پیش‌نویس:خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|خانه‌داری؛}}''' مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای اداره خانه و خانواده.

خانه‌داری به معنای مدیریت امور منزل و خانواده است که در گذشته مجموعه‌ای از وظایف عملی مانند [[آشپزی]] و [[نظافت]] و نقش‌های عاطفی و تربیتی مانند [[مادری]] و [[همسری]] را در بر می‌گرفت. در دوران معاصر، این مفهوم به‌عنوان نقشی اجتماعی با مسئولیت‌های مشترک بین [[زن]] و [[مرد]] تعریف می‌شود، اگرچه در عمل سهم زنان غالباً بیشتر است. خانه‌داری در الگوهای مختلفی مانند محوریت زن، محوریت مرد یا مشارکتی ظاهر می‌شود و با وجود ارزش اقتصادی قابل توجه، اغلب به عنوان کار بدون مزد شناخته می‌شود. تحولات تاریخی مانند [[انقلاب صنعتی]]، [[شهرنشینی]] و [[امواج فمینیسم|جنبش‌های فمینیستی]] بر بازتعریف این نقش و لزوم تقسیم عادلانه‌تر کار خانه تأثیر گذاشته است. نظریات فمینیستی خانه‌داری را به‌عنوان سازوکاری برای بازتولید [[نابرابری جنسیتی]] نقد می‌کنند؛ اما در فقه اسلامی، خانه‌داری بر پایه توافق و همکاری زوجین استوار شده و حتی دریافت [[اجرت‌المثل]] برای برخی فعالیت‌های زن در خانه را ممکن می‌سازد.

== مفهوم‌شناسی ==

خانه‌داری در لغت به‌معنای میانه‌روی، درست‌خرجی و تدبیر امور منزل است.<ref>[https://vajehyab.com/?q=خانه+داری+دهخدا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری.]</ref> این مفهوم در گذشته مجموعه‌ای از وظایف مرتبط با امور [[خانواده]]<ref>[https://journals.atu.ac.ir/article_7204_8ec4d8480e67acf9f1320708a52b1bf9.pdf صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانه‌داری در بستر نقش‌های جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.]</ref> و [[مدیریت خانه]]، مهارت‌های ادارهٔ خانه و مجموعه دانش‌های مرتبط با آن مانند [[آشپزی]] و [[خیاطی]] را در بر می‌گرفت؛<ref>[https://vajehyab.com/?q=خانه+داری+دهخدا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری.]</ref> با نقش‌هایی مانند مادری و همسری پیوند داشت<ref>کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.</ref> و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی بود.<ref>[https://www.isna.ir/news/99081308575/مصائب-پنهان-خانه-داری «مصائب پنهان خانه‌داری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

== اقسام خانه‌داری ==

* '''الگو با محوریت زن:''' مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه به‌عنوان وظیفه‌ای خانوادگی بر عهده زن است.

* '''الگو با محوریت مرد:''' مرد، خانه‌داری را به‌عنوان مسئولیت و پیشهٔ اصلی خود بر عهده دارد.

* '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیت‌های مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.<ref>گلشن فومنی، روان‌شناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref>

== ارزش اقتصادی خانه‌داری ==

برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م نشان می‌دهد ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد که اغلب توسط زنان انجام می‌شود، حدود ۱۱ تریلیون دلار بوده است. این رقم صرفاً ناظر بر ارزش مالی فعالیت‌هایی چون نظافت، پخت‌وپز و مراقبت روزمره است و تمام ابعاد مفهومی و اجتماعی خانه‌داری را دربر نمی‌گیرد.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.]</ref>

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در ایران وجود دارد که معادل ۶۲درصد از کل جمعیت زنان و حدود ۸۰درصد از زنان متأهل کشور است.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref> در سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴ میلیون زن به عنوان خانه‌دار ثبت شده‌ بود.<ref>[https://payeshjournal.ir/article-1-490-fa.html ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.]</ref> بیشترین تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال گزارش شده و حدود ۶درصد از آنان ازدواج نکرده‌اند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‌داری در سیاستگذاری‌های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref>

== تحولات تاریخی و اجتماعی ==

خانه‌داری در گذشته، نقش و بخش اصلی [[هویت زنانه|هویت زنان]] شناخته می‌شد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> نبود زیرساخت‌های شهری و فناوری، انجام کارهای خانگی ضروری برای بقا، مانند تهیه و حمل [[آب]]، پخت‌وپز و نگهداری وسایل گرمایشی را پرزحمت می‌کرد. با این‌حال، خانه‌داری صرفاً به فعالیت‌های فیزیکی محدود نبود و مدیریت منابع خانوار، مراقبت عاطفی و [[تربیت فرزند]] را نیز دربر می‌گرفت. با گسترش [[شهرنشینی]] و [[فناوری]]، بخشی از این وظایف دگرگون شد؛ اما کارکردهای مدیریتی و مراقبتی همچنان باقی ماند.<ref name=":0">[https://www.jrcp.ir/article_13024_fa2274da762c785b62434386a4e80f6d.pdf امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.]</ref>

