ایران پدیا

بلوغ: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
ابرابزار
 
(یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
'''<big>بلوغ</big>'''، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
'''{{درشت|بلوغ}}'''، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
==مفهوم‌شناسی==
بلوغ  به‌معنای رسیدن و اتمام است.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40707/8/419 ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج8، ص419.]</ref> به انتهاى مقصد رسيدن و يا انجام دادن كارى در پايان زمان و مكانى معيّن هم بلوغ گفته می‌شود. گاهى نیز مقصود از بلوغ يعنى به پايان رسيدن، تسلّط يافتن و اشراف داشتن به چيزى، هر چند كه به انتهاي آن نرسيده باشد.<ref>[https://lib.efatwa.ir/41892/1/144 راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص144.] </ref> همچنین بلوغ به‌معنای بالغ‌شدگی پسر و دختر،<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ بلوغ. </ref> رسیدن به سن رشد یا سن قانونی  هم آمده است.<ref>معین، فرهنگ معین، 1382ش، ذیل واژۀ بلوغ.</ref>
===بلوغ در اصطلاح===
پایان محجوریت [[کودک]]، بلوغ است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10151/4/140 عاملی جبعی، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، 1413ق، ص140.] </ref> برخی آن را زمانی می‌دانند که بچه بالغ شود؛ یعنی علائم بلوغ در او پیدا شود (مانند اینکه محتلم شود) و تکلیف بر عهده‌اش بیاید.<ref>طريحي، مجمع البحرين‏، 1375ش، ج5، ص7.</ref> برخی رسیدن به قابلیت و استعداد نزدیکی کردن را بلوغ می‌دانند، قابلیتی که شهوت از آنان برانگیخته شده و غسل بر آنان مترتب شود و آن را اولین مرتبۀ مردانگی در جنس مذکر و اولین مرحله از زن بودن در جنس مؤنث بیان می‌کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71615/1/251 جناجی حلّی نجفی، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغرّاء،1380ش، ج1،ص251.] </ref> برخی فقها بلوغ را رسیدن به مرز ازدواج می‌دانند؛ به عقیدۀ آن‌ها بلوغ کمال طبیعی انسان است که به‌واسطۀ آن نسل باقی می‌ماند و عقل با آن تقویت می‌شود و حالتی که خردسالان با رسیدن به حد کمال، در زمرۀ مردان و زنان داخل می‌شوند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/4/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%BA_%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام،1400ق، ج26، ص4.]</ref> بلوغ در اصطلاح حقوقی نیز رشد جسمانی و فیزیکی و سرآغاز تحوّل فکری دانسته شده است.<ref>جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، 1382ش، ج۲، ص۸۸۲.</ref>


==تغییرات در بلوغ==
بلوغ پدیده‌ای صرفاً زیستی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های رشد فکری و اجتماعی است. بلوغ نشانهٔ برای آمادگی پذیرش مسئولیت در زندگی فردی و اجتماعی به‌شمار می‌رود. مسئله بلوغ به سبب این که در بیشتر ابواب فقه موضوع حکم قرار گرفته است، مهم و ضروری است. علاوه بر این که شرطیت بلوغ برای تکالیف و معاملات مهم به حساب می‌آید در ابواب دیگر فقه مانند: حدود نیز تأثیرگذار است.
آغاز نوجوانی معمولا از سن ۱۲ سالگی است و تا آخرین سال‌های دهۀ دوم زندگی که رشد جسمانی کم و بیش کامل می‌شود، ادامه می‌یابد. واژه بلوغ به اولین مرحله نوجوانی گفته می‌شود، به‌طور دقیق‌تر زمانی که هورمون‌ها زیاد و نشانه‌های آن نمودار می‌شود. با ازدیاد هورمون‌ها، نمود آن در دختران به شکل بزرگ شدن تخمدان‌ها و سینه‌ها و در پسرها با بزرگ شدن بیضه‌ها و درآوردن ریش و غیره بروز می‌کند.<ref>عطاری کرمانی، این‌گونه فرزندتان را تریبت کنید، 1383ش، ص۲۶۸.</ref> هنگام بلوغ، غدد نخاعی که در پایۀ مغز قرار دارد، هورمون مخصوصی را ترشح می‌کند که به هورمون «گنادوتروییک» معروف است. بر اثر دخالت این غده است که بیضه در پسران و تخمدان در دختران شروع به فعالیت می‌کند و عواطف جنسی به‌وسیلۀ تخیل که یک عامل درونی است و نیز عامل بیرونی (به کمک مغز) تحریک می‌‌شود.<ref>هارفیلد، روان شناسی کودک و بالغ، 1377ش، ص125.</ref> همچنین رشد اسکلتی و عضلانی به‌سرعت اتفاق می‌افتد؛ ابتدا طول پاها به حداکثر خود می‌رسد و به دنبال آن رشد عرضی بدن و پهن شدن شانه‌ها پیش می‌آید.<ref>مرویان حسینی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، 1394ش، ص94.</ref>


==نشانه‌های عمومی بلوغ در فقه==
از منظر آموزه‌های [[اسلام]]، انسان از بَدو تولد تا زمانی که از نظر جسمی رشد کاملی نداشته باشد و عقلش کامل نشده باشد، در پیشگاه خدا مسئولیتی ندارد. اما زمانی‌که از نظر جسمی و عقلی رشد کند و بالغ شود آمادگی پذیرش مسئولیت کارهایش را در برابر خدا پیدا می‌کند. آدمی در این حالت، مخاطب خدای خود قرار گرفته و با عمل کردن به دستوراتش و اجتناب از کارهای حرام و ناشایست می‌تواند به مرحلهٔ رستگاری دست یابد.
* '''احتلام'''؛ یعنى بیرون آمدن منى (مراد توانایى جسمانى فرد براى آن است)<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/10 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص10-11.] </ref><br>


* '''اِنبات'''؛ روییدن موى ضخیم بر شرمگاه.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/5 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص5-10.]<br>
== مفهوم‌شناسی ==
</ref>
بلوغ به‌معنای رسیدن و اتمام است.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40707/8/419 ابن‌منظور، لسان العرب، 1414ق، ج8، ص419.]</ref> به انتهای مقصد رسیدن یا انجام دادن کاری در پایان زمان و مکانی معیّن هم بلوغ گفته می‌شود. گاهی نیز مقصود از بلوغ یعنی به پایان رسیدن، تسلّط یافتن و اشراف داشتن به چیزی، هر چند که به انتهای آن نرسیده باشد.<ref>[https://lib.efatwa.ir/41892/1/144 راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص144.]</ref><ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، 1412ق، ص144؛ فیومی، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیرللرافعی، 1414ق، ج1، ص61.</ref> همچنین بلوغ به‌معنای بالغ‌شدگی پسر و دختر،<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ بلوغ.</ref> رسیدن به سن رشد یا سن قانونی هم آمده است.<ref>معین، فرهنگ معین، 1382ش، ذیل واژهٔ بلوغ.</ref>
* '''سن'''؛ بنابر مشهور پسر در پانزده و دختر در نه سال تمام قمرى بالغ می‌شود. اگر کودکی به این سن رسید ولی نشانه‌هایی از رویش مو بر شرمگاه و احتلام را نداشت، باز با رسیدن به سن مذکور، حكم به بلوغ فرد مى‌شود.<ref>https://lib.eshia.ir/10088/26/16</ref><br>
علاوه بر نشانه‌های کلی بلوغ در دختران و پسران برخی نشانه‌های اختصاصی هم بیان شده است:
* '''نشانه‌های بلوغ دختران''': حیض و بارداری<ref>[https://lib.eshia.ir/10036/2/282/%D8%AE%D9%85%D8%B3%D8%A9 طوسی، المبسوط في فقه الإمامية، 1387ق، ج2، ص282.] </ref>
* '''نشانه‌های بلوغ پسران''': بم و کلفت شدن صدا<ref>[https://lib.efatwa.ir/45575/6/4474 زحیلی، الفقه الإسلامي وأدلته، بی‌تا، ج6، ص4474.]</ref>


