پرش به محتوا

آش ابودردا: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{درشت|'''اَبودَردا'''}}؛ نوعی آش سنتی ایرانی.
{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر            =  آش ابودردا.jpg
| زیرنویس تصویر    =  تصویری از آش ابودردا با تزیینات متنوع
| image_alt        =تصویری از آش ابودردا با تزیینات متنوع
| فایل پادکست      = 
| حجم فایلپادکست    = 
| تاریخ پادکست      = 
| زیرنویس عنوان    = 


آش ابودردا یک آش سنتی ایرانی است که نام خود را از یکی از یاران پیامبر گرفته و به نیت بهبود بیماری یا برآورده شدن حاجت پخته می‌شود. این خوراک با نام‌هایی چون آش هفت‌درد، آش مراد و آش سلامتی نیز شناخته شده و مواد آن شامل حبوبات متنوع، سبزی، رشته خمیر، کشک و گاهی گوشت و برنج است. ویژگی بارز آن ساخت آدمک‌هایی از خمیر به شکل بیمار و انداختن آن‌ها در آش برای انتقال درد و ناخوشی است؛ پس از پخت، ابتدا آش، به بیمار داده شده و سپس میان همسایگان تقسیم می‌شود. این آش در مناسبت‌هایی مانند آخرین چهارشنبه ماه صفر یا روزهای محرم و صفر پخته می‌شود.
| عنوان اصلی        =
| عنوان انگلیسی    =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی        =
| نوع مفهوم        =
| معنای اصطلاحی      =
| حوزه کاربرد      =
| گستره جغرافیایی  =
| منشأ تاریخی      =
 
| نخستین کاربرد    =
| ریشه واژه        =
| مرتبط با          =
| اهمیت            =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای        =
| مورد احترام      =
| آثار مرتبط        =
}}
{{درشت|'''آش ابودردا'''}}؛ نوعی آش که با نیت بهبود بیماران تهیه می‌شود.
 
آش ابودردا یک [[آش]] سنتی ایرانی است که به نیت بهبود بیماری یا برآورده‌شدن حاجت پخته می‌شود. این [[خوراکی|خوراک]] با نام‌هایی چون آش هفت‌درد، آش مراد و آش سلامتی نیز شناخته شده و مواد آن شامل حبوبات متنوع، سبزی، رشته خمیر، [[کشک]] و گاهی گوشت و [[برنج]] است. ویژگی بارز آن ساخت آدمک‌هایی از خمیر به شکل بیمار و انداختن آن‌ها در آش برای انتقال درد و ناخوشی است؛ پس از پخت، ابتدا آش، به بیمار داده شده و سپس میان همسایگان تقسیم می‌شود. این آش در مناسبت‌هایی مانند آخرین چهارشنبه [[ماه صفر]] یا روزهای [[ماه محرم|محرم]] و صفر پخته می‌شود.


== معرفی ==
== معرفی ==
ابودردا، نوعی [[آش]] سنتی است که نام آن برگرفته از نام یکی از یاران حضرت محمد است. مردم این آش را برای بهبود بیماری و برآورده شدن حاجت می‌پزند.<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.</ref> مشابهت ظاهری دو واژهٔ «دردا» و «درد» موجب شده که مردم ابودردا را صاحب درد پنداشته و این آش را به او نسبت دهند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵؛ [https://vajehyab.com/dehkhoda/آش دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آش.]</ref> دردا در عربی به معنی بدون دندان است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه درد.</ref> این خوراک را آش بیمار، آش امام زین‌العابدین،<ref>بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.</ref> آش عمودرد، آش عمودردا،<ref>برهان آزاد، «چهارشنبه‌سوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.</ref> آش مراد،<ref>هنری، آیین‌های نوروزی، ۱۳۵۳ش، ص۴۲.</ref> آش سلامتی<ref>دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۲.</ref> و آش هودَرد (هفت درد) نیز می‌گویند. علت نامیدن آن به هفت درد، به‌دلیل شفابخش انگاشتن این غذا در ۷ بیماری بوده است.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنت‌های مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref>
اَبودَردا، نام یکی از یاران حضرت محمد است که سخنانی حکمت‌آمیز از او نقل شده است.<ref>ابن‌سعد، [https://lib.eshia.ir/40238/7/392/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7 الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۹۲].</ref> آش ابودردا اما در فرهنگ عامیانه برای بهبود بیماری و برآورده شدن حاجت پخته می‌شود.<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.</ref> مشابهت ظاهری دو واژهٔ «دردا» و «درد» موجب شده که مردم ابودردا را صاحب درد پنداشته و این آش را به او نسبت دهند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵؛ [https://vajehyab.com/dehkhoda/آش دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آش.]</ref> دردا در عربی به معنی بدون دندان است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه درد.</ref> این خوراک را آش بیمار، آش [[امام زین‌العابدین]]،<ref>بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.</ref> آش عمودرد، آش عمودردا،<ref>برهان آزاد، «چهارشنبه‌سوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.</ref> آش مراد،<ref>هنری، آیین‌های نوروزی، ۱۳۵۳ش، ص۴۲.</ref> آش سلامتی<ref>دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۲.</ref> و آش هودَرد (هفت درد) نیز می‌گویند. علت نامیدن آن به هفت درد، به‌دلیل شفابخش انگاشتن این غذا در ۷ بیماری بوده است.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنت‌های مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref>


