تعیین وقت ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخهها
حسین صبوری (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات مفهوم | |||
| تصویر = تعیین وقت ظهور امام مهدی.jpg | |||
| زیرنویس تصویر = کتاب «تحلیل و بررسی مسئله توقیت با رویکرد کلامی» | |||
| image_alt =کتاب «تحلیل و بررسی مسئله توقیت با رویکرد کلامی» | |||
| فایل پادکست =تعیین وقت ظهور امام مهدی.ogg | |||
| حجم فایلپادکست =۱۰ | |||
| تاریخ پادکست =۹-۴-۱۴۰۵ | |||
| زیرنویس عنوان = | |||
تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده میشود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای شیعه است. | | عنوان اصلی = | ||
| عنوان انگلیسی = | |||
| عنوان عربی = | |||
| عنوان علمی = | |||
| شاخه علمی = | |||
| نوع مفهوم = | |||
| معنای اصطلاحی = | |||
| حوزه کاربرد = | |||
| گستره جغرافیایی = | |||
| منشأ تاریخی = | |||
| نخستین کاربرد = | |||
| ریشه واژه = | |||
| مرتبط با = | |||
| اهمیت = | |||
| مبدع = | |||
| مروج = | |||
| مقدس برای = | |||
| مورد احترام = | |||
| آثار مرتبط = | |||
}} | |||
'''{{درشت|تعیین وقت ظهور امام مهدی؛}}''' مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی. | |||
تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده میشود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای [[شیعه]] است. براساس منابع کلامی و روایات قطعی [[امامان شیعه]]، تعیین زمان برای این رویداد بهشدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ [[خداوند]] میدانند. در منابع مرتبط با [[مهدویت]]، مدعیان تعیین وقت، صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی مانند [[کیسانیه]]، [[ناووسیه]] و [[واقفیه]] برای ظهور، وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین میان جریانهای غیرشیعه، گروه [[بهائیت]] نیز با تعیین زمانهایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد. حفظ روحیهٔ انتظار و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمانبندیهای خاص، از اصول باور به موعود در [[اسلام]] است. | |||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
تعیین زمان ظهور مهدی امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ | تعیین زمان ظهور [[امام مهدی|مهدی]]، امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت، برگرفته از وقت است. همچنین واژهٔ موقوت به چیزی گفته میشود که محدود و معین شده باشد. مقصود از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره به جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه بهصورت اشارهای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۳-۱۷۴.]</ref> موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از آغاز تاریخ اسلام تا امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، بهطور جامع بررسی شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.]</ref> | ||
== گونههای تعیین وقت ظهور == | == گونههای تعیین وقت ظهور == | ||
تعیین وقت ظهور امام مهدی، از وجوه مختلفی دستهبندی شده است، ازجمله: | |||
* فاعل و تعیینکننده وقت، سه گونه است: الف) خدا؛ ب) امامان شیعه؛ ج) افراد عادی. | |||
* از نظر استناد به روایات، دو گونه است: الف) توقیت مستند که بر پایه روایات، وقت ظهور را تعیین میکند؛ ب) توقیت بیاسناد.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> | |||
* از نظر دقت زمانبندی، سه گونه است: الف) توقیت حدودی قطعی که زمان مشخص تعیین میشود؛<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref> الف) توقیت تفصیلی که وقت ظهور با جزئیات کامل تعیین میشود؛ ج) توقیت اجمالی که در آن به زمانهای کلی اشاره میشود، مانند سالهای فرد، [[عاشورا]]<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰–۱۶۱.</ref> و تقارن با خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی و کشتهشدن نفس زکیه. در رویکرد کلامی، توقیت اجمالی عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمیشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۸-۴۹.]</ref> | |||
== مستندات تعیین وقت == | == مستندات تعیین وقت == | ||
مستندات تعیینکنندگان وقت برای ظهور، | مستندات تعیینکنندگان وقت برای ظهور، عبارتاند از: | ||
# '''روایات:''' مستند برخی از این وقتگذاریها، تعدادی از روایات اهلسنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ | # '''روایات:''' مستند برخی از این وقتگذاریها، تعدادی از روایات اهلسنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶-۱۱۰.]</ref> | ||
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیتها | # '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیتها مانند شعر شاه نعمتالله ولی به کشف و شهود یا الهام، منتسب میشوند. | ||
# '''اشعار:''' برخی | # '''اشعار:''' برخی سرودهها نیز که شاعران آنها درصدد تعیین زمان ظهور نبودهاند، بعدها مستند توقیت شدهاند، ازجمله شعر «تائیه» دعبل خزاعی که نزد [[امام رضا]] خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسمالله و البرکات. | ||
# '''خواب و رؤیا:''' توقیت | # '''خواب و رؤیا:''' مانند توقیت محمد شریفرازی (درگذشته ۱۳۷۹ش).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۲-۴۳.]</ref> | ||
== انگیزههای تعیین وقت == | == انگیزههای تعیین وقت == | ||
انگیزههای مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، | انگیزههای مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، بهدلایل زیر آن را جایز میدانند: | ||