==انواع بلوغ==
پایان محجوریت [[کودک]]، بلوغ است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10151/4/140 عاملی جبعی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، 1413ق، ص140.]</ref><ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref> برخی آن را زمانی می‌دانند که بچه بالغ شود؛ یعنی علائم بلوغ در او پیدا شود (مانند اینکه محتلم شود) و تکلیف بر عهده‌اش بیاید.<ref>طریحی، مجمع البحرین‏، 1375ش، ج5، ص7.</ref><ref>مهریزی، بلوغ دختران، 1376ش، ص 85</ref> برخی رسیدن به قابلیت و استعداد نزدیکی کردن را بلوغ می‌دانند، قابلیتی که شهوت از آنان برانگیخته شده و غسل بر آنان مترتب شود و آن را اولین مرتبهٔ مردانگی در جنس مذکر و اولین مرحله از زن بودن در جنس مؤنث بیان می‌کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71615/1/251 جناجی حلّی نجفی، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغرّاء،1380ش، ج1،ص251.]</ref> برخی فقها بلوغ را رسیدن به مرز ازدواج می‌دانند؛ به عقیدهٔ آن‌ها بلوغ کمال طبیعی انسان است که به‌واسطهٔ آن نسل باقی می‌ماند و عقل با آن تقویت می‌شود و حالتی که خردسالان با رسیدن به حد کمال، در زمرهٔ مردان و زنان داخل می‌شوند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/4/البلوغ_مبالغ_النساء نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام،1400ق، ج26، ص4.]</ref> بلوغ در اصطلاح حقوقی نیز رشد جسمانی و فیزیکی و سرآغاز تحوّل فکری دانسته شده است.<ref>جعفری لنگرودی، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، 1382ش، ج۲، ص۸۸۲.</ref>
در قرآن کریم سه نوع بلوغ بیان شده است؛ بلوغ نکاح،<ref>سورۀ نساء، آیۀ 6.</ref> بلوغ حُلُم<ref>سورۀ نور، آیۀ 58 -59. </ref> و بلوغ اشُدّ<ref>سوره یوسف، آیه 22؛  سورۀ انعام، آیۀ  152؛ سوره اسراء، آیۀ 34؛ سورۀ قصص، آیۀ 14؛ سورۀ احقاف، آیۀ 15. </ref> که در ادامه توضیح هر یک می‌آید:
* '''بلوغ نکاح'''؛ مراد از آن رسیدن به سنی است که توانایی نکاح و زناشویی پیدا می‌شود حتی اگر بالفعل احتلام صورت نگیرد.<ref>طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، 1372ش، ج3، ص16. </ref><br>


* '''بلوغ حُلُم'''؛ حُلُم در لغت به‌معنای خواب دیدن است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40718/2/93/%D9%8A%D9%8E%D8%AB%D9%92%D9%84%D9%90%D8%AB%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7 ابن فارس، معجم مقاييس اللغة، 1404ق، ج2، ص93.]</ref> مراد از تعبیر قرآنی «بلوغ حُلُم» رسیدن به آغاز بلوغ جنسی با احتلام است.<ref>طبری، جامع البيان فى تفسير القرآن،1412ق، ج18، ص126.</ref><br>
== بلوغ جسمی-جنسی ==
مغز انسان در هنگام بلوغ، هورمون‌هایی را ترشح می‌کند که باعث تغییراتی در بدن او می‌شود. این هورمون‌ها هم در بدن دختران و هم در بدن پسران، متناسب با جنسیت آنها، ترشح می‌شود و تغییراتی در آن قسمت‌ها پدیدمی‌آورد.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref> این تغییرات شامل تغییر صدا، افزایش قد و حجم، رشد استخوان‌های سینه در پسران و همچنین برجسته‌شدن پستان در دختران است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/بلوغ_(فقه) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref> بلوغ و تغییرات برآمده از آن، پایه‌گذار زندگی انسان در بزرگسالی است. به عقیدهٔ کارشناسان این حوزه، توجه به بهداشت جسمی و سلامت روحی، در این دوران از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref>


* '''بلوغ اشُدّ'''؛ برخی مفسران آن را احتلام و بالغ شدن دانسته‌اند <ref> [https://lib.efatwa.ir/46987/23/205 فخررازی، التفسير الكبير، 1420ق، ج23، ص205.]</ref> و بعضی دیگر مراد از آن را کامل شدن قوای جسمانی و بدنی یا کمال عقل ذکر کرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، 1372ش، ج7، ص114. </ref>
از نظر دانش پزشکی، دوران بلوغ دختران در محدودهٔ سنی ۸–۱۳ سالگی و بلوغ پسران در محدودهٔ سنی ۱۰–۱۵ سالگی آغاز می‌شود. بعضی از افراد کمی زودتر و بعضی دیگر، کمی دیرتر بالغ می‌شوند. هر فردی بر اساس آناتومی بدن خودش دوران بلوغ را سپری می‌کند.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref> نژاد، تغذیه و شرایط محیط زندگی، در زمان پیدایش بلوغ و میزان ترشح هورمون‌های آن، تأثیر زیادی دارد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/بلوغ_(فقه) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>


==آثار بلوغ==
=== نشانه‌ها ===
با اثبات بلوغ، کودک به مرحله‌ای از رشد جسمی و عقلانی می‌رسد که مخاطب تکالیف، مسئولیت‌ها و حقوق می‌شود و این رشد سبب اصلی وجوب احکام است.<ref>زرقاء، المدخل الفقهی العام، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۷۷۷ –780.</ref> بنابر روایات، فرد با رسیدن به این مرحله مکلف به رعایت برنامه‌های اعتقادی و عملی دین می‌شود و از دیگر سو، تمام احکام حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بر او بار می‌شود و در نهایت در روز جزاء، نظر به همین رشد مورد بازخواست قرار می‌گیرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/1/42 حر عاملی، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، 1412ق، ج۱، ص۴۲-45.]</ref>
آغاز نوجوانی معمولاً از سن ۱۲ سالگی است و تا آخرین سال‌های دههٔ دوم زندگی که رشد جسمانی کم و بیش کامل می‌شود، ادامه می‌یابد. واژه بلوغ به اولین مرحله نوجوانی گفته می‌شود، به‌طور دقیق‌تر زمانی که هورمون‌ها زیاد و نشانه‌های آن نمودار می‌شود. با ازدیاد هورمون‌ها، نمود آن در دختران به شکل بزرگ شدن تخمدان‌ها و سینه‌ها و در پسرها با بزرگ شدن بیضه‌ها و درآوردن ریش و غیره بروز می‌کند.<ref>عطاری کرمانی، این‌گونه فرزندتان را تریبت کنید، 1383ش، ص۲۶۸.</ref> هنگام بلوغ، غدد نخاعی که در پایهٔ مغز قرار دارد، هورمون مخصوصی را ترشح می‌کند که به هورمون «گنادوتروییک» معروف است. بر اثر دخالت این غده است که بیضه در پسران و تخمدان در دختران شروع به فعالیت می‌کند و عواطف جنسی به‌وسیلهٔ تخیل که یک عامل درونی است و نیز عامل بیرونی (به کمک مغز) تحریک می‌شود.<ref>هارفیلد، روان‌شناسی کودک و بالغ، 1377ش، ص125.</ref> همچنین رشد اسکلتی و عضلانی به‌سرعت اتفاق می‌افتد؛ ابتدا طول پاها به حداکثر خود می‌رسد و به دنبال آن رشد عرضی بدن و پهن شدن شانه‌ها پیش می‌آید.<ref>مرویان حسینی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، 1394ش، ص94.</ref>
بلوغ شرط صحت عبادات نیست. بر حسب بسیاری از آموزه‌های دینی انجام احکام شرعی توسط کودک، او و والدین او را مستوجب ثواب خواهد کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10141/3/278 انصاری، المکاسب، 1383ش، ج3، ص 278 – 279.]</ref>
تصرف در اموال و حقوق مالی، از دیگر آثار بلوغ است.<ref>سورۀ نساء، آیۀ 6. </ref> عهده‌داری امامت جماعت،<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/13/325/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BAhttps://lib.eshia.ir/10088/13/325/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA نجفی، جواهر الکلام، ج13، ص325.]</ref> منصب قضاوت<ref>[https://lib.eshia.ir/71613/4/59/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%81%D8%A7%D8%AA محقق حلی، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، 1408ق، ج4، ص59.] </ref> از دیگر مسائلی است که بلوغ در آن‌ها شرط است.


