علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''دیه'''}}'''؛''' مجازات مالی برای مرتکبین جنایت بر بدن و جان انسانها. | {{درشت|'''دیه'''}}'''؛''' مجازات مالی برای مرتکبین جنایت بر بدن و جان انسانها. | ||
در دین اسلام برای مجازات جانی در جنایات غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت یا جنایات عمدی، یعنی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد، به منظور جبران خسارت وارده بر بدن انسان، مال معینی تحت عنوان دیه تعیین شده است. دین اسلام دیهٔ قتل یک زن را نصف دیهٔ مرد دانسته است؛ این حکم به معنای عدم تساوی زن و مرد و پایینتر بودن ارزش زن از مرد نیست؛ بلکه از نظر دین اسلام ارزش انسانها به فضیلت و کمالات معنوی است نه به جنسیت او میباشد. نظر فقهای اسلامی در این موضوع، آن است که چون اقتصاد هر خانواده در درجه اول در دست مرد است و مرد، سرپرست اعضای خانواده خود و مسئول پرداخت نفقه آنهاست و با مرگ او اقتصاد آن خانواده دچار آسیب میشود. | در دین اسلام برای مجازات جانی در جنایات غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت یا جنایات عمدی، یعنی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد، به منظور جبران خسارت وارده بر بدن انسان، مال معینی تحت عنوان دیه تعیین شده است. دین اسلام دیهٔ قتل یک زن را نصف دیهٔ مرد دانسته است؛ این حکم به معنای عدم تساوی زن و مرد و پایینتر بودن ارزش زن از مرد نیست؛ بلکه از نظر دین اسلام ارزش انسانها به فضیلت و کمالات معنوی است نه به جنسیت او میباشد. نظر فقهای اسلامی در این موضوع، آن است که چون اقتصاد هر خانواده در درجه اول در دست مرد است و مرد، سرپرست اعضای [[خانواده]] خود و مسئول پرداخت نفقه آنهاست و با مرگ او اقتصاد آن خانواده دچار آسیب میشود. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
از دیرباز به دلیل توجه به ارزش انسان، در میان ملل و ادیان جبران خسارت مالی امری شایع بوده و در موارد بسیاری، انتقامگیری (قصاص) جای خود را به گرفتن غرامت مالی میداد. در این موارد معمولاً طبقهٔ افراد، میزان دیهٔ افراد را مشخص میکرد. در تورات و انجیل نیز دربارهٔ دیه سخن گفته شده است. آئین اسلام نیز نظام حقوقی قبایل جزیرة العرب را در حوزه دیه و قصاص، پالایش کرد. | از دیرباز به دلیل توجه به ارزش انسان، در میان ملل و ادیان جبران خسارت مالی امری شایع بوده و در موارد بسیاری، انتقامگیری ([[قصاص]]) جای خود را به گرفتن غرامت مالی میداد. در این موارد معمولاً طبقهٔ افراد، میزان دیهٔ افراد را مشخص میکرد. در تورات و انجیل نیز دربارهٔ دیه سخن گفته شده است. آئین اسلام نیز نظام حقوقی قبایل جزیرة العرب را در حوزه دیه و قصاص، پالایش کرد. | ||
در دوران کهن احکامی دربارهٔ دیه و قصاص وجود داشته که در قانوننامهٔ حمورابی و قوانین ایران باستان به آنها اشاره شده است. خونْبَس یا خونبست؛ نوعی دیه و قانون عرفی برای رفع اختلاف و گذشت از قصاص و انتقام در میان جوامع سنتی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس حاجیزاده، «خونبس»، در دایرةالمعارف بزرگ فارسی، تاریخ بازدید: 19 تیر 1401ش.]</ref> این رسم میان ایلات و عشایر بسیار کاربرد داشت.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1612676181-9424-60-5.pdf نامیان و دیگران، «خونبس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورکیم »، 1399ش، ص107.]