== مناسبت‌های پخت ==
== مناسبت‌های پخت ==
آش ابودردا در مناسبت‌های گوناگون، پخته می‌شود. تهرانی‌ها در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.</ref> یا آخرین چهارشنبه سال،<ref>بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.</ref> مردم سروستان در استان فارس<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.</ref> و خراسان در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.</ref> و مردم تربت‌حیدریه در یکی از چهارشنبه‌های سال آن را طبخ می‌کنند.<ref>دانشگر، فرهنگ واژه‌های رایج تربت‌حیدریه، ۱۳۷۴ش، ص۱۴.</ref> در کازرون این غذا در روزهای سوگواری محرم و صفر طبخ می‌شود.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنت‌های مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref> مردم افغانستان در روز سیزدهم ماه صفر ابودردا را طبخ می‌کنند.<ref>افغانی‌نویس، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، ذیل آش ابودردا.</ref>
آش ابودردا در مناسبت‌های گوناگون، پخته می‌شود. تهرانی‌ها در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.</ref> یا آخرین چهارشنبه سال،<ref>بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.</ref> مردم [[سروستان]] در [[استان فارس]]<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.</ref> و مردم خراسان در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.</ref> و مردم [[تربت‌حیدریه]] در یکی از چهارشنبه‌های سال آن را طبخ می‌کنند.<ref>دانشگر، فرهنگ واژه‌های رایج تربت‌حیدریه، ۱۳۷۴ش، ص۱۴.</ref> در [[کازرون]] این غذا در ماه‌های محرم و صفر طبخ می‌شود.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنت‌های مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref> مردم افغانستان در روز سیزدهم ماه صفر آش ابودردا را طبخ می‌کنند.<ref>افغانی‌نویس، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، ذیل آش ابودردا.</ref>


== مواد مورد نیاز ==
== مواد مورد نیاز ==
مردم [[تهران]] در این آش از نخود، لوبیا، عدس و ماش<ref>دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.</ref> و در خراسان از نخود، عدس، ماش، لوبیای سفید، لوبیا چیتی، باقلا و مُلک (نوعی دانه بزرگ‌تر از ماش)، استفاده می‌کنند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵–۲۶.</ref> سبزی این آش شامل تره، جعفری و اسفناج است. رشتهٔ خمیر آرد گندم، کشک و انواع ادویه از دیگر مواد مورد نیاز است. برخی از گوشت و برنج نیز در ابودردا استفاده می‌کنند.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref>
مردم [[تهران]] در این آش از [[نخود]]، [[لوبیا]]، [[عدس]] و [[ماش]]<ref>دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.</ref> و در خراسان از نخود، عدس، ماش، لوبیای سفید، [[لوبیا چیتی|لوبیاچیتی]]، [[باقلا]] و مُلک (نوعی دانه بزرگ‌تر از ماش)، استفاده می‌کنند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵–۲۶.</ref> سبزی این آش شامل [[تره]]، [[جعفری (گیاه)|جعفری]] و [[اسفناج]] است. رشتهٔ خمیر آرد گندم، کشک و انواع [[ادویه]] از دیگر مواد مورد نیاز است. برخی از [[گوشت]] و [[برنج]] نیز در ابودردا استفاده می‌کنند.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref> در گذشته، معمولاً چند نفر در جلوی هفت خانه به [[قاشق‌زنی]] پرداخته و صاحب‌خانه‌ها پول یا مواد مورد نیاز آش را به آن‌ها می‌دادند. مواد اولیه باید از مغازه‌های رو به [[قبله]] خریداری می‌شد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶؛ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.</ref> در خراسان، هنگام طلوع آفتاب از هفت خانه‌ای که فاطمه دارند، مواد اولیه تهیه می‌شد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.</ref>