==پانویس==
== بلوغ شرعی ==
{{پانویس}}
از دیدگاه منابع فقهی اسلامی، بلوغ یعنی رسیدن کودک به سنّ تکلیف.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref> برای واجب‌شدن عبادت‌های شرعی، بلوغ شرط است و شرط بلوغ، محتلم‌شدن در مردان و دیدن خون حیض در زنان است. یکی از بهترین راه‌های شناخت سن بلوغ در دختران، حیض است و حداقل سن برای حیض شدن و تعیین سن بلوغ، اتمام نه سالگی است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10011/1/153/بالحيض الحلی، الجامع للشرایع، ج1، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، ص153.]</ref> بسیاری از فقها بر این عقیده هستند<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/سن_حیض_(قرآن)#foot6 «سن حیض (قرآن)»، ویکی‌فقه.]</ref> و قانون مدنی ایران هم سن بلوغ دختران را نه سال تمام قمری اعلام کرده است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/بلوغ_(فقه) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref> بعضی از فقها به‌دلیل تحقق نیافتن بلوغ طبیعی دختران در نه سالگی و ناتوانی آنان در انجام عباداتی مانند [[روزه]]، سن سیزده‌سالگی را به‌عنوان سن بلوغ، معرفی کرده‌اند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/بلوغ «بلوغ»، ویکی‌شیعه.]</ref>
==منابع==
* قرآن کریم
* ابن‌فارس، أحمد‏، معجم مقاييس اللغة، به‌تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مكتب الاعلام الاسلامي‏، 1404ق.
* ابن‌منظور، محمد بن مكرم‏، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع- دار صادر، 1414ق.
* جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، 1382ش.
* جناجی حلّی نجفی(کاشف الغطاء)، جعفر بن خضر، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغرّاء، به‌تحقیق مكتب الإعلام الإسلامي، قم، مرکز انتشارات و دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1380ش.
* حلّى، نجم‌الدين، شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام، به‌تحقیق عبدالحسين محمد على بقال‌، قم، اسماعیلیان، 1408ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب.
* رازی، محمد بن عمر، التفسير الكبير (مفاتيح الغيب)، بيروت، دار إحياء التراث العربي، 1420ق.
* راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامية، چ اول، 1412ق.
* الزحيلي، وهبة، الفقه الإسلامي و أدلته، دمشق، دارالفکر، بی‌تا.
* طبرسى، فضل بن حسن‏، مجمع البيان في تفسير القرآن‏، به‌تصحیح فضل‏الله‏ يزدى طباطبايى و هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
* طبرى، محمد بن جرير، جامع البيان فى تفسير القرآن(تفسير الطبرى)، بیروت، دار المعرفة، 1412ق.
* طريحي، فخر‌الدين بن محمد، مجمع البحرين‏، به‌تحقیق احمد حسينى اشكورى، تهران، مرتضوى‏، 1375ش.
* طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، المبسوط في فقه الإمامية، تهران، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفريه، 1387ق.
* عاملی جُبَعی(شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی بن احمد،  مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1413ق.  
* عطاری کرمانی، عباس، این‌گونه فرزندتان را تربیت کنید، تهران، آسیم، ۱۳۸۳ش.
* مرویان حسینی، سید محمود و سید محمدباقر حجتی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1394ش.
* معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، زرین، ۱۳۸۲ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1400ق. 
* هارفیلد، جی.ای، روان‌شناسی کودک و بالغ، ترجمه مشفق همدانی، تهران، صفی علیشاه، 1377ش.
* بلوغ، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
ویکی ز


'''بلوغ'''؛ رشد کردن و رسیدن به تکامل جنسی و انجام تکالیف شرعی.
در قرآن کریم سه نوع بلوغ بیان شده است؛ بلوغ نکاح،<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 6.</ref> بلوغ حُلُم<ref>سورهٔ نور، آیهٔ 58 -59.</ref> و بلوغ اشُدّ<ref>سوره یوسف، آیه 22؛ سورهٔ انعام، آیهٔ 152؛ سوره اسراء، آیهٔ 34؛ سورهٔ قصص، آیهٔ 14؛ سورهٔ احقاف، آیهٔ 15.</ref> که در ادامه توضیح هر یک می‌آید:
* '''بلوغ نکاح'''؛ مراد از آن رسیدن به سنی است که توانایی نکاح و زناشویی پیدا می‌شود حتی اگر بالفعل احتلام صورت نگیرد.<ref>طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1372ش، ج3، ص16.</ref>
* '''بلوغ حُلُم'''؛ حُلُم در لغت به‌معنای خواب دیدن است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40718/2/93/يَثْلِثُهُمَا ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، 1404ق، ج2، ص93.]</ref> مراد از تعبیر قرآنی «بلوغ حُلُم» رسیدن به آغاز بلوغ جنسی با احتلام است.<ref>طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن،1412ق، ج18، ص126.</ref>
* '''بلوغ اشُدّ'''؛ برخی مفسران آن را احتلام و بالغ شدن دانسته‌اند<ref>[https://lib.efatwa.ir/46987/23/205 فخررازی، التفسیر الکبیر، 1420ق، ج23، ص205.]</ref> و بعضی دیگر مراد از آن را کامل شدن قوای جسمانی و بدنی یا کمال عقل ذکر کرده‌اند.<ref>طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1372ش، ج7، ص114.</ref>