# '''گفتوگوی روایی:''' عدهای با توجه به | # '''گفتوگوی روایی:''' عدهای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزهای جز بحث و گفتوگوی روایی نداشتهاند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کردهاند. | ||
# '''بشارت ظهور:''' گروهی برای | # '''بشارت ظهور:''' گروهی برای مژدهٔ نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کردهاند. | ||
# '''حرام نبودن تعیین وقت:''' برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو میدانند. | # '''حرام نبودن تعیین وقت:''' برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو میدانند. | ||
# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از | # '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص، نشانههای ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق میدهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدودهٔ زمانی ظهور گرفتار میشوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/گزارشی-از-توقیت-ها-در-گستره-تاریخ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.]</ref> | ||
مضمون اصلی | == نهی توقیت == | ||
* هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو | بسیاری از محدثان و دینپژوهان مسلمان، روایاتی از امامان شیعه را نقل و بررسی کردهاند که مضمون آنها ناظر به نهی توقیت و نکوهش تعیین وقت برای ظهور امام مهدی است.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۲؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۴-۲۵.]</ref> گزارههای اصلی برآمده از این بررسیها عبارت است از: | ||
* | * تنها خداوند از زمان ظهور آگاه است و هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است.'''<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/466845/بررسی-امکان-تعیین-وقت-ظهور هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛] [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref>''' | ||
* | * دانستن زمان ظهور بهطور دقیق، برای مردم سودی ندارد. | ||
* تعیین وقت | * هیچیک از امامان شیعه، زمانی را برای ظهور خود تعیین نکردهاند و اگر هم خبری نقل شده باشد، قابل اعتماد نیست.<ref>صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۶؛ [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref> | ||
* تعیین وقت ظهور موجب سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای آنها، سوءاستفاده فرصتطلبان<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۵-۷۸.]</ref> و تعویق در زمان ظهور میشود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.]</ref> | |||
=== منافات با بداء === | === منافات با بداء === | ||
در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم | در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور منحصراً در علم خداوند است و آگاهی امامان مشمول بداء میشود و تغییرپذیر است. به همین دلیل، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت ظهور، پرهیز کردهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۲.]</ref> | ||
== تعیین | == تعیین وقت ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه == | ||
در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی برای ظهور | در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی وجود داشتهاند که زمان مشخصی را برای ظهور امام مهدی تعیین کردهاند. این تعیینوقتها پیامدهای منفی متعددی بههمراه داشته است، ازجمله: یأس و ناامیدی، گرفتارآمدن در توهم، مسئولیتگریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی به اصل ظهور، امام و مذهب شیعه، [[ارتداد]] و نیز فراهمشدن زمینه برای ظهور مدعیان دروغین و شکلگیری فرقههای انحرافی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref> | ||
=== کیسانیه === | === کیسانیه === | ||
پس از شهادت امام | پس از شهادت [[امام حسین]]، کیسانیه به رهبری [[مختار ثقفی]]، [[محمد حنفیه]] را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴-۳۶.]</ref> [[کیسانیه]] مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمد حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود میکند و شمشیرش را از نیام بیرون میآورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۴۱.]</ref> با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0033\u0033\u0034\u0034\u0032,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.]</ref> | ||
=== واقفیه === | === واقفیه === | ||
پس از درگذشت امام | پس از درگذشت [[امام موسی کاظم]]، گروهی با نام [[واقفیه]]<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.</ref> با استناد به برخی روایات،<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمالالدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶ و ۶۴۴.</ref> برای ظهور امام مهدی زمان تعیین کردند. این موضوع به برگزاری جلسات مناظره و مباحثه میان دانشمندان شیعه و بزرگان واقفیه انجامید.<ref>اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹، ۹۲ و ۸۱.</ref> رهبران واقفیه، روایات مربوط به [[امام مهدی]] ازجمله زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق میدادند و برای تثبیت باورهای خود، آثاری پدید آوردند.<ref>طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴ و ۲۷۳؛ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.</ref> با آغاز [[غیبت صغرا|غیبت صغرای]] امام مهدی، این گروه فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و سرانجام از میان رفت.<ref>طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.</ref> | ||
=== صفویه === | === صفویه === | ||