[[انقلاب صنعتی]] با تفکیک کار از خانه و گسترش اشتغال، حضور زنان در عرصهٔ عمومی را افزایش داد. [[فمینیسم|جنبش‌های فمینیستی]] نیز در شتاب این فرایند مؤثر بود<ref>لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲–۲۰۹.</ref> و بخشی از کارهای خانگی را به تولید عمومی منتقل و انجام برخی وظایف را آسان‌تر کرد. محورهای خانه‌داری شامل مدیریت خانوار، نظافت، شست‌وشو و مراقبت روزمره و عاطفی از کودکان بر جای ماند.<ref>[https://www.jrcp.ir/article_13024_fa2274da762c785b62434386a4e80f6d.pdf امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.]</ref> با این حال، حضور زنان در بازار کار رسمی و ایجاد پدیدهٔ «بار دوگانه» باعث شد تا نیاز به تقسیم عادلانه‌تر کارهای خانه و اجرای سیاست‌های حمایتی مانند [[مرخصی والدین]] و [[بیمه]] بیش از پیش احساس شود.<ref name=":1">آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288؛ [https://www.jwss.ir/article_135057_792ef4c08957a932892acd3767cf9dc0.pdf حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱–۱۵۰.]</ref> برخی جوامع با این تجربه، با پذیرش ارزش اجتماعی و اقتصادی خانه‌داری، حمایت‌هایی مانند [[بیمه]]، [[تأمین اجتماعی]] و تسهیلات نگهداری از کودک را برای افراد متولی نقش خانه‌داری، فراهم کردند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref>

شهرنشینی نیز با افزایش دسترسی به آب، برق، [[حمل‌ونقل]] و [[خدمات شهری]]، موجب افزایش اهمیت و پیچیدگی نقش خانه‌داری و فراگیری مهارت‌های متناسب با آن شد. همچنین، امکان تعاملات شهری و استفاده از فضاهای عمومی، به غنی‌تر شدن ابعاد تربیتی و اجتماعی این نقش کمک کرده است.<ref>[https://www.jrcp.ir/article_13024_fa2274da762c785b62434386a4e80f6d.pdf امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.]</ref>

پس از [[جنگ جهانی دوم]]، بازتعریف نقش خانه‌داری با گسترش [[اشتغال]] و برجسته‌شدن [[ارزش اقتصادی کار]] شتاب گرفت و به تقابل میان ارزش‌های اقتصادی و کارکردهای غیرمادی این نقش، مانند [[تربیت]] و ایجاد [[آرامش]]، انجامید.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1369ش، ص225.</ref> این تقابل در نگاه‌های معاصر نیز ادامه دارد؛ به‌گونه‌ای که تأکید بر حق انتخاب زنان میان خانه‌داری، اشتغال یا ترکیب هر دو مطرح است. الگوی ترکیبی این نقش به‌ویژه از سوی مردان مورد توجه است.<ref>[https://civilica.com/doc/2226816/ ابوالحسنی و همکاران، «فهم مردان و زنان از نقش خانه‌داری»، ۱۴۰۴ش.]</ref> برخی معتقدند نگاه صرفاً اقتصادی به خانه‌داری موجب نادیده گرفتن ابعاد دیگر خانه‌داری مانند [[آرامش روانی]]،<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸–۱۶۷.]</ref> [[فرهنگ‌پذیری]]، [[جامعه‌پذیری]] و [[سرمایه اجتماعی]] شده و می‌تواند به تضعیف کارکردهای فرهنگی و اجتماعی خانواده بینجامد.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۷.]</ref> گسترش [[کسب‌وکارهای خانگی]] در برخی جوامع نیز نشان‌دهنده امکان هم‌زیستی نقش‌های مراقبتی با فعالیت‌های اقتصادی در فضای خانه است؛ بدون آنکه ماهیت خانوادگی این نقش دگرگون شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1993005/ مژدکانلو و سیلاخوری، «تأثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.]</ref>