بلوغ پدیده‌ای صرفا زیستی نیست، بلکه یکی از نشانه‌های رشد فکری و اجتماعی است. بلوغ نشانۀ برای آمادگی پذیرش مسئولیت در زندگی فردی و اجتماعی به شمار می‌رود. مسئله بلوغ به سبب این که در بیشتر ابواب فقه موضوع حکم قرار گرفته است، مهم و ضروری است. علاوه بر این که شرطیت بلوغ برای تکالیف و معاملات مهم به حساب می‌آید در ابواب دیگر فقه مانند: حدود نیز تأثیرگذار است.  
=== نشانه‌ها ===
بلوغ به عنوان یکی از شرایط تکلیف در فقه جایگاه ویژه‌ای دارد؛ بدین جهت، سنّ بلوغ، سنّ تکلیف نامیده شده است. در شرع مقدّس برای بلوغ نشانه‌هایی تعیین شده که وجود هر یک از آنها دلیل بر بالغ شدن فرد است. برخی از این نشانه‌ها مشترک میان دختر و پسر و برخی خاصّ دختر است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص135</ref> در موارد شک در تحقّق بلوغ، اصل عدم آن است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref> نشانه‌های بلوغ شرعی در منابع اسلامی چنین گزارش شده‌اند:
* '''احتلام'''؛ یعنی بیرون آمدن منی (مراد توانایی جسمانی فرد برای آن است)<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/10 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص10-11.]</ref><ref name=":0">مروج، اصطلاحات فقهی، ۱۳۷۹ش، ص95.</ref>
* '''اِنبات'''؛ روییدن موی ضخیم بر شرمگاه.<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/26/5 نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، 1400ق، ج26، ص5-10.]{{سخ}}</ref><ref name=":0"/>
* '''سن'''؛ بنابر مشهور پسر در پانزده و دختر در نه سال تمام قمری بالغ می‌شود. اگر کودکی به این سن رسید ولی نشانه‌هایی از رویش مو بر شرمگاه و احتلام را نداشت، باز با رسیدن به سن مذکور، حکم به بلوغ فرد می‌شود.<ref>https://lib.eshia.ir/10088/26/16</ref><ref name=":0"/><ref>[https://hawzah.net/fa/Note/View/75553/%C2%A0آغاز-سن-تکلیف-پسران-و-دختران سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> بر اساس متون فقهی شیعه، چنانچه تا آن زمان هیچ‌یک از دو نشانه پیشین تحقّق نیافته باشد با رسیدن به سنّ یاد شده حکم به بلوغ فرد می‌شود. برخی سنّ بلوغ پسر را آغاز پانزده سالگی و برخی دیگر ابتدای چهارده سالگی و بعضی سنّ بلوغ دختر را اتمام ده سال دانسته‌اند.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref>
* '''سیستم بارداری دختران''': حیض و بارداری<ref>[https://lib.eshia.ir/10036/2/282/خمسة طوسی، المبسوط فی فقه الإمامیة، 1387ق، ج2، ص282.]</ref>
* '''صدا در پسران''': بم و کلفت شدن صدا<ref>[https://lib.efatwa.ir/45575/6/4474 زحیلی، الفقه الإسلامی وأدلته، بی‌تا، ج6، ص4474.]</ref>


==مفهوم بلوغ ==
=== آثار بلوغ شرعی ===
[[بلوغ]] در لغت یعنی؛ رسيدن كودك به سنّ تكليف.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref> به معنای وصول به چیزی، رسیدن به پایان مقصد مکان، زمان یا امری دیگر. کامل شدن و پختن میوه و رسیدن کودک به سن رشد به کار رفته است.<ref>راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، 1412ق، ص144؛ فیومی، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیرللرافعی، 1414ق، ج1، ص61.</ref> در اصطلاح؛ بلوغ آغاز مرحله‌ای طبیعی در زندگی کودک است که در آن با پیدایی و شکوفایی غریزه جنسی و پدید آمدن برخی دگرکونی‌های جسمی و روانی و رشد عقلی و ادراکی به مرتبه مردان و زنان نایل شود.<ref>مهریزی، بلوغ دختران، 1376ش، ص 85</ref> در تعریف دیگر عبارت است از پايان دوران كودكى فرد و رسيدن وى به سنّى كه اهليّت توجّه تكليف پيدا كرده، ملزم به رعايت قوانين شرعى می‌گردد. در فقه از اين عنوان در باب حجر از جهات مختلف و در بسيارى از ابواب ديگر به عنوان شرط تكليف، منصب يا برخى احكام وضعى، به نحو خاص سخن رفته است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref>  
با اثبات بلوغ، کودک به مرحله‌ای از رشد جسمی و عقلانی می‌رسد که مخاطب تکالیف، مسئولیت‌ها و حقوق می‌شود و این رشد سبب اصلی وجوب احکام است.<ref>زرقاء، المدخل الفقهی العام، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۷۷۷ –780.</ref><ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref> بنابر روایات، فرد با رسیدن به این مرحله مکلف به رعایت برنامه‌های اعتقادی و عملی دین می‌شود و از دیگر سو، تمام احکام حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بر او بار می‌شود و در نهایت در روز جزاء، نظر به همین رشد مورد بازخواست قرار می‌گیرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/1/42 حر عاملی، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، 1412ق، ج۱، ص۴۲-45.]</ref> عهده‌داری امامت جماعت،<ref>[https://lib.eshia.ir/10088/13/325/البلوغhttps://lib.eshia.ir/10088/13/325/البلوغ نجفی، جواهر الکلام، ج13، ص325.]</ref> منصب قضاوت از دیگر مسائلی است که بلوغ در آن‌ها شرط است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71613/4/59/الصفات محقق حلی، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، 1408ق، ج4، ص59.]</ref>


==نشانه‌هاى [[بلوغ]]==
بلوغ شرط وجوب عباداتی همچون نماز و روزه است؛ لیکن در اینکه مشروعیت عبادات نیز مشروط به آن است، اختلاف می‌باشد. بنابر شرطیت، بر عبادات غیر بالغ ممیّز، اجر و پاداشی مترتّب نمی‌گردد ولی بنابر عدم شرطیت، عبادت وی مستحب و بر آن اجر و پاداش اخروی مترتّب می‌گردد. قول دوم به مشهور نسبت داده شده است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 136</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/10141/3/278 انصاری، المکاسب، 1383ش، ج3، ص 278 – 279.]</ref>
بلوغ به عنوان يكى از شرايط تكليف در فقه جايگاه ويژه‌‏اى دارد؛ بدين جهت، سنّ بلوغ، سنّ تكليف ناميده شده‌است. در شرع مقدّس براى بلوغ نشانه‏‌هايى تعيين شده كه وجود هر يك از آنها دليل بر بالغ شدن فرد است. برخى از اين نشانه ‏ها مشترك ميان دختر و پسر و برخى خاصّ دختر است.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص135</ref>


===نشانه‌هاى مشترك===
تصرف در اموال و حقوق مالی، از دیگر آثار بلوغ است.<ref>سورهٔ نساء، آیهٔ 6.</ref> غیر بالغ از تصرّف در اموالش ممنوع است. برای تصرّف در اموال و انجام دادن معاملات و رفع محجوریت فرد، علاوه بر بلوغ باید توانایی (رشد و عدم سفاهت) وی نسبت به انجام دادن معاملات محرز شود.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136</ref> بلوغ در افعال نوع دوم شرط نیست، لیکن در نوع نخست، مشهور قائل به شرطیت بلوغ در صحّت عقود و ایقاعات- جز در موارد استثنایی- شده‌اند. احکام وضعی دوگونه است. منشأ آن، دوگونه بودن افعال صادر از انسان است که موضوع احکام وضعی قرار می‌گیرد.
# افعالی که قصد و اراده فاعل در موضوع قرار گرفتن آنها برای احکام شرعی دخیل است، مانند عقود و ایقاعات.
# افعالی که بدون قصد و اراده فاعل موضوع احکام شرعی‌اند، مانند آمیزش، مباشرت نجاست و تلف کردن مال دیگری که به ترتیب، موضوع جنابت، نجاست و ضمان هستند.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص137</ref>


