ لغات عامیانه، بهتحقیق محمدجعفر محجوب، تهران، سخن، ۱۳۴۱ش.
- جهانشاهی، ایرج و دیگران، فرهنگنامهٔ کودکان و نوجوانان، تهران، ۱۳۸۲ش.
- خلعتبری لیماکی، مصطفی، فرهنگ مردم تنکابن (شهسوار)، تهران، پازینه، ۱۳۸۷ش.
- رسولی، غلامحسن، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران (ملایر)، تهران، بلخ، ۱۳۷۸ش.
- رضایی، جمال، بیرجندنامه، بهتحقیق محمود رفیعی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۱ش.
- شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۶۱ش.
- صفینژاد، جواد، مونوگرافی ده طالبآباد، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۵ش.
- عبداللهی موگویی، احمد، ترانهها و مثلهای بختیاری، اصفهان، فردا، ۱۳۷۲ش.
- کامرانی، محمود، «بازی اتل متل»، تهران، فردوسی، شماره ۹۲۸، ۱۳۴۸ش.
- فاروقی، عمر، نظری به تاریخ و فرهنگ سقز کردستان، سقز، ۱۳۶۹ش.
- فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، سیمای کوچان، بهتحقیق رجبعلی یحیایی، قم، بخشایش، ۱۳۸۲ش.
- قزل ایاغ، ثریا، راهنمای بازیهای ایران، تهران، کمیسیون ملی یونسکو، ۱۳۷۹ش.
- لاریمر، د. ل، فرهنگ مردم کرمان، تهران، بنیاد فرهنگ تهران، ۱۳۵۳ش.
- متحدین، ژاله، دانشنامهٔ کوچک ایران، بهتحقیق محمدجعفر محجوب، تهران، توس، ۱۳۸۱ش.
- محمدی (کلهر)، آیت و محمدی، فاطمه، فرهنگ بازیهای محلی ایلام، تهران، سمیرا، ۱۳۸۴ش.
- محمدی، محمدهادی و دیگران، تاریخ ادبیات کودکان، تهران، چیستا، ۱۳۸۰ش.
- محمدی، مهین و کامرانی، حسن، ایل لر اویون لار (تحقیقی پیرامون معرفی ۱۰۰ بازی محلی رایج استان اردبیل)، صداوسیمای اردبیل، ۱۳۸۴ش.
- «معنی شعر ۵۰۰ ساله اتل متل توتوله چیست؟» وبسایت خبر فوری، تاریخ بارگذاری: ۱ اسفند ۱۳۹۹ش.
- میرنیا، علی، فرهنگ مردم (فولکلور ایران)، تهران، پارسا، ۱۳۶۹ش.