نظریات فمینیستی از جمله نخستین دیدگاه‌های اجتماعی هستند که خانه‌داری را به‌عنوان مسئله‌ای کلیدی در نابرابری‌های جنسیتی مطرح کرده‌اند.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_100862_637d7be7d12a666981e09ff599b6cc94.pdf شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.]</ref> اثر «زن خانه‌دار» از مطالعات اولیهٔ این حوزه به‌شمار می‌رود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160216101612-9999-52.pdf بدری‌منش و صادقی فسایی، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۶۱.]</ref> جامعه‌شناسان فمینیست از جمله [[مرلین فرنچ]]،<ref>فرنچ، جنگ علیه زنان، ۱۳۷۴ش، ص۱۹.</ref> [[آن اکلی]]،<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.</ref> [[اسکات هیلدا]] و [[مارگارت بنستون]]<ref>تانگ، نقد و نظر: درآمدی جامع به نظریه‌های فمینیستی، ۱۳۸۷ش، ص۹۴.</ref> با اثرپذیری از اندیشه‌های [[فمینیسم مارکسیست|مارکسیستی]]، [[کار خانگی]] را در [[نظام سرمایه‌داری]] فاقد [[ارزش اقتصادی]] برای [[زن]] دانسته و آن را سازوکاری برای بازتولید [[تقسیم کار جنسی]]، تداوم نظام [[مردسالاری]] و خدمت به نظام سرمایه‌داری تفسیر کرده‌اند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۲.</ref> فمینیست‌ها در نقد ماهیت خانه‌داری،<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1765005663-6933d95fbb8f1-10692-1404-4.pdf شیری و همکاران، «کار و خانه: پدیدارشناسی تجربهٔ زیسته و روایت زنان شاغل از کار خانگی»، ۱۴۰۴ش، ص۹۶.]</ref> رویکردهای عملیِ متفاوتی دارند. برخی معتقدند تعیین [[دستمزد]]، این مسئله را حل می‌کند. گروهی دیگر معتقدند دستمزدی‌کردن خانه‌داری، زنان را در انزوا نگه می‌دارد و مشکل بنیادین تقسیم جنسی کار را برطرف نمی‌کند.<ref>هام، فرهنگ نظریه‌های فمنیستی، ۱۳۸۲ش، ص۲۱۳.</ref>

== خانه‌داری در فرهنگ اسلامی و ایرانی ==

در [[فقه|فقه اسلامی]]، بر تعاون و محوریت محبت در زندگی خانوادگی تأکید می‌شود. در احکام فقهی، خانه‌داری وظیفه واجب زن محسوب نمی‌شود<ref>[https://ensani.ir/fa/article/107221/حق-اجرت-المثل-و-نحله-در-یک-بررسی-حقوقی#:~:text=مطابق%20قانون%20پرداخت%20اجرت‌المثل%20و، است،%20به%20زوجه%20پرداخت%20شود. احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.]</ref> و انجام آن بر پایه توافق و همکاری میان [[زوجین]] استوار است. همچنین در مواردی مانند پخت‌وپز یا شست‌وشو، امکان دریافت دستمزد برای زن تعریف شده است.<ref>بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷–۱۶۶؛ ش[https://www.magiran.com/paper/1768502/عدالت-سنجی-شغل-خانه-داری-زنان-خانه-دار ریفی و همکاران، «عدالت‌سنجی شغل خانه‌داری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.]</ref> این حکم تنها شامل فعالیت‌های عینی و قابل ارزیابی است و نقش‌های عاطفی و تربیتی زن از جمله [[مادری]] و [[همسری]] را در بر نمی‌گیرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/107221/حق-اجرت-المثل-و-نحله-در-یک-بررسی-حقوقی#:~:text=مطابق%20قانون%20پرداخت%20اجرت‌المثل%20و، است،%20به%20زوجه%20پرداخت%20شود. احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.]</ref> در [[سبک زندگی ایرانی]] نیز خانه‌داری، نقش اجتماعی ارزشمندی تلقی می‌شود که بر همکاری و توافق زوجین استوار است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/107221/حق-اجرت-المثل-و-نحله-در-یک-بررسی-حقوقی#:~:text=مطابق%20قانون%20پرداخت%20اجرت‌المثل%20و، است،%20به%20زوجه%20پرداخت%20شود. احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۳۰۲–۳۰۱.]</ref>  

=== حمایت از خانه‌داری ===

== پانویس ==

* بدری‌منش، اعظم و صادقی فسایی، سهیلا، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ''فرهنگی-تربیتی زنان و خانواده''، سال ۱۰، شماره ۳۱، ۱۳۹۴ش.

* دهخدا، علی‌اکبر، ''لغت‌نامه''، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱ بهمن ۱۴۰۴ش.

* مطهری، مرتضی، ''نظام حقوق زن در اسلام''، تهران، صدرا، ۱۳۶۹ش.

* هام، مگی، ''فرهنگ نظریه‌های فمنیستی''، ترجمه فیروزه مهاجر و همکاران، تهران، توسعه، ۱۳۸۲ش.