*'''روييدن مو بر شرمگاه''': روييدن موى درشت بر شرمگاه (موى زهار) نشانه بلوغ به شمار می‌رود. در اينكه روييدن موى صورت (ريش) و برآمدن شارب (سبيل) نشانه بلوغ است يا نه اختلاف می‌باشد. نيز در اينكه روييدن مو سبب بلوغ است يا دليل و كاشف از تحقّق بلوغ پيش از آن، كلمات فقها مختلف است. نظر دوم به مشهور نسبت داده شده است.
=== اثبات بلوغ ===
*'''احتلام''': يعنى بيرون آمدن منىّ. مراد توانايى جسمانى فرد براى خروج منىّ است؛ بدين معنا كه اگر بخواهد می‌تواند از  راه آميزش يا استمناء از خود، منّى خارج نمايد هر چند بالفعل منىّ از او خارج نشده باشد. البتّه احتلام تنها در زمانى نشانه بلوغ به شمار می‌رود كه بلوغ در شخص محتمل باشد. در غير اين صورت- بنابر تصريح برخى- اعتبارى به خروج مايعى با ويژگي‌هاى منىّ نيست.
برای اثبات بلوغ سه راه ذکر شده است.
*'''سن''': سنّ بلوغ بنابر مشهور در پسر پانزده و در دختر نه سال تمام قمرى است. <ref>مروج، اصطلاحات فقهی، 1379ش، ص95.</ref>
# '''ادّعای بلوغ''': نوجوانی که ادّعای بلوغ می‌کند اگر منشأ آن احتلام باشد چنانچه خروج منیّ در حقّ او محتمل باشد، از او پذیرفته می‌شود. برخی بر ثبوت بلوغ در این صورت به صرف ادّعای فرد، اشکال کرده‌اند. بعضی ادّعای بلوغ به سبب حیض از جانب دختر را- همچون ادّعای بلوغ به سبب احتلام- در صورتی که حیض در حقّ وی محتمل باشد، قابل پذیرش دانسته‌اند.
چنانچه تا آن زمان هيچ يك از دو نشانه پيشين تحقّق نيافته باشد با رسيدن به سنّ ياد شده حكم به بلوغ فرد می‌شود. برخى سنّ بلوغ پسر را آغاز پانزده سالگى و برخى ديگر ابتداى چهارده سالگى و بعضى سنّ بلوغ دختر را اتمام ده سال دانسته‌اند. <ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 135</ref>
# '''مشاهده''': ادّعای بلوغ به سبب روییدن موی درشت بر شرمگاه پذیرفته نمی‌شود بلکه صحّت ادّعا با مشاهده زهار مدّعی بررسی می‌گردد، چنانچه مشاهده ادّعا را تصدیق کند، پذیرفته می‌شود.
# '''بیّنه''': از مدّعی بلوغ به سبب سنّ، بیّنه مطالبه می‌شود. با اقامه آن، بلوغ اثبات می‌گردد.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref>


===نشانه‌هاى ويژه بلوغ دختران ===
== بلوغ قانونی ==
# '''حيض''': نخستين عادت ماهانه دختر نشانه تحقّق بلوغ پيش از آن است.
بلوغ در لغت‌نامه دهخدا رسیدن به سن رشد معرفی شده است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/بلوغ-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بلوغ.]</ref>
# '''باردارى''': باردارى از آن جهت نشانه بلوغ به شمار رفته كه كاشف از خروج منىّ است.
در موارد شك در تحقّق بلوغ، اصل عدم آن است.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref>


==راه‌هاى اثبات [[بلوغ]]==
=== در ایران ===
براى اثبات بلوغ سه راه ذكر شده است.
قانون مدنی ایران، از میان علامت‌های ذکر شده برای بلوغ؛ فقط سن را ملاک قرار داده است. ماده ۱۲۱۰ اصلاحی قانون مدنی، سن بلوغ در پسر را پانزده سال تمام قمری و در دختر، نه سال تمام قمری می‌داند. (الحاقی مصوب ۱۴/۸/ ۱۳۷۰) اما برای برخی امور، سن دیگری در قوانین مربوط مقرر شده است. در مورد مسائل کارگری، به کار گماردن دختر و پسر کمتر از سن پانزده سال؛ طبق قانون ۷۹ قانون کار، ممنوع است. برای استخدام دولتی؛ طبق قانون ۱۴ استخدام کشوری، حداقل سن استخدام برای خدمت رسمی، هجده سال تمام است. از جهت صدور گذرنامه، طبق قانون ۱۸ گذرنامه، حداقل سن ۱۸ سال است و قبل از آن مشروط به موافقت ولی می‌باشد. در مورد اخذ گواهینامه، هجده سال تمام لازم است. در مورد حقوق سیاسی و انتخابات نیز هجده سال تمام نیاز هست.<ref>وزیری، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام، 1387ش، ص57-58</ref>
#'''ادّعاى بلوغ''': نوجوانى كه ادّعاى بلوغ می ‏كند اگر منشأ آن احتلام باشد چنانچه خروج منىّ در حقّ او محتمل باشد، از او پذيرفته می ‏شود. برخى بر ثبوت بلوغ در اين صورت به صرف ادّعاى فرد، اشكال كرده ‏اند. بعضى ادّعاى بلوغ به سبب حيض از جانب دختر را- همچون ادّعاى بلوغ به سبب احتلام- در صورتى كه حيض در حقّ وى محتمل باشد، قابل پذيرش دانسته ‏اند.
#'''مشاهده''': ادّعاى بلوغ به سبب روييدن موى درشت بر شرمگاه پذيرفته نمى ‏شود بلكه صحّت ادّعا با مشاهده زهار مدّعى بررسى مى‏گردد، چنانچه مشاهده ادّعا را تصديق كند، پذيرفته مى‏ شود.
# '''بيّنه''': از مدّعى بلوغ به سبب سنّ، بيّنه مطالبه مى ‏شود. با اقامه آن، بلوغ اثبات مى ‏گردد.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref>
==بلوغ در قانون ایران==
قانون مدنی ایران، از میان علامت‌های ذکر شده برای بلوغ؛ فقط سن را ملاک قرار داده است. ماده 1210 اصلاحی قانون مدنی، سن بلوغ در پسر را پانزده سال تمام قمری و در دختر، نه سال تمام قمری می‌داند.(الحاقی مصوب 14/8/ 1370)
اما برای برخی امور، سن دیگری در قوانین مربوط مقرر شده است. در مورد مسائل کارگری، به کار گماردن دختر و پسر کمتر از سن پانزده سال؛ طبق قانون 79 قانون کار، ممنوع است. برای استخدام دولتی؛ طبق قانون 14 استخدام کشوری، حداقل سن استخدام برای خدمت رسمی، هجده سال تمام است. از جهت صدور گذرنامه، طبق قانون 18 گذرنامه، حداقل سن 18 سال است و قبل از آن مشروط به موافقت ولی می‌باشد. در مورد اخذ گواهینامه، هجده سال تمام لازم است. در مورد حقوق سیاسی و انتخابات نیز هجده سال تمام نیاز هست.
<ref>وزیری، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام، 1387ش، ص57-58</ref>


==آثار بلوغ==
== در فرهنگ و ملل ==
با تحقّق بلوغ، انسان، مشمول تكاليف الهى و مخاطب احكام و دستورهاى دينى اعم از حقوقى، كيفرى، اقتصادى، اجتماعى و سياسى قرار مى‏‌گيرد. همچنين براى انجام دادن معاملات، قراردادها و پذيرش مسئوليتهاى گوناگون، اهليّت پيدا مى‏ كند.
هر سال در کشور ژاپن، در دومین دوشنبه ماه ژانویه جشن روز سِن یا جشن بلوغ جوانان ژاپنی برگزار می‌شود. دختران و پسران ژاپنی که به سن ۲۰ سالگی می‌رسند با پوشیدن لباس سنتی «کیمونو» در جشن‌های خانوادگی و اجتماع حاضر می‌شوند و رسیدن به سن بزرگسالی را جشن می‌گیرند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/821731/جشن-بلوغ-جوانان-در-ژاپن-عکس «جشن بلوغ جوانان در ژاپن»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref> در کُرهٔ جنوبی هم هر سال در سومین دوشنبه ماه می، مراسم سنتی برگزار می‌شود که در آن، پایان ۱۸ سالگی در مدارس دخترانه جشن گرفته می‌شود. دختران پس از این مراسم به دورهٔ بزرگسالی وارد می‌شوند و خودشان را برای یادگیری رسم و رسوم و مستقل‌شدن از [[خانواده]] و پذیرش مسئولیت‌های بزرگ در زندگی آیندهٔ خود آماده می‌کنند. دختران و پسران کره‌ای با پوشیدن لباس سنتی به‌نام «هانبوک» در این جشن شرکت می‌کنند.<ref>[https://saednews.com/fa/post/jshn-blogh-dkhtran-kre-i «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز.]</ref>
از ديگر آثار [[بلوغ]] در شرع مقدّس، شرطيت آن در موارد زير است: ثبوت قصاص و حدود، امامت جمعه، قضاوت، مرجعيت تقليد، شهادت و اقرار.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136.</ref>
===بلوغ و عبادات===
بلوغ شرط وجوب عباداتى همچون نماز و روزه است؛ ليكن در اينكه مشروعيت عبادات نيز مشروط به آن است، اختلاف مى‏‌باشد. بنابر شرطيت، بر عبادات غير بالغ مميّز، اجر و پاداشى مترتّب نمی‌گردد ولى بنابر عدم شرطيت، عبادت وى مستحب و بر آن اجر و پاداش اخروى مترتّب می‌‏گردد. قول دوم به مشهور نسبت داده شده است. <ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص 136</ref>