در گذشته، برای تهیهٔ مواد مورد نیاز این آش، معمولاً چند نفر در جلوی هفت خانه به قاشق‌زنی پرداخته و صاحب‌خانه‌ها پول یا مواد مورد نیاز را به آن‌ها می‌دادند. مواد اولیه باید از مغازه‌های رو به قبله خریداری می‌شد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶؛ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.</ref> در خراسان، هنگام طلوع آفتاب از هفت خانه‌ای که فاطمه دارند، مواد اولیه تهیه می‌شد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.</ref>
== شیوه پخت ==
حبوبات (نخود، لوبیا و عدس) از شب قبل خیس شده و جداگانه پخته می‌شوند. سپس پیاز داغ آماده شده و همراه با سبزی آش و زردچوبه به حبوبات اضافه می‌گردد. پس از پخت مواد، رشته آش و کشک در مراحل پایانی افزوده شده و آش مرتب هم زده می‌شود تا جا بیفتد. در پایان، نمک و فلفل تنظیم شده و آش با نعنا داغ، پیاز داغ و سیر داغ تزئین می‌شود.<ref>[https://blog.okcs.com/آش-ابودردا-غذاهای-سنتی-چهارشنبه-سوری/ «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، وب‌سایت کوروش.]</ref>


== استفاده از آدمک خمیری ==
== استفاده از آدمک خمیری ==
مردم با خمیر، آدمک‌هایی شبیه به فرد بیمار می‌ساختند<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.</ref> و در این آش قرار می‌دادند. در شیراز این آدمک را عمودردا می‌نامند.<ref>برهان آزاد، «چهارشنبه‌سوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.</ref> سروستانی‌ها آدمک خمیری را بدشکل می‌سازند.<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.</ref> خراسانی‌ها، شکم آدمک را پر از آجیل می‌کنند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.</ref> فلسفة ساخت این آدمک این بود که درد و ناخوشی‌ها به آدمک منتقل شود.<ref>بلوکباشی، «دیدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم‌شناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰.</ref>
[[پرونده:آش ابودردا۳.jpg|جایگزین=کودک در حال رهاسازی آدمک آش ابودردا در آب روان|بندانگشتی|تصویری از یک کودک در حال رهاسازی آدمک آش ابودردا در آب روان]]
پس از ترکیب مواد با یکدیگر، مردم با خمیر، آدمک‌هایی شبیه به فرد بیمار می‌ساختند<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.</ref> و در این آش قرار می‌دادند و پس از چند دقیقه از آن خارج می‌کنند. آن‌ها آدمک را در کاسه‌ای سفالی یا چوبی قرار داده<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.</ref> و به آب روان می‌سپارند<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷؛ فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.</ref> تا بلا و ناخوشی از خانه دور شود.<ref>بلوکباشی، «دیدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم‌شناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰.</ref> پس از پخت آش، ابتدا آن را به فرد بیمار داده<ref>مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه ابودردا.</ref> و سپس میان اقوام و همسایگان تقسیم می‌کنند.<ref>دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.</ref> در کازرون، رسم بوده است که کاسهٔ خالی آش ناشسته با مقداری [[نبات]]، [[گردو]] و برگ سبز به صاحب‌خانه پس داده می‌شد.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref>در [[شیراز]] این آدمک را عمودردا می‌نامند.<ref>برهان آزاد، «چهارشنبه‌سوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.</ref> سروستانی‌ها آدمک خمیری را بدشکل می‌سازند.<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.</ref> خراسانی‌ها، شکم آدمک را پر از [[آجیل]] می‌کنند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.</ref>  