</ref> در فرایند خونبس، معمولاً زنانی از طایفه قاتل به عقد مردانی از طایفه مقتول درمیآمدند. به زنی که در این فرایند، وسیلهٔ خونبس میشد و دو طایفه را با هم فامیل میکرد، «فصیله» میگفتند. امروزه این رسم منسوخ شده و آداب و رسوم دیگری جایگزین آن شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس «خونبس»، در خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 18 تیر 1401ش.]</ref> | در دوران کهن احکامی دربارهٔ دیه و قصاص وجود داشته که در قانوننامهٔ حمورابی و قوانین ایران باستان به آنها اشاره شده است. خونْبَس یا خونبست؛ نوعی دیه و قانون عرفی برای رفع اختلاف و گذشت از قصاص و انتقام در میان جوامع سنتی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خونبس حاجیزاده، «خونبس»، در دایرةالمعارف بزرگ فارسی، تاریخ بازدید: 19 تیر 1401ش.]</ref> این رسم میان ایلات و عشایر بسیار کاربرد داشت.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/1612676181-9424-60-5.pdf نامیان و دیگران، «خونبس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورکیم »، 1399ش، ص107.]</ref> در فرایند خونبس، معمولاً زنانی از طایفه قاتل به عقد مردانی از طایفه مقتول درمیآمدند. به زنی که در این فرایند، وسیلهٔ خونبس میشد و دو طایفه را با هم فامیل میکرد، «فصیله» میگفتند. امروزه این رسم منسوخ شده و آداب و رسوم دیگری جایگزین آن شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس «خونبس»، در خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 18 تیر 1401ش.]</ref> | ||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
== در حقوق == | == در حقوق == | ||
=== حقوق اسلامی === | === حقوق اسلامی === | ||
[[قرآن | [[قرآن]] در آیه ۹۲ از سوره نساء به مواردی از دیه اشاره کرده است و در فرهنگ مسلمانان، مخالفت با آن، مخالفت با قانون صریح خداوند است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/دیه_انسان «دیه انسان»، در سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدیذ: 19 تیر 1401ش.]</ref> در اسلام در موارد مختلف دیه واجب است و در مواردی قصاص یا دیه هر یک روا باشد بسته بنظر ولی دم است. در قتل عمد صاحب دم مخیر است بین قصاص یا دیه (جزاء نقدی) یا عفو. دیه زن نصف است در تمام مواردی که دیه معین است یا مخیر است.<ref>سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، 1373ش، ج۲، ص۸۷۷</ref> | ||
بهصورت کلی، در جنایات غیرعمدی وارد بر جسم و جان انسان، دیه تعلق میگیرد. در جنایات عمدی، اصل اولیه بر قصاص است ولی در مواردی که امکان قصاص وجود ندارد یا شخص آسیبدیده بر پرداخت دیه توافق نماید، با شرایطی دیه پرداخت میشود.<ref>[http://fa.wikifeqh.ir/دیه_(حقوق_جزا) «دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref> همچنین اگر جنایت، خطایی محض باشد، مسئولیت پرداخت دیه بر عهدهٔ خویشاوندان مرد نَسبی پدر و مادری یا پدری است. در فقه اسلامی به این گروه، «عاقله» میگویند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/عاقله «عاقله»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 22 تیر 1401ش.]</ref> مقدار این غرامتها در فقه اسلامی مشخص شده است، اما فرد آسیبدیده یا اولیای او میتوانند از لحاظ مقدار با شخص خطاکار صلح کنند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/ماهیت_حقوقی_دیات «ماهیت دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 18 تیر 1401ش.]</ref> غرامت جنایتی که در فقه اسلامی، مقداری برای ان تعیین نشده، در اصطلاح فقها، «أرش» نامیده میشود؛ مقدار این دیه، توسط قاضی و بر اساس نوع و کیفیت جنایت تعیین میشود.