===بلوغ و رفع محجوريت===
=== در یهودیت ===
غير بالغ از تصرّف در اموالش ممنوع است. براى تصرّف در اموال و انجام دادن معاملات و رفع محجوريت فرد، علاوه بر بلوغ بايد توانايى (رشد و عدم سفاهت) وى نسبت به انجام دادن معاملات محرز  شود.<ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص136</ref>
[[یهودیان]] در جشنی به‌نام «بر میتسوا و بت میتسوا»، بلوغ پسران ۱۳ ساله و دختران ۱۲ ساله و ورود آنها به سن تکلیف را جشن می‌گیرند.<ref name=":1">[https://jamejamonline.ir/fa/news/788213/جشن-تکلیف-از-چه-زمانی-باب-شد «جشن تکلیف از چه زمانی باب شد؟»، جام‌جم آنلاین.]</ref>


==بلوغ و احكام وضعى==
=== در مسیحیت ===
احكام وضعى دوگونه است. منشأ آن، دوگونه بودن افعال صادر از انسان است كه موضوع احكام وضعى قرار می‌گيرد.
[[مسیحیان]] نیز مراسمی به‌نام «تثبیت» برگزار می‌کنند که جشن ورود نوجوانان به جامعهٔ دین‌داران دانسته می‌شود.<ref name=":1"/>
#افعالى كه قصد و اراده فاعل در موضوع قرار گرفتن آنها براى احكام شرعى دخيل است، مانند عقود و ايقاعات.
#افعالى كه بدون قصد و اراده فاعل موضوع احكام شرعی‌اند، مانند آميزش، مباشرت نجاست و تلف كردن مال ديگرى كه به ترتيب، موضوع جنابت، نجاست و ضمان هستند.
[[بلوغ]] در افعال نوع دوم شرط نيست، ليكن در نوع نخست، مشهور قائل به شرطيت [[بلوغ]] در صحّت عقود و ايقاعات- جز در موارد استثنايى- شده‏‌اند. <ref>هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص137</ref>


==پانویس==
=== در ایران باستان ===
{{پانویس}}
تنها آیینی که در [[ایران]] در زمان بلوغ مراسم خاصی داشته دین زرتشت بوده که آیین «کُستی‌بستن» یا «کُشتی‌بستن» بوده است که نشان گذر از مرحلهٔ نوجوانی به بزرگسالی بوده است. این مراسم جزء مهم‌ترین رسم‌های زرتشتیان به‌حساب می‌آمده و پس از از اجرای آن دختر یا پسر جزء به‌دینان قرار گرفته و زندگی جدیدی را آغاز می‌کردند و از مزایای اجتماعی و دینی بهره‌مند می‌شدند. دختران هم از سن پانزده سالگی می‌توانستند [[ازدواج]] کنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239368/بلوغ کریمی، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
==منابع==
*راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، لبنان- بیروت، دارالقلم، چاپ اول، 1412ق.
*فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، مؤسسه دارالهجرة، چاپ دوم، 1414ق.
*مروج، حسین، اصطلاحات فقهی، قم، بخشایش، 1371ش.
*مهریزی، مهدی، بلوغ دختران: مجموعه مقالات، قم، 1376ش.
*وزیری، مجید، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام و موارد تطبیقی آن، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، 1387ش.
*هاشمى شاهرودى، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام‏، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، مركز پژوهشهاى فارسى الغدير قم‏، 1426 ق‏.
ویکی ج


+++++++
در [[ایران]] باستان، مرسوم بوده وقتی پسران و دختران به سن پانزده سالگی می‌رسیدند طی یک مراسمی که در حضور پیشوای دینی یا بزرگ خاندان انجام می‌شده، آن‌ها را با زره و جوشن و شمشیر زینت می‌دادند. بعد از انجام این مراسم پسرها اجازه داشتند که همراه مردان طایفه به شکار و میدان نبرد بروند. در زمان زرتشت، چون او با جنگ و خونریزی مخالف بود و خواستار صلح و آرامش بود این جشن به‌صورت سدره‌پوشی تغییر پیدا کرد. آن‌ها به‌جای بستن شمشیر و کمند به کمر، کُشتی را جایگزین کردند و پوشیدن سدرهٔ سفید و نازک را به‌جای زره و جوشن فولادی قرار دادند. از آن زمان به بعد سدره و کُشتی نماد صلح و آشتی و مهرورزی در بین ایرانیان شد.<ref>[http://jashnhaz.blogfa.com/post/152/جشن-آیین-سِدره-پوشی-%2C-کُشتی-بستن «جشن آیین سِدره پوشی، کُشتی بستن»، وب‌سایت جشن‌ها،آیین‌ها و گاه‌شمارهای آیین باستانی.]</ref>


'''<big>بلوغ شرعی</big>'''؛ مرحله‌ای از نوجوانی که تکالیف دینی بر انسان واجب می‌شود.<br>
=== در ایران معاصر ===
از سال ۱۳۷۴ش در [[ایران]] جشن‌هایی به‌نام «جشن تکلیف» برای دختران و پسران برگزار می‌شود. به گفتهٔ کارشناسان دینی، جشن تکلیف، نمادی از قرار گرفتن رسمی دخترها و پسرها در زمرهٔ بندگان مسئول خداوند قرار می‌گیرند و به‌طور مستقیم مخاطب بایدها و نبایدهای دینی و شرعی می‌شوند.<ref>[https://www.irna.ir/news/83210532/جشن-تكليف-آغاز-مشق-بندگي-و-زندگي «جشن تکلیف، آغاز مشق بندگی و زندگی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>