[[صفویه]] که یک دولت فراگیر شیعی تشکیل داد، از نظر بسیاری از عالمان، زمینهساز ظهور امام مهدی انگاشته شد. درباریان و صوفیان، شاهاسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاهاسماعیل نیز در نامهای دولت خود را مصداق روایت «دولتنا فی آخرالزمان» معرفی کرد. در دورهٔ شاهطهماسب، رسالهای درباره این روایت، نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی به دولت امام مهدی متصل میشود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.]</ref> پس از آن، [[محمدباقر مجلسی]] در کتاب رجعت،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.]</ref> دو روایت از [[امام محمد باقر]] و [[امام جعفر صادق]] دربارهٔ خروجکنندگانی از مشرق و قیامکنندهای در گیلان را بر دولت صفوی و شاهاسماعیل تطبیق داد و آن را نشانهٔ نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخندادن ظهور، این دیدگاه کنار گذاشته شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.]</ref> | |||
=== قاجار === | === قاجار === | ||
در | در دورهٔ قاجار، [[سید علیمحمد باب]]، در سال ۱۲۵۹ق، ابتدا خود را باب امام زمان نامید و سپس خود را مهدی موعود دانست.<ref>محمدی اشتهاردی، بابیگری و بهاییگری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.</ref> وی زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروانش نشانههای روایی ظهور را بر شخص او و وقایع زمان خود تطبیق میدادند.<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.</ref> این جنبش در آغاز گسترش یافت، اما پس از سرکوب،<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.</ref> گروهی از دنبالهروان او به رهبری [[میرزا حسینعلی نوری]]، معروف به بهاءالله، از اسلام خارج شدند و بهائیت را بنیان نهادند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12095 صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.]</ref> به باور برخی پژوهشگران، [[بابیت]] و [[بهائیت]] بزرگترین نمونهٔ عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانهها در تاریخ معاصر ایران بهشمار میرود.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> | ||
=== انقلاب اسلامی === | === انقلاب اسلامی === | ||
انقلاب اسلامی ایران | [[انقلاب اسلامی ایران]] موجب دگرگونی در نگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان به امام مهدی شد.<ref>[https://ksiu.nahad.ir/article_709.html مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزههای مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.]</ref> این نگرشها که ریشه در باورها، رفتارها، نمادها، هیجانات اجتماعی و تنشهای سیاسی داشتند،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/کاربست-آموزه-مهدویت-در-سپهر-سیاسی-انقلاب-اسلامی-ایران «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> بهتدریج در سطح جامعه رواج یافت و گاه در قالب پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور، بروز میکرد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/پیامدهای-تعیین-وقت-برای-ظهور-امام-زمان-عج «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین میان عموم مسلمانان، پرسشهای مکرری<ref>[https://porseman.com/article/علم-زمان-وقوع-ظهور-در-اختيار-برگزيدگان-قرار-مي-گيرد؟/159913 «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان]؛ [https://www.hawzahnews.com/news/1259062/مباحث-مهدوی-۱۶-تعیین-وقت-برای-ظهور «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح میشد<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63656/زمان-ظهور-با-توجه-به-شواهد-قرآنی-و-گفتار-علما «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و برخی سالهای خاصی را برای تحقق آن اعلام میداشتند.<ref>[http://www.porsemanequran.com/content/بررسی-پیشبینیهای-برخی-از-عالمان-اخلاق-دربارۀ-ظهور-امام-زمان-در-زمان «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن.]</ref> این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی میانجامید، بهویژه زمانی که زمانهای تعیینشده به نتیجه نمیرسید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> | ||
در مقابل، مراجع تقلید و علمای | در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه، بر نهی توقیت، تأکید کرده و نسبت به تطبیق نادرست نشانهها هشدار میدادند.<ref>محمدی ریشهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۶–۱۵۸.</ref> [[سید روحالله خمینی]]، هرگونه زمانبندی برای ظهور امام مهدی را مردود اعلام کرد.<ref>باقریزاده اشعری، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۸–۱۰۹.</ref> از نگاه [[سید علی خامنهای]]، تکیه بر روایات ضعیف و تطبیق نشانههای ظهور بر اشخاص در دورههای مختلف تاریخی، زمینهساز انحرافات عقیدتی، فراموشی حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین میشود؛ بنابراین، پرهیز از دامنزدن به شایعات و توهمات بیپایه، بهعنوان راهبردی اساسی برای حفظ اصالت این باور و جلوگیری از گمراهی جمعی در نظر گرفته میشود.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنهای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.]</ref> | ||
از سال ۱۳۸۹ش، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهرههای معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی میکرد، با استقبال و انتشار گستردهٔ اجتماعی مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجع تقلید چون [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[سید علی حسینی سیستانی]]، [[جعفر سبحانی]] و [[عبدالله جوادی آملی]] و نیز [[مرکز تخصصی مهدویت]] در [[حوزه علمیه قم]] را در پی داشت.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و شکلگیری [[نظام جمهوری اسلامی ایران]] را صرفاً زمینهساز ظهور امام مهدی دانستهاند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95392/انقلاب_اسلامی_آغاز_ظهور_یا_زمینه_ساز_ظهور آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۶۷: | خط ۹۶: | ||
* آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش. | * آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش. | ||
* آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش. | * آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش. | ||
* اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، | * اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش. | ||
* «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش. | * «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش. | ||
* باقریزاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی | * باقریزاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی براساس «دانشنامه امام مهدی»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش. | ||
* «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام | * «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. | ||
* حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال ۱۶، شماره ۳۳، ۱۴۰۲ش. | |||
* خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش. | |||
* حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، | * رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، پژوهشهای مهدوی، سال ۲، شماره ۵، ۱۳۹۲ش. | ||
* خامنهای، سید | * «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش. | ||
* رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، پژوهشهای مهدوی، | |||
* «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، | |||
* سبحانینیا، محمد، «تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیثپژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش. | * سبحانینیا، محمد، «تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیثپژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش. | ||
* سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش. | |||
* سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی | * صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش. | ||
* صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد | |||
* صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق. | * صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق. | ||
* صفری، عبدالخالق، | * صفری، عبدالخالق، احکام فقهی مهدویت، پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش. | ||
* صفری فروشانی، | * صفری فروشانی، نعمتالله و برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش. | ||
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه | * طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارفالاسلامیه، ۱۴۱۷ق. | ||
* طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة | * طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۲۰ق. | ||
* «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش. | * «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش. | ||
* «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، | * «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش. | ||
* گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، | * گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۴۹، ۱۳۹۸ش. | ||
* «مباحث مهدوی (۱۶) | * «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. | ||
* محمدی اشتهاردی، محمد، بابیگری و بهاییگری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش. | * محمدی اشتهاردی، محمد، بابیگری و بهاییگری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش. | ||
* محمدی ریشهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی | * محمدی ریشهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش. | ||
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش. | * منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش. | ||
* مهدوی، | * مهدوی، محمد و جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزههای مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال ۲۳، شماره ۸۰، ۱۳۹۸ش. | ||
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب | * «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش. | ||
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، | * نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۲ق. | ||
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش. | * نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش. | ||
* ولیزاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، | * ولیزاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال ۱۲، شماره ۳۸، ۱۳۹۱ش. | ||
* هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، | * هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۹۸ش. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۹ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۲۱
 کتاب «تحلیل و بررسی مسئله توقیت با رویکرد کلامی» | |
پادکست مقاله | 🡇
|
تعیین وقت ظهور امام مهدی؛ مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.
تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده میشود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای شیعه است. براساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد بهشدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند میدانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت، صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور، وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین میان جریانهای غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمانهایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد. حفظ روحیهٔ انتظار و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمانبندیهای خاص، از اصول باور به موعود در اسلام است.
مفهومشناسی
تعیین زمان ظهور مهدی، امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت، برگرفته از وقت است. همچنین واژهٔ موقوت به چیزی گفته میشود که محدود و معین شده باشد. مقصود از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره به جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه بهصورت اشارهای کلی اما مقید به یک زمان معین است.[۱] موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از آغاز تاریخ اسلام تا امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، بهطور جامع بررسی شده است.[۲]
گونههای تعیین وقت ظهور
تعیین وقت ظهور امام مهدی، از وجوه مختلفی دستهبندی شده است، ازجمله:
- فاعل و تعیینکننده وقت، سه گونه است: الف) خدا؛ ب) امامان شیعه؛ ج) افراد عادی.
- از نظر استناد به روایات، دو گونه است: الف) توقیت مستند که بر پایه روایات، وقت ظهور را تعیین میکند؛ ب) توقیت بیاسناد.[۳]
- از نظر دقت زمانبندی، سه گونه است: الف) توقیت حدودی قطعی که زمان مشخص تعیین میشود؛[۴] الف) توقیت تفصیلی که وقت ظهور با جزئیات کامل تعیین میشود؛ ج) توقیت اجمالی که در آن به زمانهای کلی اشاره میشود، مانند سالهای فرد، عاشورا[۵] و تقارن با خروج سفیانی، صیحهٔ آسمانی و کشتهشدن نفس زکیه. در رویکرد کلامی، توقیت اجمالی عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمیشود.[۶]
مستندات تعیین وقت
مستندات تعیینکنندگان وقت برای ظهور، عبارتاند از:
- روایات: مستند برخی از این وقتگذاریها، تعدادی از روایات اهلسنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته.[۷]
- کشف و شهود: بیشتر توقیتها مانند شعر شاه نعمتالله ولی به کشف و شهود یا الهام، منتسب میشوند.
- اشعار: برخی سرودهها نیز که شاعران آنها درصدد تعیین زمان ظهور نبودهاند، بعدها مستند توقیت شدهاند، ازجمله شعر «تائیه» دعبل خزاعی که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسمالله و البرکات.
- خواب و رؤیا: مانند توقیت محمد شریفرازی (درگذشته ۱۳۷۹ش).[۸]
انگیزههای تعیین وقت
انگیزههای مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، بهدلایل زیر آن را جایز میدانند:
- گفتوگوی روایی: عدهای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزهای جز بحث و گفتوگوی روایی نداشتهاند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کردهاند.
- بشارت ظهور: گروهی برای مژدهٔ نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کردهاند.
- حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو میدانند.
- تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص، نشانههای ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق میدهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدودهٔ زمانی ظهور گرفتار میشوند.[۹]
نهی توقیت
بسیاری از محدثان و دینپژوهان مسلمان، روایاتی از امامان شیعه را نقل و بررسی کردهاند که مضمون آنها ناظر به نهی توقیت و نکوهش تعیین وقت برای ظهور امام مهدی است.[۱۰] گزارههای اصلی برآمده از این بررسیها عبارت است از:
- تنها خداوند از زمان ظهور آگاه است و هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است.[۱۱]
- دانستن زمان ظهور بهطور دقیق، برای مردم سودی ندارد.
- هیچیک از امامان شیعه، زمانی را برای ظهور خود تعیین نکردهاند و اگر هم خبری نقل شده باشد، قابل اعتماد نیست.[۱۲]
- تعیین وقت ظهور موجب سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای آنها، سوءاستفاده فرصتطلبان[۱۳] و تعویق در زمان ظهور میشود.[۱۴]
منافات با بداء
در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.[۱۵] زمان قطعی و حقیقی ظهور منحصراً در علم خداوند است و آگاهی امامان مشمول بداء میشود و تغییرپذیر است. به همین دلیل، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت ظهور، پرهیز کردهاند.[۱۶]
تعیین وقت ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه
در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی وجود داشتهاند که زمان مشخصی را برای ظهور امام مهدی تعیین کردهاند. این تعیینوقتها پیامدهای منفی متعددی بههمراه داشته است، ازجمله: یأس و ناامیدی، گرفتارآمدن در توهم، مسئولیتگریزی،[۱۷] بدبینی به اصل ظهور، امام و مذهب شیعه، ارتداد و نیز فراهمشدن زمینه برای ظهور مدعیان دروغین و شکلگیری فرقههای انحرافی.[۱۸]
کیسانیه
پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمد حنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.[۱۹] کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمد حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود میکند و شمشیرش را از نیام بیرون میآورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.[۲۰] با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.[۲۱]
واقفیه
پس از درگذشت امام موسی کاظم، گروهی با نام واقفیه[۲۲] با استناد به برخی روایات،[۲۳] برای ظهور امام مهدی زمان تعیین کردند. این موضوع به برگزاری جلسات مناظره و مباحثه میان دانشمندان شیعه و بزرگان واقفیه انجامید.[۲۴] رهبران واقفیه، روایات مربوط به امام مهدی ازجمله زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق میدادند و برای تثبیت باورهای خود، آثاری پدید آوردند.[۲۵] با آغاز غیبت صغرای امام مهدی، این گروه فعالیت چشمگیری از خود نشان نداد و سرانجام از میان رفت.[۲۶]
صفویه
صفویه که یک دولت فراگیر شیعی تشکیل داد، از نظر بسیاری از عالمان، زمینهساز ظهور امام مهدی انگاشته شد. درباریان و صوفیان، شاهاسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاهاسماعیل نیز در نامهای دولت خود را مصداق روایت «دولتنا فی آخرالزمان» معرفی کرد. در دورهٔ شاهطهماسب، رسالهای درباره این روایت، نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی به دولت امام مهدی متصل میشود.[۲۷] پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت،[۲۸] دو روایت از امام محمد باقر و امام جعفر صادق دربارهٔ خروجکنندگانی از مشرق و قیامکنندهای در گیلان را بر دولت صفوی و شاهاسماعیل تطبیق داد و آن را نشانهٔ نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخندادن ظهور، این دیدگاه کنار گذاشته شد.[۲۹]
قاجار
در دورهٔ قاجار، سید علیمحمد باب، در سال ۱۲۵۹ق، ابتدا خود را باب امام زمان نامید و سپس خود را مهدی موعود دانست.[۳۰] وی زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروانش نشانههای روایی ظهور را بر شخص او و وقایع زمان خود تطبیق میدادند.[۳۱] این جنبش در آغاز گسترش یافت، اما پس از سرکوب،[۳۲] گروهی از دنبالهروان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری، معروف به بهاءالله، از اسلام خارج شدند و بهائیت را بنیان نهادند.[۳۳] به باور برخی پژوهشگران، بابیت و بهائیت بزرگترین نمونهٔ عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانهها در تاریخ معاصر ایران بهشمار میرود.[۳۴]
انقلاب اسلامی
انقلاب اسلامی ایران موجب دگرگونی در نگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان به امام مهدی شد.[۳۵] این نگرشها که ریشه در باورها، رفتارها، نمادها، هیجانات اجتماعی و تنشهای سیاسی داشتند،[۳۶] بهتدریج در سطح جامعه رواج یافت و گاه در قالب پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور، بروز میکرد.[۳۷] همچنین میان عموم مسلمانان، پرسشهای مکرری[۳۸] از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح میشد[۳۹] و برخی سالهای خاصی را برای تحقق آن اعلام میداشتند.[۴۰] این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی میانجامید، بهویژه زمانی که زمانهای تعیینشده به نتیجه نمیرسید.[۴۱]
در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه، بر نهی توقیت، تأکید کرده و نسبت به تطبیق نادرست نشانهها هشدار میدادند.[۴۲] سید روحالله خمینی، هرگونه زمانبندی برای ظهور امام مهدی را مردود اعلام کرد.[۴۳] از نگاه سید علی خامنهای، تکیه بر روایات ضعیف و تطبیق نشانههای ظهور بر اشخاص در دورههای مختلف تاریخی، زمینهساز انحرافات عقیدتی، فراموشی حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین میشود؛ بنابراین، پرهیز از دامنزدن به شایعات و توهمات بیپایه، بهعنوان راهبردی اساسی برای حفظ اصالت این باور و جلوگیری از گمراهی جمعی در نظر گرفته میشود.[۴۴]