<ref>[http://fa.wikifeqh.ir/دیه_(حقوق_جزا) «آرش»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref> | بهصورت کلی، در جنایات غیرعمدی وارد بر جسم و جان انسان، دیه تعلق میگیرد. در جنایات عمدی، اصل اولیه بر قصاص است ولی در مواردی که امکان قصاص وجود ندارد یا شخص آسیبدیده بر پرداخت دیه توافق نماید، با شرایطی دیه پرداخت میشود.<ref>[http://fa.wikifeqh.ir/دیه_(حقوق_جزا) «دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref> همچنین اگر جنایت، خطایی محض باشد، مسئولیت پرداخت دیه بر عهدهٔ خویشاوندان مرد نَسبی پدر و مادری یا پدری است. در فقه اسلامی به این گروه، «عاقله» میگویند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/عاقله «عاقله»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 22 تیر 1401ش.]</ref> مقدار این غرامتها در فقه اسلامی مشخص شده است، اما فرد آسیبدیده یا اولیای او میتوانند از لحاظ مقدار با شخص خطاکار صلح کنند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/ماهیت_حقوقی_دیات «ماهیت دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 18 تیر 1401ش.]</ref> غرامت جنایتی که در فقه اسلامی، مقداری برای ان تعیین نشده، در اصطلاح فقها، «أرش» نامیده میشود؛ مقدار این دیه، توسط قاضی و بر اساس نوع و کیفیت جنایت تعیین میشود.<ref>[http://fa.wikifeqh.ir/دیه_(حقوق_جزا) «آرش»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref> | ||
بر اساس شریعت | بر اساس شریعت [[اسلام]]، دیه قتل خطایی ۲۰ شتر بنت مخاض و ۲۰ شتر ابن لبون و ۳۰ شتر بنت لبون و ۳۰ حقه است. دیة قتل عمد یکی از ۶ امر است. ۱ صد شتر دو ساله ببالا ۲ دویست گاو ۳ دویست حله که هر حله دو لباس باشد از برد یمانی ۴ هزار گوسفند ۵ هزار دینار که هزار مثقال طلا باشد ۶ هزار درهم. در قتل شبه عمد یکصد شتر که ۳۴ شتر ۵ ساله به بالا و ۳۳ شتر ۲ ساله ببالا و ۳۳ شتر سه ساله ببالا (یکی از امور پنجگانه در قتل عمد)<ref>شهید ثانی، الروضة البهیة فی شرح اللمعه الدمشقیة، بیتا، ج۲، ص۲۶۰ تا۵۷۷</ref> در فقه، دیه زن به دو صورت مورد بررسی و فتوا قرار گرفته است. دیه نفس (بدن انسان) که مقدار دیه کامل زن و مرد است و دیه عضو (عضوی از بدن انسان).<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1206267/بررسی-قصاص-زن-و-مرد-از-دیدگاه-فقهی-و-مجازات-قانون-اساسی مزیجانی؛ عارفیان، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، 1396ش، ص۱۴۴]</ref> | ||
اعضایی که در بدن انسان یگانهاند، مانند زبان دیه کامل دارند، و اعضایی که جفتاند، مانند چشم، هر دو با هم یک دیه کامل و هرکدام به تنهایی نصف دیه دارند، مگر لب پایین و بیضه سمت چپ که برخی، دیه هریک از آن دو را دو سوم دیه کامل دانستهاند.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج۳، ص ۶۷۵</ref> بر اساس دیدگاه فقهی برخی فقیهان شیعه، دیه آنچه در بدن چهارتایی است، مانند پلکها، دیه کامل و دیه هریک به تنهایی یک چهارم دیه کامل است. آنچه در بدن ده تایی است، مانند انگشتان در قطع همه، دیه کامل و به قول مشهور در هر یک، یک دهم دیه ثابت است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج۳، ص ۶۷۵</ref> در شریعت برای بعضی اعضا دیهای تعیین نشده و به جای دیه، آرش (حکومت) ثابت است. در آرش، برده برای آزاد اصل قرار داده میشود؛ بدین معنا که برای تعیین آرش جنایت بر انسان آزاد، وی برده فرض میشود؛ چنانکه در مواردی که برای عضو در شرع دیه معیّن شده است، انسان آزاد برای برده اصل قرار داده میشود. | اعضایی که در بدن انسان یگانهاند، مانند زبان دیه کامل دارند، و اعضایی که جفتاند، مانند چشم، هر دو با هم یک دیه کامل و هرکدام به تنهایی نصف دیه دارند، مگر لب پایین و بیضه سمت چپ که برخی، دیه هریک از آن دو را دو سوم دیه کامل دانستهاند.