== شیوه پخت ==
== آش ابودردا در باور مردم ==
جهت پخت این آش، باید ابتدا حبوبات از چند ساعت قبل خیس بخورند و جداگانه پخته شوند. سپس پیاز با ادویه‌ها سرخ شده و سایر مواد به آن اضافه می‌شود.<ref>[https://blog.okcs.com/آش-ابودردا-غذاهای-سنتی-چهارشنبه-سوری/ «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، وب‌سایت کوروش.]</ref> پس از ترکیب مواد با یکدیگر، مردم آدمک‌ها را درون آش ریخته و پس از چند دقیقه از آن خارج می‌کنند. آن‌ها آدمک را در کاسه‌ای سفالی یا چوبی قرار داده<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.</ref> و به آب روان می‌سپارند<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷؛ فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.</ref> تا بلا و ناخوشی از خانه دور شود. این پنداشت، بازمانده‌ای از اعمال جادویی در جامعهٔ کهن است.<ref>بلوکباشی، «دیدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم‌شناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰.</ref> پس از پخت آش، ابتدا آن را به فرد بیمار داده<ref>مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه ابودردا.</ref> و سپس میان اقوام و همسایگان تقسیم می‌کنند.<ref>دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.</ref> در کازرون، رسم بوده است که کاسهٔ خالی آش ناشسته با مقداری نبات، گردو و برگ سبز به صاحب‌خانه پس داده می‌شد.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref>
مردم باور دارند این آش، حاجت‌دهنده و [[بخت‌گشایی|بخت‌گشا]] است.<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.</ref> برخی معتقدند هر کس دردی در عضوی داشته باشد، باید همان عضو آدمک خمیری را بخورد تا شفا یابد.<ref>شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۵۷ش، ج۲، ص۵۱۳.</ref> در خراسان اگر فردی با خوردن این آش شفا می‌یافت، هرسال می‌بایست آش ابودردا پخته و میان مردم تقسیم می‌کرد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷.</ref>
 
== نگارخانه ==
<gallery widths="250" heights="250">
پرونده:آش ابودردا۱.jpg|جایگزین=نمونه‌ای از آدمک‌های آش ابودردا|بندانگشتی|نمونه‌ای از آدمک‌های آش ابودردا
پرونده:آش ابودردا۲.jpg|جایگزین=دختران با کاسه‌هایی از آش ابودردا |بندانگشتی|دختران با کاسه‌هایی از آش ابودردا جهت توزیع میان همسایگان
</gallery>


== آش ابودردا در باور مردم ==
مردم باور دارند این آش، حاجت‌دهنده و بخت‌گشا است.<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.</ref> برخی معتقدند هر کس دردی در عضوی داشته باشد، باید همان عضو آدمک خمیری را بخورد تا شفا یابد.<ref>شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۵۷ش، ج۲، ص۵۱۳.</ref> در خراسان اگر فردی با خوردن این آش شفا می‌یافت، هرسال می‌بایست آش ابودردا پخته و میان مردم تقسیم می‌کرد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۲۹: خط ۶۵:
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* آشپزباشی، علی‌اکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
* آشپزباشی، علی‌اکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
* ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بی‌تا، بیروت، دارصادر.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۳۷۴ق.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۳۷۴ق.
* افغانی‌نویس، عبدالله، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، کابل، بلخ، ۱۳۶۹ش.
* افغانی‌نویس، عبدالله، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، کابل، بلخ، ۱۳۶۹ش.

نسخهٔ کنونی تا ۲۷ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۲۴

آش ابودردا
تصویری از آش ابودردا با تزیینات متنوع
تصویری از آش ابودردا با تزیینات متنوع

آش ابودردا؛ نوعی آش که با نیت بهبود بیماران تهیه می‌شود.

آش ابودردا یک آش سنتی ایرانی است که به نیت بهبود بیماری یا برآورده‌شدن حاجت پخته می‌شود. این خوراک با نام‌هایی چون آش هفت‌درد، آش مراد و آش سلامتی نیز شناخته شده و مواد آن شامل حبوبات متنوع، سبزی، رشته خمیر، کشک و گاهی گوشت و برنج است. ویژگی بارز آن ساخت آدمک‌هایی از خمیر به شکل بیمار و انداختن آن‌ها در آش برای انتقال درد و ناخوشی است؛ پس از پخت، ابتدا آش، به بیمار داده شده و سپس میان همسایگان تقسیم می‌شود. این آش در مناسبت‌هایی مانند آخرین چهارشنبه ماه صفر یا روزهای محرم و صفر پخته می‌شود.