از سال ۱۳۸۹ش، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهرههای معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی میکرد، با استقبال و انتشار گستردهٔ اجتماعی مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجع تقلید چون ناصر مکارم شیرازی، سید علی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت در حوزه علمیه قم را در پی داشت.[۴۵] در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینهساز ظهور امام مهدی دانستهاند.[۴۶]
پانویس
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۳-۱۷۴.
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.
- ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.
- ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰–۱۶۱.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۸-۴۹.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶-۱۱۰.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۲-۴۳.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.
- ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۲؛ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۴-۲۵.
- ↑ هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ صفری، احکام فقهی مهدویت، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۶؛ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۵-۷۸.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۵-۸۶.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۲.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.
- ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴-۳۶.
- ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص۴۱.
- ↑ صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمالالدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶ و ۶۴۴.
- ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹، ۹۲ و ۸۱.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴ و ۲۷۳؛ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین.
- ↑ محمدی اشتهاردی، بابیگری و بهاییگری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.
- ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.
- ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.
- ↑ صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزههای مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.
- ↑ «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان؛ «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ محمدی ریشهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۶–۱۵۸.
- ↑ باقریزاده اشعری، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۸–۱۰۹.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
منابع
- آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
- آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
- اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
- «بررسی پیشبینیهای برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وبسایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
- باقریزاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی براساس «دانشنامه امام مهدی»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
- «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال ۱۶، شماره ۳۳، ۱۴۰۲ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
- رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، پژوهشهای مهدوی، سال ۲، شماره ۵، ۱۳۹۲ش.
- «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش.
- سبحانینیا، محمد، «تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیثپژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
- سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- صفری، عبدالخالق، احکام فقهی مهدویت، پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
- صفری فروشانی، نعمتالله و برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارفالاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آلالبیت، ۱۴۲۰ق.
- «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار میگیرد؟»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
- «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
- گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۴۹، ۱۳۹۸ش.
- «مباحث مهدوی (۱۶)، تعیینِ وقت برای ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
- محمدی اشتهاردی، محمد، بابیگری و بهاییگری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
- محمدی ریشهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی: بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
- منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
- مهدوی، محمد و جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزههای مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال ۲۳، شماره ۸۰، ۱۳۹۸ش.
- «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوارالمهدی، ۱۴۲۲ق.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
- ولیزاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال ۱۲، شماره ۳۸، ۱۳۹۱ش.
- هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره ۵۰، ۱۳۹۸ش.