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج۳، ص ۶۷۵</ref> بر اساس دیدگاه فقهی برخی فقیهان شیعه، دیه آنچه در بدن چهارتایی است، مانند پلکها، دیه کامل و دیه هریک به تنهایی یک چهارم دیه کامل است. آنچه در بدن ده تایی است، مانند انگشتان در قطع همه، دیه کامل و به قول مشهور در هر یک، یک دهم دیه ثابت است.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، 1426ق، ج۳، ص ۶۷۵</ref> در شریعت برای بعضی اعضا دیهای تعیین نشده و به جای دیه، آرش (حکومت) ثابت است. در آرش، برده برای آزاد اصل قرار داده میشود؛ بدین معنا که برای تعیین آرش جنایت بر انسان آزاد، وی برده فرض میشود؛ چنانکه در مواردی که برای عضو در شرع دیه معیّن شده است، انسان آزاد برای برده اصل قرار داده میشود. | ||
| خط ۳۷: | خط ۳۷: | ||
==== تفاوت دیه زن و مرد ==== | ==== تفاوت دیه زن و مرد ==== | ||
فقهای شیعه، دیه جنایت بر زن مسلمان را نصف دیه مرد دانستهاند.<ref>شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۷۶۳؛ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج ۷، ص ۱۴۸</ref> به گفته شیخ | فقهای شیعه، دیه جنایت بر زن مسلمان را نصف دیه مرد دانستهاند.<ref>شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۷۶۳؛ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج ۷، ص ۱۴۸</ref> به گفته [[شیخ مفید]]، اگر زنی به دست مردی کشته شود، در صورتی که موجب دیه بشود، قاتل باید نیمی از دیه را بپردازد.<ref>شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص ۷۳۹</ref> همچنین فقیهان معاصر<ref>مزیجانی؛ عارفیان، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی»، 1396ش، ص۱۲۶؛ مدنی کاشانی، کتاب الدیات، 1408ق، ص ۴۵؛ جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1400ش، ص۱۵۰</ref> نظیر امام خمینی<ref>امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص ۵۹۷</ref> و آیتالله خویی،<ref>خویی، مبانی تکمله المنهاج، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۲۵۴</ref> نیز همین نظر را دارند. فقیهان دیگر مذاهب اسلامی در نصف بودن دیه زن مانند فقیهان شیعه فتوا دادهاند.<ref>سرخسی، المبسوط، ۱۴۰۶ق، ج۲۶، ص ۷۹</ref> و به گفته شیخ طوسی همه فقها به غیر از ابن علیه و اصم بر این رأی اتفاقنظر دارند.<ref>شیخ طوسی، المبسوط فی فقه الإمامیة، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص ۱۴۸</ref> همچنین گفته شده که پیش از اسلام نیز در میان قبایل عرب دیه زن نیمی از دیه مرد بوده است.<ref>جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ۱۹۷۶م- 1391ق، ج۵، ص۵۹۳</ref> البته تعداد اندکی از فقهای شیعه و سنی دیهٔ زن و مرد را برابر دانستهاند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/دیهانسان «دیه انسان»، ویکی شیعه]</ref> با این وجود برخی دیدگاههای متاخرین، بر این اساس شکل گرفته است که جنسیت انسان، نقشی در تعیین میزان دیه ندارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4892/5023/44159/دیه-زن-چرا-دیه-زن-نصف-دیه-مرد-است-! « دیه زن»، در پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.]</ref> | ||
=== قوانین ایران === | === قوانین ایران === | ||