معرفی

اَبودَردا، نام یکی از یاران حضرت محمد است که سخنانی حکمت‌آمیز از او نقل شده است.[۱] آش ابودردا اما در فرهنگ عامیانه برای بهبود بیماری و برآورده شدن حاجت پخته می‌شود.[۲] مشابهت ظاهری دو واژهٔ «دردا» و «درد» موجب شده که مردم ابودردا را صاحب درد پنداشته و این آش را به او نسبت دهند.[۳] دردا در عربی به معنی بدون دندان است.[۴] این خوراک را آش بیمار، آش امام زین‌العابدین،[۵] آش عمودرد، آش عمودردا،[۶] آش مراد،[۷] آش سلامتی[۸] و آش هودَرد (هفت درد) نیز می‌گویند. علت نامیدن آن به هفت درد، به‌دلیل شفابخش انگاشتن این غذا در ۷ بیماری بوده است.[۹]

مناسبت‌های پخت

آش ابودردا در مناسبت‌های گوناگون، پخته می‌شود. تهرانی‌ها در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر[۱۰] یا آخرین چهارشنبه سال،[۱۱] مردم سروستان در استان فارس[۱۲] و مردم خراسان در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر[۱۳] و مردم تربت‌حیدریه در یکی از چهارشنبه‌های سال آن را طبخ می‌کنند.[۱۴] در کازرون این غذا در ماه‌های محرم و صفر طبخ می‌شود.[۱۵] مردم افغانستان در روز سیزدهم ماه صفر آش ابودردا را طبخ می‌کنند.[۱۶]

مواد مورد نیاز

مردم تهران در این آش از نخود، لوبیا، عدس و ماش[۱۷] و در خراسان از نخود، عدس، ماش، لوبیای سفید، لوبیاچیتی، باقلا و مُلک (نوعی دانه بزرگ‌تر از ماش)، استفاده می‌کنند.[۱۸] سبزی این آش شامل تره، جعفری و اسفناج است. رشتهٔ خمیر آرد گندم، کشک و انواع ادویه از دیگر مواد مورد نیاز است. برخی از گوشت و برنج نیز در ابودردا استفاده می‌کنند.[۱۹] در گذشته، معمولاً چند نفر در جلوی هفت خانه به قاشق‌زنی پرداخته و صاحب‌خانه‌ها پول یا مواد مورد نیاز آش را به آن‌ها می‌دادند. مواد اولیه باید از مغازه‌های رو به قبله خریداری می‌شد.[۲۰] در خراسان، هنگام طلوع آفتاب از هفت خانه‌ای که فاطمه دارند، مواد اولیه تهیه می‌شد.[۲۱]

شیوه پخت

حبوبات (نخود، لوبیا و عدس) از شب قبل خیس شده و جداگانه پخته می‌شوند. سپس پیاز داغ آماده شده و همراه با سبزی آش و زردچوبه به حبوبات اضافه می‌گردد. پس از پخت مواد، رشته آش و کشک در مراحل پایانی افزوده شده و آش مرتب هم زده می‌شود تا جا بیفتد. در پایان، نمک و فلفل تنظیم شده و آش با نعنا داغ، پیاز داغ و سیر داغ تزئین می‌شود.[۲۲]

استفاده از آدمک خمیری

کودک در حال رهاسازی آدمک آش ابودردا در آب روان
تصویری از یک کودک در حال رهاسازی آدمک آش ابودردا در آب روان