از منظر آموزه‌های [[اسلام]]، انسان از بَدو تولد تا زمانی که از نظر جسمی رشد کاملی نداشته باشد و عقلش کامل نشده باشد، در پیشگاه خدا مسئولیتی ندارد. اما زمانی‌که از نظر جسمی و عقلی رشد کند و بالغ شود آمادگی پذیرش مسئولیت کارهایش را در برابر خدا پیدا می‌کند. آدمی در این حالت، مخاطب خدای خود قرار گرفته و با عمل کردن به دستوراتش و اجتناب از کارهای حرام و ناشایست می‌تواند به مرحلۀ رستگاری دست یابد.  
جشن تکلیف دختران، شور و نشاط بیشتری دارد و آن‌ها با چادر نمازهایی یک‌دست در این جشن حاضر می‌شوند. البته هدایایی هم در آخر به آن‌ها داده می‌شود. در این جشن، یک روحانی حضور دارد که برای بچه‌ها در مورد اهمیت بلوغ و وظایف دینی که نوجوانان با آن روبرو می‌شوند سخنرانی می‌کند. این جشن که با شادی و خاطره‌های خوب برای بچه‌ها همراه است در آخر با خواندن یک نماز جماعت در [[مدرسه]] یا [[مسجد]] به پایان می‌رسد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4505461/جشن-بلوغ-در-میانه-بدن-و-شرع رحمانی، «جشن بلوغ: در میانه بدن و شرع»، خبرگزاری مهر.]</ref>
==مفهوم‌شناسی==
بلوغ در لغت‌نامه دهخدا رسیدن به سن رشد معرفی شده است.<ref> [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بلوغ.]</ref>  مغز انسان در هنگام بلوغ، هورمون‌هایی را ترشح می‌کند که باعث تغییراتی در بدن او می‌شود. این هورمون‌ها هم در بدن دختران و هم در بدن پسران، متناسب با جنسیت آنها، ترشح می‌شود و تغییراتی در آن قسمت‌ها پدید می‌آورد.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref>  این تغییرات شامل تغییر صدا، افزایش قد و حجم، رشد استخوان‌های سینه در پسران و همچنین برجسته‌شدن پستان در دختران است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>  بلوغ و تغییرات برآمده از آن، پایه‌گذار زندگی انسان در بزرگسالی است. به عقیدۀ کارشناسان این حوزه، توجه به بهداشت جسمی و سلامت روحی، در این دوران از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref> 
==سن بلوغ==
از نظر دانش پزشکی، دوران بلوغ دختران در محدودۀ سنی 8-13 سالگي و بلوغ پسران در محدودۀ سنی 10-15 سالگي آغاز مي‌شود. بعضی از افراد كمي زودتر و بعضي دیگر، كمي ديرتر بالغ مي‌شوند. هر فردي بر اساس آناتومی بدن خودش دوران بلوغ را سپری مي‌كند.<ref>[http://familyhealth.blogfa.com/post/54 «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده.]</ref>  نژاد، تغذیه و شرایط محیط زندگی، در زمان پیدایش بلوغ و میزان ترشح هورمون‌های آن، تأثیر زیادی دارد.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>
 
برای واجب‌شدن عبادت‌هاى شرعى، بلوغ شرط است و شرط بلوغ، محتلم‌شدن در مردان و ديدن خون حیض در زنان است. یکی از بهترین راه‌های شناخت سن بلوغ در دختران، حيض است و حداقل سن برای حیض شدن و تعیین سن بلوغ، اتمام نه سالگی است.<ref> [http://lib.eshia.ir/10011/1/153/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%8A%D8%B6 الحلی، الجامع للشرایع، ج1، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، ص153.]</ref>  بسیاری از فقها بر این عقیده هستند<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B3%D9%86_%D8%AD%DB%8C%D8%B6_(%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86)#foot6 «سن حیض (قرآن)»، ویکی‌فقه.]</ref> و قانون مدنی ایران هم سن بلوغ دختران را نه سال تمام قمری اعلام کرده است.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA_(%D9%81%D9%82%D9%87) «بلوغ (فقه)، ویکی‌فقه.]</ref>  بعضی از فقها به‌دلیل تحقق نیافتن بلوغ طبیعی دختران در نه سالگی و ناتوانی آنان در انجام عباداتی مانند [[روزه]]، سن سیزده‌سالگی را به‌عنوان سن بلوغ، معرفی کرده‌اند.<ref> [https://fa.wikishia.net/view/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA «بلوغ»، ویکی‌شیعه.]</ref>


==علائم بلوغ==
سیدبن‌طاووس، از علمای بزرگ و معروف [[شیعیان]] را مبتکر جشن تکلیف می‌دانند. وی وقتی پانزده سال قمری‌اش تمام شد جشنی گرفت و با شیرینی از مهمانان خود پذیرایی کرد و اعلام کرد که امروز روز جشن تشریف من است نه تکلیف؛ زیرا من رسماً به شرف و افتخار [[اسلام]] رسیدم و انجام عبادات دینی برای من سختی و زحمتی ندارد و من این امور را با عشق به پروردگارم انجام می‌دهم.<ref>[https://hawzah.net/fa/Note/View/75553/%C2%A0آغاز-سن-تکلیف-پسران-و-دختران سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
===علامت‌های بلوغ در پسران؛===
* کامل‌شدن 15 سال قمری
* جُنُب شدن (خارج شدن منی در خواب یا بیداری)
* روییدن موی درشت در بالای عورت
===علامت‌های بلوغ دختران؛===
* کامل‌شدن 9 سال قمری
* شروع قاعدگی ماهانه (پریود)
* روییدن موی درشت در بالای عورت<ref> [https://hawzah.net/fa/Note/View/75553/%C2%A0%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D9%BE%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86 سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


==مراسم بلوغ در ایران باستان==
== پانویس ==
تنها آیینی که در [[ایران]] در زمان بلوغ مراسم خاصی داشته دین زرتشت بوده که آیین «کُستی‌بستن» یا «کُشتی‌بستن» بوده است که نشان گذر از مرحلۀ نوجوانی به بزرگسالی بوده است. این مراسم جزء مهم‌ترین رسم‌های زرتشتیان به‌حساب می‌آمده و پس از از اجرای آن دختر یا پسر جزء به‌دینان قرار ‌گرفته و زندگی جدیدی را آغاز می‌کردند و از مزایای اجتماعی و دینی بهره‌مند می‌شدند. دختران هم از سن پانزده سالگی می‌توانستند [[ازدواج]] کنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239368/%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA کریمی، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
{{پانویس}}
در [[ایران]] باستان، مرسوم بوده وقتی پسران و دختران به سن پانزده سالگی می‌رسیدند طی یک مراسمی که در حضور پیشوای دینی یا بزرگ خاندان انجام می‌شده، آن‌ها را با زره و جوشن و شمشیر زینت می‌دادند. بعد از انجام این مراسم پسرها اجازه داشتند که همراه مردان طایفه به شکار و میدان نبرد بروند. در زمان زرتشت، چون او با جنگ و خونریزی مخالف بود و خواستار صلح و آرامش بود این جشن به‌صورت سدره‌پوشی تغییر پیدا کرد. آن‌ها به‌جای بستن شمشیر و کمند به کمر، کُشتی را جایگزین کردند و پوشیدن سدرۀ سفید و نازک را به‌جای زره و جوشن فولادی قرار دادند. از آن زمان به بعد سدره و کُشتی نماد صلح و آشتی و مهرورزی در بین ایرانیان شد.<ref> [http://jashnhaz.blogfa.com/post/152/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A2%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%90%D8%AF%D8%B1%D9%87-%D9%BE%D9%88%D8%B4%DB%8C-%2C-%DA%A9%D9%8F%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%86 «جشن آیین سِدره پوشی، کُشتی بستن»، وب‌سایت جشن‌ها،آیین‌ها و گاه‌شمارهای آیین باستانی.]</ref>


==مراسم بلوغ در ایران معاصر==
== منابع ==
از سال 1374ش در [[ایران]] جشن‌‌‌هایی به‌نام «جشن تکلیف» برای دختران و پسران برگزار می‌شود. به گفتۀ کارشناسان دینی، جشن تكليف، نمادی از قرار گرفتن رسمی دخترها و پسرها در زمرۀ بندگان مسئول خداوند قرار مي‌گیرند و به‌طور مستقيم مخاطب بايد‌ها و نبايد‌هاي ديني و شرعي مي‌شوند.<ref> [https://www.irna.ir/news/83210532/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%AA%D9%83%D9%84%D9%8A%D9%81-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%B4%D9%82-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A-%D9%88-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A «جشن تكليف، آغاز مشق بندگي و زندگي»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم
جشن تکلیف دختران، شور و نشاط بیشتری دارد و آن‌ها با چادر نمازهایی یک‌دست در این جشن حاضر می‌شوند. البته هدایایی هم در آخر به آن‌ها داده می‌شود. در این جشن، یک روحانی حضور دارد که برای بچه‌ها در مورد اهمیت بلوغ و وظایف دینی که نوجوانان با آن روبرو می‌شوند سخنرانی می‌کند. این جشن که با شادی و خاطره‌های خوب برای بچه‌ها همراه است در آخر با خواندن یک نماز جماعت در [[مدرسه]] یا [[مسجد]] به پایان می‌رسد.<ref> [https://www.mehrnews.com/news/4505461/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D8%B1%D8%B9 رحمانی، «جشن بلوغ: در میانه بدن و شرع»، خبرگزاری مهر.]</ref>
* «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۳۹۹ش.
 
* «بلوغ (فقه)»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
سیدبن‌طاووس، از علمای بزرگ و معروف [[شیعیان]] را مبتکر جشن تکلیف می‌دانند. وی وقتی پانزده سال قمری‌اش تمام شد جشنی گرفت و با شیرینی از مهمانان خود پذیرایی کرد و اعلام کرد که امروز روز جشن تشریف من است نه تکلیف؛ زیرا من رسماً به شرف و افتخار [[اسلام]] رسیدم و  انجام عبادات دینی برای من سختی و زحمتی ندارد و من این امور را با عشق به پروردگارم انجام می‌دهم.<ref> [https://hawzah.net/fa/Note/View/75553/%C2%A0%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D9%BE%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86 سعیدی، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۸۶ش.
==مراسم بلوغ در دیگر کشورها==
* «بلوغ»، ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
هر سال در کشور ژاپن، در دومین دوشنبه ماه ژانویه جشن روز سِن یا جشن بلوغ جوانان ژاپنی برگزار می‌شود. دختران و پسران ژاپنی که به سن 20 سالگی می‌رسند با پوشیدن لباس سنتی «کیمونو» در جشن‌های خانوادگی و اجتماع حاضر می‌شوند و رسیدن به سن بزرگسالی را جشن می‌گیرند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/821731/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%BA-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 «جشن بلوغ جوانان در ژاپن»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>  در کُرۀ جنوبی هم هر سال در سومین دوشنبه ماه می، مراسم سنتی برگزار می‌شود که در آن، پایان 18 سالگی در مدارس دخترانه جشن گرفته می‌شود. دختران پس از این مراسم به دورۀ بزرگسالی وارد می‌شوند و خودشان را برای یادگیری رسم و رسوم و مستقل‌شدن از [[خانواده]] و پذیرش مسئولیت‌های بزرگ در زندگی آیندۀ خود آماده می‌کنند. دختران و پسران کره‌ای با پوشیدن لباس سنتی به‌نام «هانبوک» در این جشن شرکت می‌کنند.<ref>[https://saednews.com/fa/post/jshn-blogh-dkhtran-kre-i «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز.]</ref>
* «جشن آیین سِدره پوشی، کُشتی بستن»، وب‌سایت جشن‌ها، آیین‌ها و گاه‌شمارهای آیین باستانی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۳۸۸ش.
==مراسم بلوغ در ادیان دیگر==
* «جشن بلوغ جوانان در ژاپن»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۰ش.
[[یهودیان]] در جشنی به‌نام «بر میتسوا و بت میتسوا»، بلوغ پسران ۱۳ ساله و دختران ۱۲ ساله و ورود آنها به سن تکلیف را جشن می‌گیرند. [[مسیحیان]] نیز مراسمی به‌نام «تثبیت» برگزار می‌کنند که جشن ورود نوجوانان به جامعۀ دین‌داران دانسته می‌شود.<ref> [https://jamejamonline.ir/fa/news/788213/%D8%AC%D8%B4%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%DA%86%D9%87-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D8%AF «جشن تکلیف از چه زمانی باب شد؟»، جام‌جم آنلاین.]</ref>
* «جشن تکلیف از چه زمانی باب شد؟»، جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۴ش.
==پانویس==
* «جشن تکلیف، آغاز مشق بندگی و زندگی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۹۷ش.
{{پانویس}}  
* «سن حیض (قرآن)»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
==منابع==
* ابن‌فارس، أحمد‏، معجم مقاییس اللغة، به‌تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی‏، ۱۴۰۴ق.
* «آشنایی با جشن بلوغ دختران کره ای»، وب‌سایت ساعد نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1399ش.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب، به‌تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر، ۱۴۱۴ق.
* الحلی، یحیی ‌بن سعید،  الجامع للشرایع، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، سال 1405ق.
* الحلی، یحیی بن سعید، الجامع للشرایع، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، سال ۱۴۰۵ق.
* «بلوغ»، ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 15 آذر 1401ش.
* الزحیلی، وهبة، الفقه الإسلامی و أدلته، دمشق، دارالفکر، بی‌تا.
* «بلوغ (فقه)»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: 15 آذر 1401ش.
* بلوغ، پایان دوران کودکی، رسیدن به سن تکلیف و توانایی باروری.
* «بلوغ دختران»، وب‌سایت بهداشت خانواده، تاریخ درج مطلب: 18 تیر 1386ش.
* جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، ۱۳۸۲ش.
* «جشن آیین سِدره پوشی، کُشتی بستن»، وب‌سایت جشن‌ها،آیین‌ها و گاه‌شمارهای آیین باستانی، تاریخ درج مطلب: 21 اسفند 1388ش.
* جناجی حلّی نجفی (کاشف الغطاء)، جعفر بن خضر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغرّاء، به‌تحقیق مکتب الإعلام الإسلامی، قم، مرکز انتشارات و دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، ۱۳۸۰ش.
* «جشن بلوغ جوانان در ژاپن»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 21 دی 1400ش.
* حلّی، نجم‌الدین، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، به‌تحقیق عبدالحسین محمد علی بقال، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
* «جشن تكليف، آغاز مشق بندگي و زندگي»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 27 بهمن 1397ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۵ آذر ۱۴۰۱ش.
* «جشن تکلیف از چه زمانی باب شد؟»، جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: 26 فروردین 1394ش.
* رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 15 آذر 1401ش.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، به‌تحقیق صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامیة، چ اول، ۱۴۱۲ق.
* رحمانی، جبار، «جشن بلوغ: در میانه بدن و شرع»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 16 دی 1397ش.
* رحمانی، جبار، «جشن بلوغ: در میانه بدن و شرع»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ دی ۱۳۹۷ش.
* سعیدی، احمد، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 1 مرداد 1399ش.
* سعیدی، احمد، «آغاز سن تکلیف پسران و دختران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۳۹۹ش.
* «سن حیض (قرآن)»، ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: 15 آذر 1401ش.
* طبرسی، فضل بن حسن‏، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، به‌تصحیح فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
* کریمی، اصغر، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1398ش.
* طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری)، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
* طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین‏، به‌تحقیق احمد حسینی اشکوری، تهران، مرتضوی‏، ۱۳۷۵ش.
* طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، ۱۳۸۷ق.
* عاملی جُبَعی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی بن احمد، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۳ق.
* عطاری کرمانی، عباس، این‌گونه فرزندتان را تربیت کنید، تهران، آسیم، ۱۳۸۳ش.
* فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، مؤسسه دارالهجرة، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
* کریمی، اصغر، «بلوغ»، وب‌سایت مرکز دائرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۸ش.
* مروج، حسین، اصطلاحات فقهی، قم، بخشایش، ۱۳۷۱ش.
* مرویان حسینی، سید محمود و سید محمدباقر حجتی، کودک و نوجوان و تربیت جنسی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۴ش.
* معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، زرین، ۱۳۸۲ش.
* مهریزی، مهدی، بلوغ دختران: مجموعه مقالات، قم، ۱۳۷۶ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۰ق.
* وزیری، مجید، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام و موارد تطبیقی آن، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۸۷ش.
* هارفیلد، جی. ای، روان‌شناسی کودک و بالغ، ترجمه مشفق همدانی، تهران، صفی علیشاه، ۱۳۷۷ش.
* هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام‏، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، مرکز پژوهشهای فارسی الغدیر قم‏، ۱۴۲۶ ق‏.
{{پایان منابع}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/بلوغ»