پس از ترکیب مواد با یکدیگر، مردم با خمیر، آدمک‌هایی شبیه به فرد بیمار می‌ساختند[۲۳] و در این آش قرار می‌دادند و پس از چند دقیقه از آن خارج می‌کنند. آن‌ها آدمک را در کاسه‌ای سفالی یا چوبی قرار داده[۲۴] و به آب روان می‌سپارند[۲۵] تا بلا و ناخوشی از خانه دور شود.[۲۶] پس از پخت آش، ابتدا آن را به فرد بیمار داده[۲۷] و سپس میان اقوام و همسایگان تقسیم می‌کنند.[۲۸] در کازرون، رسم بوده است که کاسهٔ خالی آش ناشسته با مقداری نبات، گردو و برگ سبز به صاحب‌خانه پس داده می‌شد.[۲۹]در شیراز این آدمک را عمودردا می‌نامند.[۳۰] سروستانی‌ها آدمک خمیری را بدشکل می‌سازند.[۳۱] خراسانی‌ها، شکم آدمک را پر از آجیل می‌کنند.[۳۲]

آش ابودردا در باور مردم

مردم باور دارند این آش، حاجت‌دهنده و بخت‌گشا است.[۳۳] برخی معتقدند هر کس دردی در عضوی داشته باشد، باید همان عضو آدمک خمیری را بخورد تا شفا یابد.[۳۴] در خراسان اگر فردی با خوردن این آش شفا می‌یافت، هرسال می‌بایست آش ابودردا پخته و میان مردم تقسیم می‌کرد.[۳۵]

نگارخانه

  • نمونه‌ای از آدمک‌های آش ابودردا
    نمونه‌ای از آدمک‌های آش ابودردا
  • دختران با کاسه‌هایی از آش ابودردا
    دختران با کاسه‌هایی از آش ابودردا جهت توزیع میان همسایگان


پانویس

  1. ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۹۲.
  2. ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
  3. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵؛ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آش.
  4. ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه درد.
  5. ↑ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
  6. ↑ برهان آزاد، «چهارشنبه‌سوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.
  7. ↑ هنری، آیین‌های نوروزی، ۱۳۵۳ش، ص۴۲.
  8. ↑ دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۲.
  9. ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنت‌های مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
  10. ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
  11. ↑ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
  12. ↑ فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.
  13. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.
  14. ↑ دانشگر، فرهنگ واژه‌های رایج تربت‌حیدریه، ۱۳۷۴ش، ص۱۴.
  15. ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنت‌های مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
  16. ↑ افغانی‌نویس، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، ذیل آش ابودردا.
  17. ↑ دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.
  18. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵–۲۶.
  19. ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
  20. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶؛ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
  21. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.
  22. ↑ «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، وب‌سایت کوروش.
  23. ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
  24. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.
  25. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷؛ فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.
  26. ↑ بلوکباشی، «دیدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم‌شناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰.
  27. ↑ مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه ابودردا.
  28. ↑ دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.
  29. ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
  30. ↑ برهان آزاد، «چهارشنبه‌سوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.
  31. ↑ فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.
  32. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.
  33. ↑ فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.
  34. ↑ شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۵۷ش، ج۲، ص۵۱۳.
  35. ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷.

منابع

  • آشپزباشی، علی‌اکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
  • ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بی‌تا، بیروت، دارصادر.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۳۷۴ق.
  • افغانی‌نویس، عبدالله، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، کابل، بلخ، ۱۳۶۹ش.
  • برهان آزاد، ابراهیم، «چهارشنبه‌سوری»، پیام نوین، تهران، ۱۳۴۳ش.
  • بلوکباشی، علی، «دیدگاه‌ها و نگرشها در مردم‌شناسی»، کتاب جمعه، تهران، س۱، شماره ۳۴، ۱۳۵۹ش.
  • بلوکباشی، علی، فرهنگ عامه، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۶ش.
  • حاتمی، حسن، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، آینده، تهران، س۱۳، شماره ۶، ۱۳۶۶ش.
  • دانش‌گر، احمد، فرهنگ واژه‌های رایج تربت‌حیدریه، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴ش.
  • دولتی، فرخنده، «سفره‌ها»، سخن، تهران، س۱۶، شماره ۴، ۱۳۴۵ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
  • شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۵۷ش.
  • شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، چ۲، ۱۳۶۳ش.
  • «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، وب‌سایت کوروش، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.
  • فقیری، ابوالقاسم، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، شیراز، بی‌نا، ۱۳۵۷ش.
  • مصاحب، غلام‌حسین، دایرةالمعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
  • هنری، مرتضی، آیین‌های نوروزی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۳ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=آش_ابودردا&oldid=54262»